పోటీతత్వ సమాఖ్యవాదం

1. భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలో అర్థం మరియు స్థానం

పెట్టుబడులను ఆకర్షించడం, ఉపాధిని సృష్టించడం, మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరచడం, ప్రజా సేవలను అందించడం వంటి అంశాల్లో సమాఖ్యలోని ప్రభుత్వాలు పరస్పరం మెరుగైన పనితీరు కనబరచడానికి ప్రయత్నించే పరిస్థితిని పోటీతత్వ సమాఖ్యవాదం అంటారు. పౌరులు, వ్యాపార సంస్థలు వివిధ ప్రభుత్వాల పాలనా పరిధులను పోల్చుకోవచ్చు; ప్రభుత్వాలు ఇతర ప్రాంతాల్లో విజయవంతమైన విధానాల నుంచి నేర్చుకోవచ్చు. పోటీ కేవలం ప్రైవేటు పెట్టుబడులకే పరిమితం కానవసరం లేదు: శిశు మరణాలను తగ్గించడం, మెరుగైన అభ్యసన ఫలితాలను సాధించడం, తాగునీటి లభ్యతను మెరుగుపరచడం కూడా అంతే ప్రాధాన్యం గల కొలమానాలు.

వికేంద్రీకృత ప్రభుత్వాలకు స్థానిక ప్రాధాన్యతలు, పరిస్థితుల గురించి సమాచారం ఉంటుందనేది దీని ఆర్థిక హేతుబద్ధతకు ఆధారం. ప్రయోగాత్మక విధానాల అమలు వల్ల ఒక రాష్ట్రంలో విజయవంతమైన విధానం ఇతర రాష్ట్రాలకు ఆదర్శంగా మారవచ్చు. అయితే, ఈ వాదన అర్థవంతమైన స్వయంప్రతిపత్తి, జవాబుదారీతనం గల సంస్థలు, విశ్వసనీయ సమాచారం ఉన్నాయని భావిస్తుంది. ఒక ప్రాంతం నుంచి మరొక ప్రాంతానికి తరలివెళ్లగల సామర్థ్యం కూడా అందరికీ సమానంగా ఉండదు: పేద కుటుంబాలతో పోలిస్తే పెద్ద సంస్థలు మరింత సులభంగా తమ కార్యకలాపాలను ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించగలవు. అందువల్ల, సులభంగా తరలించగల మూలధనాన్ని ఆకర్షించడమే ప్రధాన లక్ష్యంగా రూపొందించిన విధానాలు, ఇతర ప్రాంతాలకు తరలివెళ్లే సామర్థ్యం తక్కువగా ఉన్న పౌరులను నిర్లక్ష్యం చేయవచ్చు.

సహకార సమాఖ్యవాదం, పోటీతత్వ సమాఖ్యవాదం పరస్పరం విరుద్ధమైనవి కాకుండా పరస్పర పూరకమైనవి. ఉమ్మడి ప్రమాణాలు, పోల్చదగిన సూచికలపై అంగీకారానికి రావడానికి ప్రభుత్వాలు సహకరించుకుంటాయి; ఆ తర్వాత ఫలితాలను మెరుగుపరచడానికి పోటీ పడతాయి. సహకారం లేకుండా సాగే పోటీ పరస్పర అసంగతమైన నియంత్రణలకు, సరిహద్దులు దాటి ఇతర ప్రాంతాలకు హాని కలిగే పరిస్థితులకు దారితీయవచ్చు. పోటీ లేదా ప్రజా పరిశీలన లేకపోతే, సహకారం కొన్నిసార్లు పేలవమైన పనితీరుకు రక్షణ కల్పించవచ్చు. అందువల్ల భారతదేశానికి ఉమ్మడి జాతీయ కట్టుబాట్లతోపాటు రాష్ట్ర స్థాయిలో నూతన విధానాల రూపకల్పనకు అవకాశం కూడా అవసరం.

• సమాంతర పోటీ: రాష్ట్రాల మధ్య లేదా స్థానిక ప్రభుత్వాల మధ్య పోటీ.
• నిలువు సంబంధాలు: స్వయంప్రతిపత్తి, వనరులు, ప్రోత్సాహకాలను ప్రభావితం చేసే కేంద్ర–రాష్ట్ర పరస్పర సంబంధాలు.
• ప్రమాణాధారిత పోటీ: ప్రజలు లేదా సంస్థలు ఇతర ప్రాంతాలకు తరలిపోకపోయినా, ప్రచురిత సూచికల ద్వారా చేసే పోలిక.

