New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · సాంఘిక, మత సంస్కరణ

సత్యశోధక సమాజం

సత్యాన్వేషకుల సంఘం అని అర్థం వచ్చే సత్యశోధక సమాజాన్ని జ్యోతిరావు గోవిందరావు ఫూలే 24 సెప్టెంబర్ 1873న పుణెలో స్థాపించారు. ఇది కుల ఆధిపత్య క్రమాన్ని, వంశపారంపర్య పౌరోహిత్య అధికారాన్ని, మహిళలను, అణగారిన కులాలను విద్యకు దూరం చేయడాన్ని సవాలు చేసింది. మతపరమైన విమర్శను సామాజిక సంఘటనతో మేళవించి, పశ్చిమ భారతదేశంలోని బ్రాహ్మణేతర ఉద్యమానికి ఒక ముఖ్యమైన పునాదిగా నిలిచింది.

సత్యశోధక సమాజ స్థాపకుడు జ్యోతిరావు ఫూలే; జీవితచరిత్ర సంబంధిత చిత్రం.

సత్యశోధక సమాజ స్థాపకుడు జ్యోతిరావు ఫూలే; జీవితచరిత్ర సంబంధిత చిత్రం.

Credit: Unknown authorUnknown author · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. చారిత్రక నేపథ్యం, స్థాపన

పంతొమ్మిదవ శతాబ్దపు పశ్చిమ భారతదేశంలో సత్యశోధక సమాజం ఆవిర్భవించింది. అక్కడ విద్యావకాశాలు, మతాధికారం, వృత్తులు, సామాజిక గౌరవాన్ని కులమే నియంత్రించేది. 1818లో పీష్వా పాలన ముగిసినప్పటికీ, తరతరాలుగా సంక్రమించిన అసమానతలు బ్రిటిష్ పరిపాలనలోనూ కొనసాగాయి. వలస పాలనలోని పాఠశాలలు, మిషనరీ కార్యకలాపాలు, ముద్రణ సంస్కృతి, కొత్త పట్టణ వృత్తులు స్థిరపడిన అధికారాన్ని ప్రశ్నించడానికి అవకాశాలను కల్పించాయి. ఈ మార్పులు అసమానంగా చోటుచేసుకున్నాయి: అక్షరాస్యత, పరిపాలనా ఉద్యోగావకాశాలు కులం, వర్గాల ప్రభావానికి బలంగా లోబడి ఉండిపోయాయి.

తోటపని, వ్యవసాయంతో సంబంధమున్న మాలి కుటుంబంలో 1827లో జన్మించిన జ్యోతిరావు గోవిందరావు ఫూలే, బ్రాహ్మణేతర సామాజిక స్థితితో ముడిపడిన వివక్షను, ఆంక్షలను అనుభవించారు. ఆధునిక విద్యతో ఏర్పడిన పరిచయం, సామాజిక హోదా దైవనిర్ణయమనే వాదనలను సవాలు చేయడానికి ఆయనకు తోడ్పడింది. నిమ్న కులాల అణచివేతను సహజ స్థితిగా కాకుండా, చారిత్రక ఆధిపత్యం, జ్ఞానంపై గుత్తాధిపత్యం, అసమానతను సమర్థించే మతాచారాల ఫలితంగా ఆయన విశ్లేషించారు.

24 సెప్టెంబర్ 1873న ఫూలే పుణెలో సత్యశోధక్ సమాజ్‌ను స్థాపించారు. వారసత్వంగా సంక్రమించిన మతాధికారాన్ని అంగీకరించడం కంటే సత్యాన్వేషణకు కట్టుబడి ఉండాలనే భావనను దాని పేరు వ్యక్తపరిచింది. అణగారిన వర్గాలు తమ పరాధీన స్థితిని అర్థం చేసుకొని, దానిని ప్రతిఘటించేలా సాధికారత కల్పించడానికి ఈ సంస్థ కృషి చేసింది. ఉన్నత వర్గాల మతతాత్త్విక చర్చలకే పరిమితమైన సంఘంలా కాకుండా, ఇది మత సంస్కరణను విద్యతోనూ, నిత్యజీవితంలోని గౌరవంతోనూ, శ్రామిక ప్రజల భౌతిక ప్రయోజనాలతోనూ అనుసంధానించింది.

