పరిపాలనా సంబంధాలు

1. రాజ్యాంగ చట్రం, కార్యనిర్వాహక అధికార విభజన

పరిపాలనా సంబంధాలు కేవలం చట్టనిర్మాణ అంశాల కేటాయింపునకే కాకుండా, చట్టాల అమలు, కార్యనిర్వాహక అధికార వినియోగానికి సంబంధించినవి. భారతదేశంలో కేంద్ర, రాష్ట్ర స్థాయుల్లో రాజ్యాంగబద్ధంగా ఏర్పడిన ప్రభుత్వాలు ఉన్నాయి. అయితే, వాటి పరిపాలనా వ్యవస్థలు తరచుగా పరస్పర సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. రాష్ట్ర యంత్రాంగం అనేక పార్లమెంటు చట్టాలను అమలు చేస్తుంది. జాతీయ కార్యక్రమాలు రాష్ట్ర శాఖలు, స్థానిక సంస్థలపై అధికంగా ఆధారపడతాయి.

అధికరణం 73 ప్రకారం కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం స్థూలంగా పార్లమెంటు చట్టాలు చేయగల అంశాలకు, సంధులు లేదా ఒప్పందాల నుంచి ఉత్పన్నమయ్యే హక్కులు, అధికారం, అధికార పరిధికి విస్తరిస్తుంది. అధికరణం 162 ప్రకారం రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం స్థూలంగా రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టాలు చేయగల అంశాలకు విస్తరిస్తుంది. ఈ నియమాలు రాజ్యాంగం, సంబంధిత చట్ట నిబంధనలకు లోబడి ఉంటాయి. అందువల్ల శాసనాధికార పరిధి, కార్యనిర్వాహక అధికారం పరస్పరం అనుసంధానమై ఉన్నప్పటికీ, అవి ఎల్లప్పుడూ ఒకేలా ఉండవు.

ఉమ్మడి జాబితా అంశాలపై పార్లమెంటు చట్టాలు చేయగలదనే కారణంతోనే రాష్ట్రాల్లో కేంద్రానికి అపరిమిత కార్యనిర్వాహక అధికారం లభించదు. అధికరణం 73లో ఒక పరిమితి ఉంది. అధికరణం 162 ప్రకారం, రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం రాజ్యాంగం లేదా పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా కేంద్రానికి స్పష్టంగా కల్పించిన కార్యనిర్వాహక అధికారానికి లోబడి ఉంటుంది. అందువల్ల ఒక కేంద్ర చట్టాన్ని ప్రధానంగా రాష్ట్ర అధికారులే అమలు చేయవచ్చు.

• అధికరణాలు 256–263 చట్టాలను పాటించడం, కేంద్ర నియంత్రణ, విధుల అప్పగింత, అంతర్‌రాష్ట్ర గుర్తింపు, జల వివాదాలు, సమన్వయం వంటి అంశాలను వివరిస్తాయి.
• రాష్ట్రాల్లో కేంద్ర బలగాల మోహరింపునకు సంబంధించిన అధికరణం 257Aను 42వ సవరణ ద్వారా చేర్చారు; 44వ సవరణ ద్వారా తొలగించారు. ఇది ప్రస్తుతం అమల్లో ఉన్న నిబంధన కాదు.

2. కేంద్ర ఆదేశాలు, రాజ్యాంగ రక్షణలు

ప్రతి రాష్ట్రం పార్లమెంటు చట్టాలను, ఆ రాష్ట్రంలో వర్తించే ప్రస్తుత చట్టాలను పాటించేలా తన కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని వినియోగించాలని అధికరణం 256 నిర్దేశిస్తుంది. ఈ ప్రయోజనం కోసం అవసరమైన ఆదేశాలు జారీ చేయడానికి కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం విస్తరిస్తుంది. రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికార వినియోగం కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారానికి ఆటంకం కలిగించకూడదని లేదా ప్రతికూలంగా ప్రభావితం చేయకూడదని అధికరణం 257 నిర్దేశిస్తూ, తదనుగుణమైన ఆదేశాలకు అనుమతిస్తుంది.

జాతీయ లేదా సైనిక ప్రాధాన్యం కలిగినవిగా ప్రకటించిన సమాచార–రవాణా మార్గాల నిర్మాణం, నిర్వహణకు, రాష్ట్రంలోని రైల్వేల రక్షణ చర్యలకు సంబంధించి కేంద్రం ఆదేశాలు జారీ చేయడానికి కూడా అధికరణం 257 అనుమతిస్తుంది. ఈ అవసరాల వల్ల రాష్ట్ర సాధారణ విధులకు మించి అదనపు వ్యయం ఏర్పడితే, కేంద్రం ఆ అదనపు ఖర్చులను భరించాలి. ఆ మొత్తం విషయంలో వివాదం తలెత్తితే, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి నియమించిన మధ్యవర్తి దానిని నిర్ణయించవచ్చు.