2. రాజ్యాంగ పునాదులు మరియు సంస్థాగత పరిమితులు

అధికరణం 1 భారతదేశాన్ని రాష్ట్రాల సమాఖ్యగా పేర్కొంటుంది. అధికరణం 246, ఏడవ షెడ్యూల్ కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాల ద్వారా శాసన సంబంధిత అంశాలను విభజిస్తాయి. ఈ అధికారాల పంపిణీ సమానంగా లేకపోయినప్పటికీ, రాష్ట్రాలు నూతన విధానాలను రూపొందించగల విధానపరమైన అవకాశాలను ఇది కల్పిస్తుంది. ప్రజారోగ్యం, వ్యవసాయం, స్థానిక ప్రభుత్వం ముఖ్యమైన రాష్ట్ర జాబితా అంశాలు; విద్య ఉమ్మడి జాబితాలో ఉంది. ఉమ్మడి జాబితా అంశాలకు సంబంధించి కేంద్ర, రాష్ట్ర చట్టాల మధ్య వైరుధ్యాన్ని అధికరణం 254 నియంత్రిస్తుంది; దీనిలో పేర్కొన్న రాజ్యాంగపరమైన షరతులు దీనికి వర్తిస్తాయి.

ఆర్థిక పోటీ రాజ్యాంగ పరిమితులకు లోబడే ఉండాలి. భాగం XIIIలోని ఇతర నిబంధనలకు లోబడి, భారతదేశమంతటా వర్తక, వాణిజ్య, రాకపోకల స్వేచ్ఛను అధికరణం 301 పరిరక్షిస్తుంది. అధికరణాలు 302–304 అనుమతించదగిన ఆంక్షలను, సంబంధిత రక్షణలను నియంత్రిస్తాయి. అందువల్ల రాష్ట్రాలు తమ భూభాగాన్ని ఎలాంటి పరిమితులు లేకుండా రక్షణాత్మక విధానాలు అమలు చేయగల మార్కెట్‌గా పరిగణించలేవు. సంస్థలను ఆకర్షించడానికి ఉపయోగించే సాధనాలపై ప్రాథమిక హక్కులు, పర్యావరణపరమైన బాధ్యతలు, వర్తించే కార్మిక చట్టాలు కూడా పరిమితులు విధిస్తాయి.

ద్రవ్య సామర్థ్యం వాస్తవ స్వయంప్రతిపత్తిని నిర్ధారిస్తుంది. అధికరణం 270 నిర్దిష్ట కేంద్ర పన్నుల పంపిణీకి సంబంధించినది కాగా, అధికరణం 280 ఆర్థిక సంఘం ఏర్పాటుకు వీలు కల్పిస్తుంది. అధికరణం 275 సహాయక గ్రాంట్లకు సంబంధించిన నిబంధనలను నిర్దేశిస్తుంది. అధికరణం 282 ప్రకారం, గ్రాంట్లు మంజూరు చేసే ప్రభుత్వం తన శాసనాధికార పరిధికి వెలుపల ఉన్న ప్రజా ప్రయోజనాల కోసం కూడా గ్రాంట్లు ఇవ్వవచ్చు. అధికరణం 293 రాష్ట్రాల రుణ సేకరణను నియంత్రిస్తుంది; కేంద్ర సమ్మతి అవసరమయ్యే పరిస్థితులు కూడా దీని పరిధిలోకి వస్తాయి. పోటీపడేందుకు అవసరమైన వనరులు పేద రాష్ట్రాలకు అందుబాటులో ఉన్నాయా లేదా అన్న దానిపై ఈ ఏర్పాట్లు ప్రభావం చూపుతాయి.

రాజ్యాంగ (101వ సవరణ) చట్టం, 2016 ద్వారా GST వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టారు. అధికరణం 246A GST సంబంధిత శాసనాధికారాలను కల్పించగా, అధికరణం 279A GST మండలిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. GSTలో విలీనమైన పన్నులను ఏకపక్షంగా మార్చడం ద్వారా రాష్ట్రాలు పోటీపడే అవకాశాలను GST పరిమితం చేస్తుంది. దీంతో మౌలిక సదుపాయాలు, నైపుణ్యాలు, పరిపాలనా నాణ్యతలకు ప్రాధాన్యం పెరుగుతుంది. యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ మోహిత్ మినరల్స్ (2022) కేసులో, GST మండలి సిఫార్సులను కేంద్ర, రాష్ట్ర శాసనసభలు తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన అవసరం లేదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. సహకార సమాఖ్యవాదంలో సంభాషణ ప్రాధాన్యాన్ని నొక్కిచెప్పింది. ఎస్. ఆర్. బొమ్మై వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994) కేసులో సమాఖ్యవాదాన్ని రాజ్యాంగ మౌలిక లక్షణంగా గుర్తించారు.