  • ఫూలే పరిభాషలో శూద్ర, అతిశూద్ర అనే పదాలకు నిర్దిష్ట చారిత్రక సందర్భం ఉంది; వాటిని నేటి రాజ్యాంగపరమైన వర్గాలకు కచ్చితమైన సమానార్థకాలుగా పరిగణించకూడదు.
  • 1885లో స్థాపించిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ కంటే ముందే ఈ సమాజం ఆవిర్భవించింది.

2. భావజాలం: కులం, మతం, సామాజిక సమానత్వం

ఫూలే ప్రధానంగా బ్రాహ్మణీయ ఆధిపత్యాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. ఇది వంశపారంపర్య కుల ప్రత్యేకాధికారాలను సమర్థిస్తూ, మత వ్యాఖ్యానాధికారాన్ని ప్రత్యేక హక్కులున్న ఒక వర్గానికే పరిమితం చేసిన సామాజిక, భావజాల వ్యవస్థ. పుట్టుక ఆధ్యాత్మిక విలువను నిర్ణయిస్తుందనే వాదనను, ఇతరులపై ఆధిపత్యం చెలాయించే హక్కును ఏ కులానికైనా కల్పిస్తుందనే భావనను ఆయన తిరస్కరించారు. ఆయన విమర్శ అధికార నిర్మాణాలను లక్ష్యంగా చేసుకున్నప్పటికీ, ఆయన వాదాత్మక రచనలు వాటిని కొనసాగించిన వారిని కూడా తీవ్రంగా విమర్శించాయి. సామాజిక సమానత్వాన్ని సాధించాలంటే, అంతస్తుల వ్యవస్థను సమర్థించడానికి ఆశ్రయించిన మతపరమైన పునాదులను సవాలు చేయడం అవసరమని ఆయన భావించారు.

సమాజ్ ఒక విశ్వ సృష్టికర్త ఉనికిని అంగీకరించింది. ఫూలే ఆలోచనల్లో ఈ సృష్టికర్తను సాధారణంగా నిర్మిక్‌గా పేర్కొన్నారు. సృష్టికర్తను చేరుకోవడానికి మానవులకు వంశపారంపర్య పురోహిత మధ్యవర్తుల అవసరం లేదని అది వాదించింది. మత జీవనం కర్మకాండపరమైన హోదాపై కాకుండా సత్యం, నైతిక ప్రవర్తన, మానవ సౌభ్రాతృత్వంపై ఆధారపడాలని పేర్కొంది. అందువల్ల దాని కార్యాచరణ కేవలం నాస్తికవాదమో, మతమార్పిడి ఉద్యమమో కాదు; సమతావాద ప్రాతిపదికన నైతిక, మత జీవితాన్ని పునర్నిర్మించాలని అది లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

సామాజిక సమస్యలకు ప్రామాణిక పరిష్కారంగా వేదాల వైపు తిరిగి వెళ్లాలని ఫూలే ప్రతిపాదించలేదు. దానికి బదులుగా, మతగ్రంథాల్లోని కథనాలను, వాటి ఆధారంగా ప్రకటించుకున్న అధికారాన్ని ఆయన ప్రశ్నించారు. పురాణాలకు, బలిరాజు పాత్రకు ఆయన ఇచ్చిన వ్యాఖ్యానాలు ప్రత్యామ్నాయ కథనాలను అందించాయి. వాటి ద్వారా సాగుదారులు, అణగారిన ప్రజలు తమ గౌరవాన్ని తిరిగి పొందగలిగారు. ఈ వ్యాఖ్యానాలు ప్రాచీన చరిత్రకు సంబంధించిన నిర్ధారిత వివరణలుగా కాకుండా, రాజకీయ, మేధోపరమైన జోక్యాలుగా ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉన్నాయి.

