మంత్రిమండలి

1. రాజ్యాంగ స్థానం, రాష్ట్రపతితో సంబంధం

భారతదేశంలో రాష్ట్రపతి నాయకత్వంలోని లాంఛనప్రాయ కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ, ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలోని రాజకీయంగా జవాబుదారీగా ఉండే కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ కలిసి పనిచేస్తాయి. అధికరణ 53 కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని రాష్ట్రపతికి దఖలు పరుస్తుంది. అయితే, అధికరణ 74 ప్రకారం రాష్ట్రపతికి సహాయం, సలహా అందించడానికి ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలో మంత్రిమండలి ఉండాలి. అందువల్ల, రాష్ట్రపతి కార్యనిర్వాహక అధికారం సాధారణంగా వ్యక్తిగత విచక్షణ ఆధారంగా కాకుండా మంత్రిమండలి సలహా ద్వారా అమలవుతుంది.

నలభై రెండవ రాజ్యాంగ సవరణ, 1976, మంత్రిమండలి సలహాకు రాష్ట్రపతి కట్టుబడి ఉండాలని స్పష్టంగా నిర్దేశించింది. నలభై నాలుగవ రాజ్యాంగ సవరణ, 1978, ఆ సలహాను సాధారణంగా లేదా ఇతర విధంగా పునఃపరిశీలించాలని కోరే అధికారాన్ని రాష్ట్రపతికి కల్పించింది. పునఃపరిశీలన అనంతరం సలహా అందించినప్పుడు, రాష్ట్రపతి దానికి అనుగుణంగా వ్యవహరించాలి. అందువల్ల రాష్ట్రపతికి హెచ్చరించే లేదా పునఃపరిశీలన కోరే అవకాశం ఉంది; అయితే మంత్రిమండలి సలహాపై నిరంతర వీటో అధికారం లేదు.

ఏదైనా సలహా అందించారా, ఆ సలహా ఏమిటి అనే విషయాలపై న్యాయస్థానాలు విచారణ జరపకుండా అధికరణం 74(2) నిరోధిస్తుంది. దీనివల్ల ప్రతి కార్యనిర్వాహక నిర్ణయం న్యాయ సమీక్షకు అతీతం కాదు. ఎస్. ఆర్. బొమ్మై వర్సెస్ భారత యూనియన్, 1994 కేసులో, సుప్రీంకోర్టు రక్షణ కలిగిన సలహాకు, రాష్ట్రపతి నిర్ణయానికి ఆధారమైన సమాచారానికి మధ్య తేడాను స్పష్టం చేసింది. షంషేర్ సింగ్ వర్సెస్ పంజాబ్ రాష్ట్రం, 1974 కేసులో, రాష్ట్రపతి, గవర్నర్ మంత్రిమండలి సలహా మేరకు వ్యవహరించే రాజ్యాంగ అధిపతులనే సాధారణ స్థితిని ధ్రువీకరించింది.

2. నియామకం, అర్హత మరియు రాజ్యాంగ పరిమితులు

అధికరణం 75(1) ప్రకారం, రాష్ట్రపతి ప్రధానమంత్రిని నియమిస్తారు; ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు ఇతర మంత్రులను నియమిస్తారు. సాధారణంగా, లోక్‌సభలో మెజారిటీ మద్దతు పొందగల నాయకుడే ప్రధానమంత్రి అవుతారు. ఏ పార్టీకీ స్పష్టమైన మెజారిటీ లేనప్పుడు, సభ విశ్వాసాన్ని పొందగల వ్యక్తిని గుర్తించడం ముఖ్యమవుతుంది. రాజ్యాంగపరమైన ప్రమాణం పార్లమెంటు మద్దతు పొందడమే తప్ప, తప్పనిసరిగా ఏకైక అతిపెద్ద పార్టీకి నాయకత్వం వహించడం కాదు.

మంత్రులు పార్లమెంటులోని ఏ సభకైనా చెందినవారై ఉండవచ్చు. పార్లమెంటు సభ్యుడు (MP) కాని వ్యక్తి కూడా మంత్రిగా పనిచేయడానికి అధికరణం 75(5) అనుమతిస్తుంది. అయితే, వరుసగా ఆరు నెలలపాటు ఏ సభలోనూ సభ్యత్వం పొందకపోతే ఆ వ్యక్తి మంత్రి పదవిని కోల్పోతారు. లోక్‌సభకు ఎన్నిక కావడం ఒక్కటే మార్గం కాదు: రాజ్యసభ సభ్యత్వం కూడా ఈ నిబంధనను నెరవేరుస్తుంది. అయితే, ఈ నిబంధన రాజ్యాంగపరమైన లేదా చట్టబద్ధమైన అనర్హతలను అధిగమించదు.