రాజ్యాంగం అనుమతించిన కేంద్ర ఆదేశాలను పాటించడంలో రాష్ట్రం విఫలమైతే, ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని రాజ్యాంగానుసారం నిర్వహించడం సాధ్యం కాదని రాష్ట్రపతి నిర్ధారించడం చట్టబద్ధమవుతుందని అధికరణం 365 పేర్కొంటుంది. ఇది రాష్ట్రపతి పాలనను స్వయంచాలకంగా ప్రకటించడం కాదు. అధికరణం 356 కింద చర్యలు దానిలోని రాజ్యాంగ షరతులు, పార్లమెంటు ఆమోదం, న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటాయి.

ఎస్. ఆర్. బొమ్మై వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1994) కేసులో సుప్రీంకోర్టు సమాఖ్యవాదాన్ని రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణంలో భాగంగా గుర్తించి, అధికరణం 356 దుర్వినియోగంపై ముఖ్యమైన పరిమితులను నిర్దేశించింది. బాహ్య దురాక్రమణ, అంతర్గత కల్లోలం నుంచి రాష్ట్రాలను రక్షించడం, రాజ్యాంగబద్ధ పాలనను నిర్ధారించడం కేంద్ర బాధ్యతగా అధికరణం 355 నిర్దేశిస్తుంది. రాష్ట్ర పరిపాలనను తొలగించి దాని స్థానాన్ని ఆక్రమించే అపరిమిత అధికారంగా దీనిని పరిగణించకూడదు.

3. విధుల అప్పగింత, ఉమ్మడి పరిపాలనా సర్వీసులు

అధికరణం 258(1) ప్రకారం రాష్ట్రపతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సమ్మతితో, కేంద్ర కార్యనిర్వాహక విధులను షరతులతో లేదా షరతులు లేకుండా ఆ ప్రభుత్వానికి లేదా దాని అధికారులకు అప్పగించవచ్చు. శాసనాధికార పరిధిని బదిలీ చేయకుండానే ప్రస్తుత రాష్ట్ర యంత్రాంగం ద్వారా అమలు చేయడానికి ఇది వీలు కల్పిస్తుంది. అధికరణం 258(2) ప్రత్యేకంగా పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా రాష్ట్రాలకు లేదా వాటి అధికారులకు అధికారాలను కల్పించడానికి, విధులను విధించడానికి అనుమతిస్తుంది. రాష్ట్ర శాసనాధికార పరిధికి వెలుపల ఉన్న అంశాలకు సంబంధించి కూడా ఇది వర్తిస్తుంది; ఇందులో అదే విధమైన సమ్మతి నిబంధన లేదు.

ఈ అధికరణం కింద కల్పించిన అధికారాలు, విధుల వల్ల ఏర్పడే అదనపు పరిపాలనా వ్యయాల భర్తీకి అధికరణం 258(3) అవకాశం కల్పిస్తుంది. ఏడవ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1956 ద్వారా చేర్చిన అధికరణం 258A దీనికి వ్యతిరేక దిశలో పనిచేస్తుంది: భారత ప్రభుత్వ సమ్మతితో గవర్నర్ రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక విధులను కేంద్ర ప్రభుత్వానికి లేదా దాని అధికారులకు అప్పగించవచ్చు.

అఖిల భారత సర్వీసులు వివిధ ప్రభుత్వ స్థాయుల మధ్య సిబ్బందిపరమైన అనుసంధానాన్ని కల్పిస్తాయి. అధికరణం 312 ప్రకారం, జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా అదనపు అఖిల భారత సర్వీసులను ఏర్పాటు చేయడం అవసరమని లేదా సముచితమని రాజ్యసభ ముందుగా, హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మద్దతుతో తీర్మానం ద్వారా ప్రకటిస్తే, పార్లమెంటు వాటిని సృష్టించవచ్చు. ప్రస్తుతం ఉన్న సర్వీసులు భారత పరిపాలనా సర్వీసు, భారత పోలీసు సర్వీసు, భారత అటవీ సర్వీసు.

• అఖిల భారత సర్వీసులు కేంద్ర సివిల్ సర్వీసులకు భిన్నమైనవి; వాటి అధికారులు వర్తించే కేడర్, సర్వీసు నియమాల ప్రకారం కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల రెండింటి ఆధ్వర్యంలో పనిచేస్తారు.
• అధికరణం 312 ప్రకారం రాజ్యసభ మొత్తం సభ్యత్వంలో మూడింట రెండొంతుల మద్దతు అవసరం లేదు.

4. అంతర్‌ప్రభుత్వ సమన్వయం, వివాదాల నిర్వహణ

ప్రజా ప్రయోజనాలకు దోహదపడుతుందని భావించినప్పుడు అంతర్‌రాష్ట్ర మండలిని ఏర్పాటు చేయడానికి అధికరణం 263 రాష్ట్రపతికి అధికారం కల్పిస్తుంది. అంతర్‌రాష్ట్ర వివాదాలపై విచారణ జరిపి సలహా ఇవ్వడం, ఉమ్మడి ప్రయోజనాల అంశాలను చర్చించడం, విధానాలు–చర్యల్లో మెరుగైన సమన్వయానికి సిఫార్సులు చేయడం దాని విధుల్లో ఉండవచ్చు. దాని పాత్ర సంప్రదింపులకు సంబంధించినదే తప్ప, తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన న్యాయపరమైన తీర్పులు ఇవ్వడం కాదు. 1990లో ఏర్పాటైన అంతర్‌రాష్ట్ర మండలి కేంద్ర–రాష్ట్ర సంప్రదింపులకు రాజకీయ వేదికగా పనిచేస్తుంది.