1873లో ప్రచురితమైన గులాంగిరి, కుల అణచివేతను మానవ బానిసత్వమనే విస్తృత సమస్యతో అనుసంధానించింది. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో బానిసత్వానికి వ్యతిరేకంగా కృషి చేసినవారికి ఫూలే ఈ గ్రంథాన్ని అంకితం చేశారు. ఆయన మరణానంతరం 1891లో ప్రచురితమైన సార్వజనిక్ సత్య ధర్మ పుస్తక్, సత్యం, సమానత్వం కేంద్రంగా ఒక నైతిక దృక్పథాన్ని ప్రతిపాదించింది. ఈ రచనలు సమష్టిగా, సార్వత్రిక మానవ గౌరవాన్ని సామాజిక వ్యవస్థ నిర్మాణానికి పునాదిగా చేయాలన్న ప్రయత్నాన్ని వెల్లడిస్తాయి.

  • ప్రధాన భేదం: ప్రస్తుత కుల వ్యవస్థ పరిధిలో కేవలం దాతృత్వ సహాయం అందించడం కాదు; కుల అంతస్తుల వ్యవస్థనే తిరస్కరించడం.
  • పరీక్షల దృష్ట్యా పోలిక: ఆర్య సమాజ్ వేద ప్రామాణ్యాన్ని ఆశ్రయించగా, అసమానతను సమర్థించడానికి మతగ్రంథాల ప్రామాణ్యాన్ని ఉపయోగించడాన్ని ఫూలే సవాలు చేశారు.

3. విద్య, మహిళలు, ఆచరణాత్మక సంస్కరణ

విముక్తిపై ఫూలే అవగాహనలో విద్యకు కేంద్ర స్థానం ఉంది. విద్యను నిరాకరించడం వల్ల అణచివేతకు గురైన ప్రజలు ఆధిపత్య కులాలపై ఆధారపడాల్సి వచ్చింది; దోపిడీని ప్రశ్నించే వారి సామర్థ్యం తగ్గింది. జ్యోతిరావు, సావిత్రిబాయి ఫూలే 1848లో పుణెలోని భిడే వాడాలో బాలికల కోసం ఒక పాఠశాలను ప్రారంభించి, అనంతరం తమ విద్యా కార్యక్రమాలను విస్తరించారు. ఈ కార్యక్రమాలు సమాజ్ స్థాపనకు ముందే ప్రారంభమయ్యాయి; వీటిని సమాజ్ స్థాపన జరిగిన 1873 నాటివిగా పొరపాటుగా పేర్కొనకూడదు.

సావిత్రిబాయి ఫూలే కేవలం భర్తకు సహాయకురాలు మాత్రమే కాదు; స్వతంత్రంగా కృషి చేసిన విద్యావేత్త, రచయిత్రి, సంఘటనా కర్త. ఫూలే దంపతుల విస్తృత కార్యక్రమం వితంతువుల నిస్సహాయ స్థితి, బలవంతంగా రుద్దిన లైంగిక నైతిక నియమాల పర్యవసానాలు, ప్రజా వనరుల వినియోగం నుంచి వెలివేత వంటి సమస్యల పరిష్కారంపై దృష్టి సారించింది. వారు వితంతు పునర్వివాహానికి మద్దతునిచ్చి, బాల్యవివాహాలను వ్యతిరేకించారు. గర్భిణులైన వితంతువులకు ఆశ్రయం కల్పించడం, వెలివేతకు గురైన సమూహాలకు తమ ఇంటి నీటి వనరును అందుబాటులోకి తీసుకురావడం వంటి చర్యలు వారి సంస్కరణల ఆచరణాత్మక స్వభావాన్ని చాటాయి.

సత్యశోధక్ వివాహ వేడుకలు బ్రాహ్మణ పురోహితులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించి, నిరాడంబరత, పరస్పర బాధ్యతలు, బహిరంగ సమ్మతి ప్రకటనకు ప్రాధాన్యమిచ్చాయి. అవి కర్మకాండపరమైన అంతరాల క్రమాన్ని, పేద కుటుంబాలపై భారంగా మారిన ఖర్చులను సవాలు చేశాయి. ఇటువంటి వేడుకలు సమానత్వమనే అమూర్త భావనను కుటుంబ, సామాజిక జీవితంలో కనిపించే మార్పుగా ఆచరణలోకి తెచ్చాయి. అయితే, వాటి సామాజిక ఆచరణను ప్రతి వివాహ చట్టం కింద స్వయంచాలకంగా గుర్తింపు లభించినట్లుగా భావించకూడదు.