3. భారతదేశంలో పోటీ సమాఖ్యవాద సాధనాలు

2015లో కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పాటైన NITI ఆయోగ్, విధానపరమైన అనుభవాల నుంచి నేర్చుకోవడాన్ని, రాష్ట్రాల భాగస్వామ్యాన్ని, పనితీరు పోలికను ప్రోత్సహిస్తుంది. దీని SDG ఇండియా సూచీ సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల సాధన దిశగా పురోగతిని పోల్చుతుంది. భాగస్వామ్య సంస్థలతో కలిసి రూపొందించిన రాష్ట్ర ఆరోగ్య సూచీ వంటి రంగాలవారీ అంచనాలు ఫలితాల్లోని వ్యత్యాసాలను స్పష్టం చేస్తాయి. ఇటువంటి సాధనాలు రాజకీయ, పరిపాలనాపరమైన ఒత్తిడిని సృష్టించగలవు. అయితే, వాటి నిర్ధారణలను ఉపయోగించిన సూచికలు, ఆధార సంవత్సరాలు, పద్ధతుల నేపథ్యంలోనే అర్థం చేసుకోవాలి.

పరిశ్రమలు, అంతర్గత వాణిజ్య ప్రోత్సాహక శాఖ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలతో కలిసి వ్యాపార సంస్కరణల కార్యాచరణ ప్రణాళిక కసరత్తును నిర్వహిస్తుంది. నియంత్రణ ప్రక్రియలు, వ్యాపార వాతావరణం దీని ప్రధాన దృష్టి అంశాల్లో ఉన్నాయి. ప్రపంచ బ్యాంకు నిలిపివేసిన ప్రపంచవ్యాప్త ‘డూయింగ్ బిజినెస్’ నివేదికతో దీనిని పొరబడకూడదు. పారదర్శక అనుమతులు, ముందుగా అంచనా వేయగల తనిఖీలు, సమర్థవంతమైన ఫిర్యాదుల పరిష్కారం వంటి పరిపాలనా సంస్కరణలు మౌలిక రక్షణలను తప్పనిసరిగా తగ్గించకుండానే లావాదేవీ వ్యయాలను తగ్గించగలవు.

2018లో ప్రారంభించిన ఆకాంక్షిత జిల్లాల కార్యక్రమం పథకాల సమన్వయం, సహకారం, పోటీని మిళితం చేస్తుంది. డెల్టా ర్యాంకింగ్‌లు కేవలం గతం నుంచి ఉన్న అనుకూలతలకు కాకుండా, ఎంపిక చేసిన అభివృద్ధి సూచికల్లో సాధించిన అదనపు పురోగతికి ప్రాధాన్యం ఇస్తాయి. జిల్లాలు సమాఖ్యలోని భాగస్వామ్య రాష్ట్రాలు కానప్పటికీ, విస్తృత సమాఖ్య వ్యవస్థలో ప్రమాణాల ఆధారంగా పనితీరును పోల్చే విధానం ఎలా పనిచేయగలదో ఈ కార్యక్రమం వివరిస్తుంది. పదిహేనవ ఆర్థిక సంఘం కూడా నిధుల బదిలీలలో పన్ను వసూళ్లు, ద్రవ్య నిర్వహణలో కృషి, జనసాంఖ్యిక పనితీరు వంటి పనితీరు సంబంధిత అంశాలను చేర్చింది. అదే సమయంలో ఆదాయ అంతరం వంటి ప్రమాణాల ద్వారా రాష్ట్రాల మధ్య ద్రవ్య సామర్థ్యాల సమానీకరణను కొనసాగించింది.

4. ప్రయోజనాలు, నష్టభయాలు, కొలమాన సమస్యలు

చక్కగా రూపొందించిన పోటీ, పరిపాలనా సంస్కరణలను వేగవంతం చేయడంతోపాటు విధానపరమైన ప్రయోగాలను, మరింత జవాబుదారీతనాన్ని ప్రోత్సహించగలదు. బహిరంగంగా ప్రకటించే ర్యాంకులు సంక్లిష్టమైన పనితీరు సమాచారంపై చర్చించడాన్ని సులభతరం చేస్తాయి. ప్రభుత్వ కొనుగోళ్లు, డిజిటల్ సేవలు లేదా ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణలో విజయవంతమైన విధానాలు, తప్పనిసరి ఏకరూపత ద్వారా కాకుండా వాటి విజయాన్ని ప్రదర్శించడం ద్వారా విస్తరించవచ్చు. సంబంధిత ఆధారాలను పౌరులు ధ్రువీకరించగలిగితే, పోటీ రాజకీయ చర్చను కొలవగలిగే ఫలితాల వైపు కూడా మళ్లించగలదు.