తొంభై ఒకటవ రాజ్యాంగ సవరణ, 2003, అధికరణం 75(1A)ను చేర్చింది. ఇది ప్రధానమంత్రితో సహా మొత్తం మంత్రుల సంఖ్యను లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో 15%కి పరిమితం చేసింది. ఈ శాతాన్ని లెక్కించడానికి ఆధారం పార్లమెంటు ఉభయ సభల ఉమ్మడి సభ్యుల సంఖ్య కాదు; అలాగే అన్ని స్థాయుల మంత్రులను లెక్కలోకి తీసుకోవాలి. అధికరణం 164 కింద రాష్ట్ర మంత్రిమండళ్లకు వర్తించే నిబంధనకు భిన్నంగా, కేంద్ర స్థాయిలో కనీసం పన్నెండు మంది మంత్రులు ఉండాలనే రాజ్యాంగ నిబంధన లేదు.

తొంభై ఒకటవ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చిన అధికరణం 75(1B), పదవ షెడ్యూల్‌లోని పేరా 2 కింద అనర్హతకు గురైన పార్లమెంటు సభ్యుడిని (MP) వారి అసలు పదవీకాలంలో మిగిలిన కాలం వరకు లేదా అంతకుముందే ఎన్నికల్లో పోటీ చేస్తే ఎన్నికైనట్లు ప్రకటించే వరకు—ఈ రెండింటిలో ఏది ముందైతే అప్పటివరకు—మంత్రిగా నియమించడాన్ని నిషేధిస్తుంది. అధికరణం 75(4) ప్రకారం, మూడవ షెడ్యూల్‌లో నిర్దేశించిన పదవీ ప్రమాణం, గోప్యతా ప్రమాణాన్ని రాష్ట్రపతి చేయిస్తారు. అధికరణం 75(6), మంత్రుల జీతభత్యాలను పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ణయించడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.

3. నిర్మాణం: మంత్రిమండలి, కేబినెట్ మరియు ఇతర స్థాయులు

మంత్రి మండలి అనేది వివిధ స్థాయుల మంత్రులతో కూడిన విస్తృత సంస్థ. క్యాబినెట్ మంత్రులు సాధారణంగా ప్రధాన మంత్రిత్వ శాఖలకు నాయకత్వం వహిస్తూ, ఉన్నతస్థాయి విధాన సమన్వయానికి, సమష్టి నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి ప్రధాన వేదిక అయిన క్యాబినెట్‌లో పాల్గొంటారు. సహాయ మంత్రులు ఒక మంత్రిత్వ శాఖకు స్వతంత్ర బాధ్యత వహించవచ్చు లేదా క్యాబినెట్ మంత్రికి సహకరించవచ్చు. ఉప మంత్రులు కూడా గతంలో ఉండేవారు; అయితే ప్రతి ప్రభుత్వంలోనూ వారు తప్పనిసరిగా ఉండాల్సిన అవసరం లేదు.

ఈ స్థాయులు ప్రధానంగా రాజకీయ ఆచరణ, పరిపాలనా ఏర్పాట్ల వల్ల ఏర్పడినవే తప్ప, రాజ్యాంగంలో నిర్దేశించిన సమగ్ర వర్గీకరణపై ఆధారపడినవి కావు. స్వతంత్ర బాధ్యత కలిగిన సహాయ మంత్రి స్వయంచాలకంగా క్యాబినెట్ మంత్రి కారు. విస్తృతమైన మంత్రి మండలి సాధారణంగా క్యాబినెట్ అంత తరచుగా సమావేశం కాదు; అయినప్పటికీ ప్రతి మంత్రి సమష్టి బాధ్యతకు కట్టుబడి ఉంటారు.