సమావేశాలు, స్థానిక భాషల్లో రచనలు, ప్రజలకు సులభంగా అర్థమయ్యే సమాచార ప్రసారం ద్వారా ఉద్యమ సందేశం ఆంగ్ల విద్యావంతుల వర్గాలను దాటి విస్తరించింది. కృష్ణారావు భాలేకర్ 1877లో ప్రారంభించిన దీనబంధు, సత్యశోధక్ ఉద్యమం లేవనెత్తిన అంశాలకు ముఖ్యమైన వేదికగా మారింది. సత్యం, న్యాయం గురించిన వాదనలను పాఠశాల విద్య, వివాహం, వ్యవసాయ పనులు, సామాజిక అవమానాలకు సంబంధించిన సుపరిచిత అనుభవాలతో అనుసంధానించగల సామర్థ్యంపై ఉద్యమ ప్రభావశీలత ఆధారపడింది.

  • విద్య, సామాజిక సంస్కరణ పరస్పరం బలపరచుకున్నాయి: జ్ఞానం ప్రతిఘటనకు దోహదపడగా, సామాజిక ఆచరణల్లో వచ్చిన మార్పులు మరింత మందికి జ్ఞానాన్ని అందుబాటులోకి తెచ్చాయి.
  • ఫూలే దంపతులు జీవితాంతం చేపట్టిన సంస్కరణ కార్యకలాపాలను, సమాజ్ స్థాపన అనంతరం అధికారికంగా చేపట్టిన కార్యక్రమాల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించండి.

4. వ్యవసాయ సంబంధ సమస్యలు, వలస పాలనతో సంబంధం

సమాజ్‌ సామాజిక విమర్శ ఆచారపరమైన వివక్షకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. భూమిశిస్తు డిమాండ్లు, రుణభారం, పరిపాలనా మధ్యవర్తులు, వేడుకలపై వ్యయం వంటి పరస్పర సంబంధిత దోపిడీ రూపాలకు సాగుదారులు సులభంగా గురవుతున్నారని ఫూలే భావించారు. సాధారణంగా 1883 నాటి రచనగా పేర్కొనే ‘షేత్కర్యాచా అసూడ్’ రైతాంగం ఎదుర్కొంటున్న కష్టాలను పరిశీలించింది; సాగుదారుల ప్రయోజనాలను తగినంతగా పరిరక్షించకుండా వ్యవసాయ శ్రమ ద్వారా లాభపడేవారిని విమర్శించింది.

సాధారణంగా హంటర్ కమిషన్‌గా పిలిచే భారత విద్యా కమిషన్‌కు 1882లో సమర్పించిన నివేదనలో, ప్రాథమిక విద్యను మరింత విస్తరించాలని ఫూలే గట్టిగా కోరారు. ఇప్పటికే అనుకూల స్థితిలో ఉన్న వర్గాలకే ప్రభుత్వ ప్రయోజనాలు కేంద్రీకృతం కావడాన్ని ఆయన ప్రశ్నించారు. ఆయన దృక్పథం విద్యను ప్రభుత్వ వనరుల పంపిణీతో అనుసంధానించింది: ఉన్నత విద్య, ఉపాధి అవకాశాలు ఉన్నత వర్గాలకే అందుబాటులో ఉండే పరిస్థితిని కొనసాగించడానికి బదులుగా, ప్రభుత్వ వ్యయం ఉత్పాదక కార్యకలాపాల్లో నిమగ్నమైన అత్యధిక ప్రజానీకానికి ఉపయోగపడాలి.