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 కింద ఐదు ప్రాంతీయ మండళ్లను ఏర్పాటు చేశారు. సరిహద్దులు, రవాణా, ఆర్థిక ప్రణాళిక, భద్రత వంటి అంశాల్లో ఇవి సహకారాన్ని ప్రోత్సహిస్తాయి. ఈశాన్య మండలి అనేది ఈశాన్య మండలి చట్టం, 1971 కింద ఏర్పడిన ప్రత్యేక చట్టబద్ధ సంస్థ. NITI ఆయోగ్ పాలక మండలి కూడా విధానపరమైన సంప్రదింపులకు వీలు కల్పిస్తుంది. అయితే, NITI ఆయోగ్ రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ గానీ, చట్టబద్ధ సంస్థ గానీ కాదు.

కేంద్రం, రాష్ట్రాల అధికారిక చర్యలు, రికార్డులు, న్యాయ కార్యకలాపాలకు భారతదేశమంతటా సంపూర్ణ విశ్వాసం, ప్రామాణిక గుర్తింపు కల్పించాలని అధికరణం 261 పేర్కొంటుంది. అంతర్‌రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల పరిష్కారానికి ఏర్పాట్లు చేయడానికి అధికరణం 262 పార్లమెంటుకు అధికారం కల్పిస్తుంది. ఇటువంటి వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టు, ఇతర న్యాయస్థానాల అధికార పరిధిని మినహాయించడానికి కూడా పార్లమెంటును అనుమతిస్తుంది. ఇది ఏర్పాట్లు చేయడానికి వీలు కల్పించే రాజ్యాంగ నిబంధన మాత్రమే; ఇదే ఒక ట్రిబ్యునల్ కాదు.

5. సమకాలీన సమస్యలు, సంస్కరణల ప్రాధాన్యాలు

పరిపాలనాపరమైన ఘర్షణలు సాధారణంగా కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు, దర్యాప్తు సంస్థలు, కేడర్ నిర్వహణ, కేంద్ర ఆదేశాల వినియోగం చుట్టూ తలెత్తుతాయి. కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు జాతీయ కనీస ప్రమాణాలను ముందుకు తీసుకెళ్లగలవు. అయితే, విస్తృతమైన షరతులు రాష్ట్రాల సౌలభ్యాన్ని తగ్గించవచ్చు. సమర్థవంతమైన సహకారానికి కార్యక్రమ రూపకల్పన సమయంలో సంప్రదింపులు, ముందుగా అంచనా వేయగల నిధుల లభ్యత, ప్రతి ప్రభుత్వ బాధ్యతలకు అనుపాతంగా జవాబుదారీతనం అవసరం.

సర్కారియా కమిషన్ మరింత బలమైన సంప్రదింపుల యంత్రాంగాలకు మద్దతు తెలిపి, అధికరణం 263 కింద శాశ్వత అంతర్‌రాష్ట్ర మండలిని ఏర్పాటు చేయాలని సిఫార్సు చేసింది. పుంఛీ కమిషన్ కూడా గవర్నర్ల ప్రవర్తన, అత్యవసర అధికారాలు, సమన్వయంతో సహా కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలను పరిశీలించింది. వాటి విస్తృత సంస్కరణ దృక్పథం తరచూ బలవంతపు చర్యలను ఆశ్రయించడం కంటే సంస్థాగత సంభాషణ, రాజ్యాంగబద్ధ సంయమనానికి ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది.

పరీక్ష సమాధానాల్లో సాధారణ పరిపాలనా పర్యవేక్షణను అత్యవసర ఏర్పాట్ల నుంచి వేరు చేసి చూపండి. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిలో రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని ఎలా వినియోగించాలో ఆదేశించే కేంద్ర అధికారాన్ని అధికరణం 353 విస్తరిస్తుంది. అధికరణం 360 కింద ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి నిర్దిష్ట ఆర్థిక ఆదేశాలను అనుమతిస్తుంది. ఈ రెండు ఏర్పాట్లను అధికరణాలు 256–257 కింద ఇచ్చే సాధారణ ఆదేశాలతో కలిపి చూడకూడదు. రాష్ట్రాలను అధీన పరిపాలనా కార్యాలయాలుగా కాకుండా రాజ్యాంగబద్ధ ప్రభుత్వాలుగా గౌరవిస్తూ జాతీయ సమన్వయాన్ని కాపాడటమే ప్రధాన సవాలు.

సాధన ప్రశ్నలు