రాజ్యాంగంలో క్యాబినెట్ ప్రస్తావన ఎక్కడా లేదనే ప్రకటన సరికాదు. నలభై నాలుగవ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చిన అధికరణం 352(3), అధికరణం 75 కింద నియమితులైన ప్రధానమంత్రి, క్యాబినెట్ స్థాయి గల ఇతర మంత్రులతో కూడిన మండలిని కేంద్ర క్యాబినెట్‌గా నిర్వచిస్తుంది. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించడానికి లేదా ఆ ప్రకటనలో మార్పు చేయడానికి, క్యాబినెట్ నిర్ణయాన్ని రాష్ట్రపతికి లిఖితపూర్వకంగా తెలియజేయాలి. నిర్దిష్ట రంగాలకు సంబంధించిన నిర్ణయాలు తీసుకోవడాన్ని క్యాబినెట్ కమిటీలు సులభతరం చేస్తాయి; వాటి కూర్పును, విధులను రాజ్యాంగం శాశ్వతంగా నిర్ధారించలేదు.

4. సమష్టి బాధ్యత మరియు పార్లమెంటరీ జవాబుదారీతనం

అధికరణం 75(3) ప్రకారం మంత్రి మండలి లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది. మంత్రులు ప్రభుత్వ నిర్ణయాలను బహిరంగంగా సమర్థించాలి లేదా పదవి నుంచి వైదొలగాలి. ప్రభుత్వం లోక్‌సభ విశ్వాసాన్ని కోల్పోతే, మంత్రి మండలి మొత్తంగా సాధారణ మెజారిటీ ప్రభుత్వంగా కొనసాగలేదు. అవిశ్వాస తీర్మానం ప్రతి మంత్రి దుష్ప్రవర్తనను నిరూపించాల్సిన అవసరం లేదు: ప్రభుత్వానికి సభ మద్దతు కొనసాగుతోందా లేదా అనేది పరీక్షించడమే దాని ఉద్దేశం.

ఈ బాధ్యత రాజ్యసభ నుంచి వచ్చిన మంత్రులకు కూడా వర్తిస్తుంది. రాజ్యసభ మంత్రులను ప్రశ్నించవచ్చు, విధానాలపై చర్చించవచ్చు, పరిపాలనను పరిశీలించవచ్చు; కానీ అవిశ్వాస ఓటు ద్వారా మంత్రి మండలిని తొలగించలేదు. అధికరణం 88 ప్రకారం ఒక మంత్రి ఉభయ సభల్లోనూ, సంబంధిత పార్లమెంటరీ కమిటీల కార్యకలాపాల్లోనూ మాట్లాడవచ్చు, పాల్గొనవచ్చు; అయితే ఆ నిబంధన ఓటు హక్కును కల్పించదు. ఓటు వేయడం ఆయా సభల్లో సభ్యత్వంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

అధికరణం 75(2) ప్రకారం మంత్రులు రాష్ట్రపతి ప్రసాదపర్యంతం పదవిలో కొనసాగుతారు. పార్లమెంటరీ ఆచరణలో ఈ వ్యక్తిగత బాధ్యత ప్రధానమంత్రి ద్వారా అమలవుతుంది. ప్రధానమంత్రి ఒక మంత్రి రాజీనామాను కోరవచ్చు లేదా ఆ మంత్రిని తొలగించాలని సలహా ఇవ్వవచ్చు. ప్రధానమంత్రి సలహాకు విరుద్ధంగా రాష్ట్రపతి వ్యక్తిగతంగా మంత్రులను తొలగించడానికి ఇది సాధారణ అనుమతి కాదు. ప్రధానమంత్రి రాజీనామాతో మంత్రి మండలి మొత్తం పదవి నుంచి వైదొలగుతుంది; అయితే మరో మంత్రి రాజీనామా వల్ల సాధారణంగా అలా జరగదు.

జవాబుదారీతనం విశ్వాస తీర్మానాలపై ఓటింగ్‌కే పరిమితం కాకుండా పార్లమెంటరీ ప్రశ్నలు, చర్చలు, కమిటీలు, ఆర్థిక నియంత్రణకు కూడా విస్తరిస్తుంది. నిర్ణయాలను అమలు చేసేది సివిల్ సర్వెంట్లు అయినప్పటికీ, శాఖల పరిపాలనకు మంత్రులే సమాధానం చెప్పాలి. అందువల్ల సమష్టి బాధ్యతను నేరపరమైన లేదా సివిల్ చట్టపరమైన బాధ్యత నుంచి వేరుగా చూడాలి: సమష్టి బాధ్యత అనేది ప్రభుత్వ రాజకీయ జవాబుదారీతనానికి సంబంధించినది; ప్రతి అధికారిక చర్యకు స్వయంచాలకంగా వ్యక్తిగత చట్టపరమైన బాధ్యత ఏర్పడుతుందని దాని అర్థం కాదు.