బ్రిటిష్ పాలన పట్ల ఫూలే వైఖరి పూర్తిగా అనుకూలమైనదిగానీ, పూర్తిగా వ్యతిరేకమైనదిగానీ కాకుండా, కొన్ని షరతులకు లోబడి ఉండేది. పాతుకుపోయిన కులాధిపత్యానికి వలస పాలన ఒక ప్రతిబలంగా పనిచేయగలదని ఆయన కొన్నిసార్లు భావించారు; రక్షణ చర్యలు చేపట్టాలని దానిని కోరారు. అదే సమయంలో సాగుదారులకు హాని కలిగించే విధానాలను, పరిపాలనా ఏర్పాట్లను విమర్శించారు. ఈ వైఖరి తరువాతి కాలంలోని సామూహిక వలసవాద వ్యతిరేక జాతీయవాద ప్రాధాన్యాలకు భిన్నమైనది. ఆయనను కేవలం బ్రిటిష్ అనుకూలవాదిగా లేదా జాతీయవాదిగా మాత్రమే వర్ణించడం, ఆయన రాజకీయాల కేంద్రంగా ఉన్న సామాజిక సమస్యను మరుగుపరుస్తుంది.

  • విశ్లేషణాత్మక ఇతివృత్తం: కుల, లింగ, వ్యవసాయ సంబంధ అసమానతలు వేర్వేరు సంస్కరణ సమస్యలు కాకుండా పరస్పరం అనుసంధానమై ఉన్నాయి.

5. విస్తరణ, ప్రాముఖ్యత మరియు పరిమితులు

1890లో ఫూలే మరణించిన తరువాత, కార్యకర్తలు, ప్రచురణలు, స్థానిక సంస్థల ద్వారా సత్యశోధక్ భావాలు కొనసాగాయి. సావిత్రిబాయి 1897లో మరణించే వరకు విస్తృత సంస్కరణ కృషిని కొనసాగించారు. ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు ప్రారంభంలో ఈ ఉద్యమం మహారాష్ట్రలో మరింత విస్తృతమైన బ్రాహ్మణేతర సమీకరణను ప్రభావితం చేసింది. కొల్హాపూర్‌కు చెందిన షాహూ మహారాజ్ వెనుకబడిన సముదాయాల విద్యకు, ప్రాతినిధ్యానికి మద్దతునిచ్చారు; ఈ విస్తృత సమానత్వవాద ధోరణికి ముఖ్యమైన పోషకుడిగా నిలిచారు.

సంస్కరణలకు ఆధిక్య వర్గాల దయాదాక్షిణ్యాలను ఆధారంగా చేసుకునే స్థితి నుంచి, అణగారిన సముదాయాలు స్వయంగా చొరవ తీసుకొని మార్పు సాధించే దిశగా దృష్టిని మళ్లించడంలో సమాజ్‌ చారిత్రక ప్రాముఖ్యత ఉంది. అది గౌరవప్రదమైన జీవితాన్ని సంస్థాగత అవకాశాల ప్రాప్తితో అనుసంధానించింది; జ్ఞానానికి, అధికారానికి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని బహిర్గతం చేసింది; మహిళా విద్యను సామాజిక పరివర్తనలో అంతర్భాగంగా పరిగణించింది. బి. ఆర్. అంబేడ్కర్ తరువాతి కాలంలో ఫూలేను తనకు ముందున్న ముఖ్యమైన మేధో మార్గదర్శిగా గుర్తించారు. అయితే, అంబేడ్కర్ రాజ్యాంగ, రాజకీయ, మతపరమైన కార్యాచరణ ప్రణాళిక భిన్నమైనది.

భౌగోళికంగా అసమాన విస్తరణ, పరిమిత వనరులు, విస్తృత బ్రాహ్మణేతర సామాజిక వర్గాల్లోని భిన్న ప్రయోజనాలు దాని పరిమితుల్లో ఉన్నాయి. తరువాతి బ్రాహ్మణేతర రాజకీయాలు అత్యంత అణచివేతకు గురైనవారి పట్ల ఫూలే ప్రదర్శించిన మౌలిక మార్పును కాంక్షించే నిబద్ధతను అన్ని సందర్భాల్లోనూ నిలబెట్టుకోలేదు. పరీక్షల దృష్ట్యా, తొలినాటి సమాజ్‌ను తదనంతర రాజకీయ సంస్థల నుంచి వేరుచేసి చూడాలి: ప్రభావం, కొనసాగింపు ఉన్నంత మాత్రాన సంస్థలు, సభ్యత్వం లేదా లక్ష్యాలు ఒకేలా ఉన్నాయని అర్థం కాదు.