అయితే, మౌలిక సదుపాయాలు, భౌగోళిక పరిస్థితులు, మానవ మూలధనం, విత్త వనరుల విషయంలో రాష్ట్రాల ప్రారంభ స్థితులు అసమానంగా ఉంటాయి. సాధించిన మొత్తం స్థాయిని మాత్రమే ప్రాతిపదికగా తీసుకునే ర్యాంకులు, ఇప్పటికే సంపన్నంగా ఉన్న రాష్ట్రాలకే పదేపదే ప్రతిఫలం అందించవచ్చు. పెట్టుబడి రాయితీలు రాష్ట్రాల మధ్య మరింత ఎక్కువ రాయితీలు ప్రకటించే పోటీని సృష్టించవచ్చు. దీనివల్ల జాతీయ స్థాయిలో పెట్టుబడులు తగిన నిష్పత్తిలో పెరగకుండానే ప్రభుత్వ వ్యయం పెరుగుతుంది. మితిమీరిన రాయితీలు, పారదర్శకత లేని భూకేటాయింపులు లేదా పర్యావరణ, కార్మిక ప్రమాణాల బలహీన అమలు, ప్రమాణాలను అంతకంతకూ దిగజార్చుకునే పోటీకి దారితీయవచ్చు.

కొలత ప్రక్రియ కూడా ప్రమాదాలను సృష్టిస్తుంది. ప్రభుత్వాలు సులభంగా కొలవగలిగే కార్యకలాపాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వవచ్చు; సేవలను మెరుగుపరచకుండా పత్రాల నిర్వహణను మెరుగుపరచవచ్చు; లేదా ర్యాంకులు కేటాయించని రంగాలను నిర్లక్ష్యం చేయవచ్చు. మదింపు పద్ధతిలో మార్పుల వల్ల వరుసగా ప్రకటించే ర్యాంకులను పరస్పరం పోల్చలేని పరిస్థితి ఏర్పడవచ్చు. ఒక రాష్ట్ర సగటు పనితీరు, మహిళలు, షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు లేదా మారుమూల జిల్లాలను ప్రభావితం చేసే అసమానతలను మరుగుపరచవచ్చు. అందువల్ల సాధించిన స్థాయులు, మెరుగుదల రేట్లు, వివిధ వర్గాలకు ఫలితాలు అందుతున్న తీరు, స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించిన దత్తాంశాన్ని కలిపి మదింపు చేయాలి.

5. న్యాయమైన, సంక్షేమోన్ముఖ పోటీ రూపకల్పన

పటిష్ఠమైన విధానం, కనీస జాతీయ ప్రమాణాలను అమలులో సౌలభ్యంతో మేళవిస్తుంది. సంబంధిత నిర్మాణాత్మక పరిస్థితుల ఆధారంగా సారూప్య రాష్ట్రాలను సమూహాలుగా వర్గీకరించడం వల్ల పోలికలు మరింత సముచితంగా ఉంటాయి. అదే సమయంలో, సాధించిన మొత్తం ఫలితాలతోపాటు క్రమానుగత పురోగతినీ నివేదించడం ద్వారా, గతం నుంచి సంక్రమించిన అనుకూలతకు గానీ, తక్కువ ప్రారంభ స్థాయికి గానీ మాత్రమే ప్రతిఫలం ఇచ్చే పరిస్థితిని నివారించవచ్చు. స్థిరమైన మదింపు పద్ధతులు, ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండే దత్తాంశ సమితులు, స్వతంత్ర తనిఖీలు విశ్వసనీయతను మెరుగుపరుస్తాయి. లక్ష్యం ప్రజల జీవితాలను మెరుగుపరచడం కావాలి; కేవలం ర్యాంకుల పట్టికలో ఉన్నత స్థానం పొందడం కాకూడదు.

విత్త సమానీకరణ పోటీకి విరుద్ధమైనది కాదు: పోటీలో పాల్గొనేందుకు అవసరమైన ప్రాథమిక సామర్థ్యాన్ని అది బలహీన రాష్ట్రాలకు కల్పించగలదు. పనితీరు ప్రోత్సాహకాలు, బలహీన వర్గాలకు అత్యవసర సేవలు అందకుండా చేసేలా కాకుండా, తగినంత ప్రాథమిక నిధులకు అదనంగా ఉండాలి. అంతర్రాష్ట్ర వేదికలు విధానపరమైన అనుభవాల నుంచి నేర్చుకోవడాన్ని సులభతరం చేయాలి; కాలుష్యం, నీటి ఒత్తిడి వంటి రాష్ట్ర సరిహద్దులను దాటి వ్యాపించే ప్రభావాలను పరిష్కరించాలి. సమతుల్య కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలపై సర్కారియా, పుంఛీ కమిషన్లు ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం సంబంధిత సంస్థాగత నేపథ్యాన్ని అందిస్తుంది. అయితే, ఈ రెండు కమిషన్లలో ఏదీ పోటీతత్వ సమాఖ్యవాదాన్ని సృష్టించినట్లు పేర్కొనకూడదు.

సాధన ప్రశ్నలు