5. ప్రభుత్వ కార్యకలాపాల నిర్వహణ, కొనసాగింపు మరియు పరీక్షల్లో పొరపాట్లకు దారితీసే అంశాలు

అధికరణం 77 ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక చర్యలను రాష్ట్రపతి పేరిట ప్రకటించాలి. ఆదేశాల ప్రామాణీకరణకు కూడా ఇది నిబంధనలు కల్పిస్తుంది. ప్రభుత్వ కార్యకలాపాలను సౌకర్యవంతంగా నిర్వహించడానికి, వాటిని మంత్రుల మధ్య కేటాయించడానికి నియమాలు రూపొందించే అధికారాన్ని కూడా ఇది కల్పిస్తుంది. భారత ప్రభుత్వ కార్యకలాపాల కేటాయింపు నియమాలు, 1961, వివిధ విషయాలను శాఖలకు కేటాయిస్తాయి. ప్రభుత్వ కార్యకలాపాల నిర్వహణ నియమాలు, 1961, నిర్ణయాలు తీసుకోవడం, సంప్రదింపులు జరపడం, నిర్దిష్ట విషయాలను మంత్రివర్గానికి లేదా ప్రధానమంత్రికి సమర్పించడం వంటి ప్రక్రియలను నియంత్రిస్తాయి.

అధికరణం 78 ప్రకారం రాష్ట్రపతితో సమాచార వినిమయానికి ప్రధానమంత్రి రాజ్యాంగబద్ధమైన అనుసంధానకర్తగా వ్యవహరిస్తారు. కేంద్ర పరిపాలన, శాసన ప్రతిపాదనలకు సంబంధించిన మంత్రిమండలి నిర్ణయాలను ప్రధానమంత్రి రాష్ట్రపతికి తెలియజేయాలి; రాష్ట్రపతి కోరిన సమాచారాన్ని అందించాలి; అవసరమైనప్పుడు, ఒక మంత్రి వ్యక్తిగతంగా నిర్ణయించి, మంత్రిమండలి పరిశీలించని విషయాన్ని మంత్రిమండలి పరిశీలనకు సమర్పించాలి.

లోక్‌సభ రద్దయినంత మాత్రాన మంత్రిమండలి స్వయంచాలకంగా రద్దు కాదు. యు. ఎన్. ఆర్. రావు వర్సెస్ ఇందిరా గాంధీ, 1971 కేసులో, లోక్‌సభ రద్దయిన తర్వాత కూడా అధికరణం 74 ప్రకారం మంత్రిమండలి ఉండాలని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. తదుపరి మంత్రిమండలి ఏర్పడే వరకు పదవీ విరమణ చేయనున్న మంత్రిమండలి కొనసాగవచ్చు. ఆపద్ధర్మ ప్రభుత్వం సంయమనం పాటించడం ప్రధానంగా రాజ్యాంగ సంప్రదాయానికి సంబంధించిన అంశం; ఎన్నికల కాలంలో అమలయ్యే ఆంక్షలు ఎన్నికల సంఘం రూపొందించిన నమూనా ప్రవర్తనా నియమావళి నుంచి కూడా ఉత్పన్నమవుతాయి.

వస్తునిష్ఠ ప్రశ్నలకు సమాధానమిచ్చేటప్పుడు రాజ్యాంగంలో పేర్కొన్న నిబంధనలను సంప్రదాయాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. ప్రధానమంత్రి తప్పనిసరిగా లోక్‌సభ సభ్యుడై ఉండాల్సిన అవసరం లేదు; నియామక సమయంలో మంత్రిమండలిలోని వారందరూ పార్లమెంటు సభ్యులై ఉండాల్సిన అవసరం లేదు; రాజ్యసభకు చెందిన మంత్రులు కూడా లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తారు. మంత్రిమండలికి రాజ్యాంగం హామీ ఇచ్చిన ఐదేళ్ల పదవీకాలం లేదు: దాని కొనసాగింపు పార్లమెంటు విశ్వాసం, రాజ్యాంగ వ్యవస్థపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

సాధన ప్రశ్నలు