  • సమగ్ర అంచనా: మత విమర్శను, విద్యను, ఆచరణాత్మక సామాజిక సంస్కరణను సమన్వయం చేసిన ఒక మార్గదర్శక కులవ్యతిరేక సంఘం.

ఫూలే, సత్యశోధక్ ఉద్యమం: సామాజిక అంతస్తుల వ్యవస్థకు సవాలు

అందించిన మెటాడేటా చిత్రంలోని వ్యక్తిని జ్యోతిరావు ఫూలేగా గుర్తిస్తోంది. అందువల్ల సత్యశోధక్ సమాజ్ స్థాపకుని జీవిత చరిత్రకు సంబంధించిన చిత్రంగా ఇది నేరుగా ప్రాసంగికమైనది. 1873లో పుణెలో స్థాపించబడిన ఈ సంస్థ, కుల అంతస్తుల వ్యవస్థపై విమర్శను ఆచరణాత్మక సామాజిక సంస్కరణలతో అనుసంధానించింది. జన్మ మతపరమైన అధికారాన్ని లేదా సామాజిక ఆధిక్యాన్ని ప్రసాదిస్తుందనే వాదనను ఫూలే ప్రశ్నించారు. వంశపారంపర్య పురోహితుల మధ్యవర్తిత్వంపై ఆధారపడకుండా శూద్రులు, అతి శూద్రులు తమ గౌరవాన్ని అర్థం చేసుకొని, దానిని దృఢంగా చాటుకునేలా చేయడానికి సమాజ్ కృషి చేసింది. అందువల్ల దాని ప్రాధాన్యం మత సంస్కరణలకు మాత్రమే పరిమితం కాకుండా అధికారం, జ్ఞానం, సామాజిక సమానత్వానికి సంబంధించిన అంశాల వరకు విస్తరించింది.

ఈ విముక్తి దృక్పథంలో విద్యకు కేంద్ర స్థానం ఉంది. జ్యోతిరావు, సావిత్రిబాయి ఫూలేల విద్యా కృషి సమాజ్ స్థాపనకు ముందే ప్రారంభమై, దాని కార్యాచరణకు ముఖ్యమైన నేపథ్యంగా నిలిచింది; వారు అంతకుముందు చేపట్టిన కార్యక్రమాలన్నింటినీ సంస్థకే ఆపాదించకూడదు. బ్రాహ్మణ పురోహితులు లేకుండా వివాహ వేడుకలను ప్రోత్సహించడం ద్వారా సత్యశోధక్ వివాహ పద్ధతులు కూడా పురోహితుల నియంత్రణను సవాలు చేశాయి. పశ్చిమ భారతదేశంలో ఈ ఉద్యమం తదనంతర బ్రాహ్మణేతర సమీకరణకు రూపునివ్వడంలో తోడ్పడింది. అయితే తరువాతి సంస్థలను, నాయకులను ఫూలే మొదట స్థాపించిన సంఘంతో సమానంగా పరిగణించకూడదు. చిత్రానికి సంబంధించిన మెటాడేటా సంస్కర్తను గుర్తించడానికి ఆధారమవుతుంది తప్ప, ఏదైనా నిర్దిష్ట సమావేశం, వేడుక లేదా సమాజ్ సభ్యత్వం గురించి నిర్ధారణలకు ఆధారం కాదు.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తుంచుకోవాల్సిన భేదం: సత్యశోధక్ సమాజ్‌ను జ్యోతిరావు ఫూలే స్థాపించారు; దీనిని బ్రహ్మ సమాజ్, ప్రార్థనా సమాజ్ లేదా ఆర్య సమాజ్‌తో పొరపాటుగా కలిపి చూడకూడదు.
  • భావనాపరమైన భేదం: వంశపారంపర్య పురోహిత అధికారాన్ని సవాలు చేయడమంటే అన్ని రకాల మత విశ్వాసాలను లేదా నైతిక విలువల ఆధారిత సమాజాన్ని తిరస్కరించడం మాత్రమే కాదు.
  • మెయిన్స్ అనుసంధానం: విద్య, లింగ సమానత్వ సంస్కరణలు, కుల వ్యవస్థపై విమర్శలను సమగ్రంగా విశ్లేషించండి; అయితే ఫూలే వ్యక్తిగతంగా చేపట్టిన కార్యక్రమాలను సమాజ్ సంస్థాగత కార్యకలాపాల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి.

కాలరేఖ

  1. 1848

    జ్యోతిరావు, సావిత్రిబాయి ఫూలే పుణెలోని భిడే వాడాలో బాలికల పాఠశాలను ప్రారంభించారు.

  2. 1873

    గులాంగిరి ప్రచురితమైంది; సెప్టెంబర్ 24న సత్యశోధక్ సమాజ్ స్థాపించబడింది.

  3. 1877

    కృష్ణారావు భాలేకర్ దీనబంధును ప్రారంభించారు.

  4. 1882

    ఫూలే విద్యపై తన అభిప్రాయాలను హంటర్ కమిషన్‌కు సమర్పించారు.

  5. 1890–1891

    ఫూలే 1890లో మరణించారు; ఆయన మరణానంతరం 1891లో సార్వజనిక్ సత్య ధర్మ పుస్తక్ ప్రచురితమైంది.

  6. 1902

    సామాజిక ప్రాతినిధ్యం దిశగా సాగుతున్న విస్తృత ఉద్యమాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ, సాహు మహారాజ్ కొల్హాపూర్ సంస్థాన ఉద్యోగాల్లో వెనుకబడిన వర్గాలకు రిజర్వేషన్లు ప్రవేశపెట్టారు.

సత్యశోధక సంస్కరణల తార్కిక క్రమం

  1. 1. కుల ఆధారిత వెలివేతను, జ్ఞానంపై గుత్తాధిపత్యాన్ని గుర్తించడం
  2. 2. వంశపారంపర్యంగా సంక్రమించిన మతాధికారాన్ని ప్రశ్నించడం
  3. 3. విద్యను, విమర్శనాత్మక అవగాహనను విస్తరించడం
  4. 4. అణగారిన వర్గాలను సంఘటితం చేయడం
  5. 5. సమానత్వాధారిత సామాజిక ఆచారాలను ప్రవేశపెట్టడం
  6. 6. గౌరవం, ప్రాతినిధ్యం, భౌతిక జీవన పరిస్థితుల మెరుగుదల కోసం కృషి చేయడం
సమకాలీన సంస్కరణ సంస్థలు: భిన్నత్వాలను గుర్తించడం
సంస్థస్థాపనప్రధాన దృక్పథం
బ్రహ్మ సభ, తరువాత బ్రహ్మ సమాజం1828, కలకత్తా; రామ్మోహన్ రాయ్ఏకేశ్వరోపాసన, విగ్రహారాధనపై విమర్శ, సాంఘిక సంస్కరణ
ప్రార్థనా సమాజం1867, బొంబాయి; ఆత్మారామ్ పాండురంగ్ఈశ్వర విశ్వాసంతో కూడిన సంస్కరణ, మహిళాభ్యుదయం, కులపరమైన ఆంక్షలకు వ్యతిరేకత
సత్యశోధక సమాజం1873, పుణె; జ్యోతిరావు ఫూలేకులవ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలను సమీకరించడం, విద్య, వంశపారంపర్య పౌరోహిత్య మధ్యవర్తిత్వాన్ని తిరస్కరించడం
ఆర్య సమాజం1875, బొంబాయి; దయానంద సరస్వతివేద ప్రామాణ్యం, మత సంస్కరణ, విద్యా కార్యకలాపాలు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

భిడే వాడా: సంస్థ స్థాపనకు ముందే విద్యా కృషి

1848లో పుణెలోని భిడే వాడాలో ఫూలే దంపతులు ప్రారంభించిన బాలికల పాఠశాల, విద్యావకాశాలను విస్తరించాలనే వారి తొలినాటి నిబద్ధతను తెలియజేస్తుంది. ఇది సమాజ్ స్థాపనకు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల ముందే ప్రారంభమైంది. అప్పటికే కొనసాగుతున్న సంస్కరణ కార్యక్రమాన్ని సంస్థ సంఘటితం చేసిందని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

కొల్హాపూర్: సామాజిక సమానత్వం, ప్రభుత్వ ఉద్యోగావకాశాలు

1902లో సాహు మహారాజ్ కొల్హాపూర్ సంస్థాన ప్రభుత్వ సేవల్లోని ఖాళీలలో 50 శాతాన్ని, సంస్థానం నిర్వచించిన వెనుకబడిన వర్గాలకు రిజర్వు చేశారు. ఇది సమాజ్ స్వయంగా అమలు చేసిన విధానం కాదు; అయితే విస్తృత బ్రాహ్మణేతర సంస్కరణ వాతావరణం విద్యను ప్రభుత్వ ఉద్యోగావకాశాలతో ఎలా అనుసంధానించిందో ఇది వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

సత్యశోధక్ సమాజ్ గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది 1873లో పుణేలో స్థాపించబడింది. 2. మత జీవితానికి వంశపారంపర్య పురోహిత మధ్యవర్తిత్వం అత్యవసరమని ఇది భావించింది. 3. మహిళలకు, అణగారిన కులాలకు విద్యను అందించడాన్ని ఇది సమర్థించింది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతల్లో తప్పుగా జతపరచబడినది ఏది?

  • A. గులాంగిరి — బానిసత్వ భావజాల పదజాలం ద్వారా అణచివేతపై విమర్శ
  • B. షేత్కర్యాచా అసూడ్ — సాగుదారుల సమస్యలు
  • C. దీనబంధు — దయానంద సరస్వతి స్థాపించారు
  • D. సార్వజనిక్ సత్య ధర్మ పుస్తక్ — ఫూలే నైతిక-మత చింతన

ప్రశ్న 3

సత్యశోధక్ సమాజ్ స్థాపనకు ముందు జరిగిన సంఘటన ఏది?

  • A. హంటర్ కమిషన్‌కు ఫూలే వినతిపత్రం సమర్పించడం
  • B. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ స్థాపన
  • C. దీనబంధు ప్రచురణ
  • D. భిడే వాడాలో ఫూలే దంపతుల బాలికల పాఠశాల ప్రారంభం
మెయిన్స్: సత్యశోధక్ సమాజ్ మత విమర్శను సామాజిక జీవన ప్రజాస్వామ్యీకరణతో అనుసంధానించింది. కులం, విద్య, లింగం అంశాల ఆధారంగా చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ఫూలేను పరిచయం చేసి, 1873లో సమాజ్ స్థాపన గురించి వివరించండి.
  • వంశపారంపర్య కుల ప్రత్యేకాధికారాలను, పురోహిత మధ్యవర్తిత్వాన్ని తిరస్కరించడాన్ని వివరించండి.
  • విద్య నుంచి వెలివేతను ఆధిపత్యం పునరుత్పత్తి కావడంతో అనుసంధానించండి.
  • సావిత్రిబాయి కృషిని చర్చించి, 1873కు ముందు చేపట్టిన కార్యక్రమాలను వేరుగా గుర్తించండి.
  • సరళీకృత వివాహ వేడుకలను, వ్యవసాయ వ్యవస్థపై విమర్శలను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • బ్రాహ్మణేతర సమీకరణపై దాని ప్రభావాన్ని అంచనా వేస్తూ, అది అన్ని వర్గాలకూ, ప్రాంతాలకూ సమానంగా విస్తరించలేదని గుర్తించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts III, chapter Women, Caste and Reform.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part III, for the wider colonial context.
  • Jyotirao Phule, Gulamgiri, in a reliable annotated translation.
  • Jyotirao Phule, Selected Writings, edited by G. P. Deshpande.
  • Maharashtra State Gazetteers, official historical accounts of Pune and Kolhapur.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mphule.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp