క్షమాభిక్ష అధికారం

1. రాజ్యాంగ ప్రాతిపదిక మరియు ఉద్దేశం

కార్యనిర్వాహక వర్గానికి గల క్షమాభిక్ష అధికారం అధిక శిక్ష, సంభావ్య అన్యాయం, అసాధారణ కష్టాల నుంచి రక్షణ కల్పించే రాజ్యాంగపరమైన భద్రతా ఏర్పాటుగా పనిచేస్తుంది. న్యాయస్థానాలు న్యాయ ప్రక్రియల ద్వారా నేర బాధ్యతను నిర్ధారించి శిక్ష విధిస్తాయి. అనంతరం కార్యనిర్వాహక వర్గం ఉపశమనం కల్పించడాన్ని సమర్థించే మానవతా పరిస్థితులు, ప్రజా సంక్షేమం, ఇతర సంబంధిత అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవచ్చు. అందువల్ల క్షమాభిక్ష అనేది న్యాయ నిర్వహణతో దయను మేళవిస్తుంది; ఇది న్యాయవ్యవస్థ విఫలమైందనే ప్రకటన కాదు, అపరిమిత రాజకీయ ప్రత్యేకాధికారమూ కాదు.

అధికరణం 72 రాష్ట్రపతికి సంపూర్ణ క్షమాభిక్ష (pardon), శిక్ష అమలు వాయిదా (reprieve), ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో శిక్ష తగ్గింపు (respite), శిక్షాకాలం తగ్గింపు (remission) మంజూరు చేయడానికి లేదా శిక్షలను నిలిపివేయడానికి, తగ్గించడానికి, తక్కువ తీవ్రత గల శిక్షలుగా మార్చడానికి అధికారం కల్పిస్తుంది. ఇది మూడు వర్గాలను నిర్దేశిస్తుంది: సైనిక న్యాయస్థానం విధించిన శిక్ష; కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం పరిధిలోని అంశానికి సంబంధించిన చట్టాన్ని ఉల్లంఘించిన నేరానికి విధించిన శిక్ష; మరణశిక్ష విధించిన ప్రతి కేసు. నేరం రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం పరిధిలోని అంశానికి సంబంధించినదైనప్పటికీ, మరణశిక్షకు సంబంధించిన ఈ వర్గం వర్తిస్తుంది.

అధికరణం 161 రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం పరిధిలోని అంశాలకు సంబంధించిన చట్టాలను ఉల్లంఘించిన నేరాల విషయంలో గవర్నర్‌కు అదే తరహా అధికారాలను కల్పిస్తుంది. ఒక నేరం రాష్ట్ర భూభాగంలో జరిగిందా లేదా అనే అంశం ఆధారంగా మాత్రమే దీని పరిధి నిర్ణయించబడదు. అధికరణాలు 73, 162తో కలిపి అర్థం చేసుకునే రాజ్యాంగపరమైన కార్యనిర్వాహక అధికారాల విభజన ఇక్కడ కీలకం. క్షమాభిక్ష మంజూరు చేయవలసిన పరిస్థితుల సమగ్ర జాబితాను ఈ రెండు రాజ్యాంగ నిబంధనల్లో ఏదీ నిర్దేశించదు.

• అధికరణం 72: రాష్ట్రపతి క్షమాభిక్ష అధికార పరిధి.
• అధికరణం 161: గవర్నర్ క్షమాభిక్ష అధికార పరిధి.
• అధికరణాలు 74, 163: మంత్రి మండలి సహాయ సలహాలకు సంబంధించిన రాజ్యాంగబద్ధ వ్యవస్థ.

2. క్షమాభిక్ష వివిధ రూపాల అర్థం

సంపూర్ణ క్షమాభిక్ష (pardon) అనేది క్షమాభిక్షలో అత్యంత విస్తృతమైన రూపం: ఇది క్షమాభిక్ష పరిధిలోకి వచ్చే శిక్ష నుంచి, దానితో ముడిపడిన దండనాత్మక పర్యవసానాల నుంచి వ్యక్తిని విముక్తి చేస్తుంది. దీనిని అప్పీల్ తీర్పు ద్వారా నిర్దోషిగా విడుదల చేయడంతో పొరబడకూడదు. శిక్ష స్వరూప మార్పు (commutation) అంటే ఎక్కువ తీవ్రత గల శిక్ష స్థానంలో తక్కువ తీవ్రత గల శిక్షను విధించడం; ఉదాహరణకు, మరణశిక్షను యావజ్జీవ కారాగార శిక్షగా మార్చడం. దీనివల్ల దోష నిర్ధారణ రద్దు కాదు.

శిక్ష తగ్గింపు (remission) అనేది శిక్ష స్వరూపాన్ని మార్చకుండా దాని పరిమాణాన్ని లేదా కాలవ్యవధిని తగ్గిస్తుంది. అందువల్ల, నిర్ణీత కాలానికి విధించిన కఠిన కారాగార శిక్ష కాలవ్యవధిని తగ్గించడం శిక్షాకాలం తగ్గింపు అవుతుంది గానీ శిక్ష స్వరూప మార్పు కాదు. శిక్ష అమలు వాయిదా (reprieve) అంటే ఒక శిక్ష అమలును, ముఖ్యంగా మరణశిక్ష అమలును, తాత్కాలికంగా నిలిపివేయడం. ఇది క్షమాభిక్ష పిటిషన్‌ను లేదా మరొక సంబంధిత విచారణ ప్రక్రియను పరిశీలించడానికి సమయం కల్పిస్తుంది.

ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో శిక్ష తగ్గింపు (respite) అంటే గర్భధారణ లేదా తీవ్రమైన శారీరక వైకల్యం వంటి ప్రత్యేక పరిస్థితి కారణంగా తక్కువ శిక్షను విధించడం. శిక్ష అమలు నిలిపివేత (suspension) అనేది శిక్ష అమలును తాత్కాలికంగా నిలిపి ఉంచుతుంది. పరీక్షా ప్రశ్నలు తరచుగా ఈ పదాల నిర్వచనాల కంటే చిన్న ఉదాహరణల ద్వారా వాటిపై అవగాహనను పరీక్షిస్తాయి. ఇచ్చే ఉపశమనం శిక్షను తొలగిస్తుందా, దాని రకాన్ని మారుస్తుందా, దాని కాలవ్యవధిని తగ్గిస్తుందా లేదా దాని అమలును తాత్కాలికంగా వాయిదా వేస్తుందా అనేదే ప్రధాన వ్యత్యాసం.

• మరణశిక్షను యావజ్జీవ కారాగార శిక్షగా మార్చడం: శిక్ష స్వరూప మార్పు (commutation).
• పదేళ్ల కారాగార శిక్ష స్వరూపాన్ని మార్చకుండా ఆరేళ్లకు తగ్గించడం: శిక్షాకాలం తగ్గింపు (remission).
• మరణశిక్ష అమలును తాత్కాలికంగా వాయిదా వేయడం: శిక్ష అమలు వాయిదా (reprieve).

3. రాష్ట్రపతి, గవర్నర్ మరియు మంత్రిమండలి సలహా

రాష్ట్రపతి అధికార పరిధి రెండు ముఖ్యమైన అంశాల్లో విస్తృతంగా ఉంటుంది: అధికరణం 72 స్పష్టంగా సైనిక న్యాయస్థానాల (కోర్ట్‌మార్షల్) కేసులను, అన్ని మరణశిక్షలను కలిగి ఉంటుంది. అధికరణం 161 గవర్నర్‌కు సైనిక న్యాయస్థానాల కేసులకు సంబంధించి అటువంటి అధికారాన్ని కల్పించదు. పరీక్షల దృష్ట్యా ప్రామాణిక వ్యత్యాసం ఏమిటంటే, మరణశిక్షను క్షమించే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఉంటుంది; రాష్ట్ర రాజ్యాంగబద్ధ అధికార పరిధిలో గవర్నర్ మరణశిక్ష అమలును నిలిపివేయవచ్చు, శిక్షను తగ్గించవచ్చు లేదా దానిని తక్కువ తీవ్రత గల శిక్షగా మార్చవచ్చు. మరణశిక్షల అమలు నిలిపివేత, శిక్ష తగ్గింపు, శిక్ష పరివర్తనలకు సంబంధించి గవర్నర్ చట్టబద్ధంగా వినియోగించగల అధికారాలను అధికరణం 72(3) స్పష్టంగా పరిరక్షిస్తుంది.

ఈ రెండు పదవుల్లో ఉన్నవారిలో ఎవరూ క్షమాభిక్ష విషయంలో స్వతంత్ర న్యాయస్థానంలా వ్యవహరించరు. మారు రామ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 1980 కేసులో, ఈ అధికారాలను సంబంధిత ప్రభుత్వ సలహా మేరకు వినియోగించాలని సుప్రీంకోర్టు వివరించింది. రాష్ట్రపతి కేంద్ర మంత్రిమండలి సలహా మేరకు, గవర్నర్ రాష్ట్ర మంత్రిమండలి సలహా మేరకు వ్యవహరిస్తారు. ఎన్నికైన ప్రభుత్వ నిర్ణయానికి బదులుగా తన వ్యక్తిగత అభీష్టాలను అమలు చేయడానికి గవర్నర్ అధికరణం 161ను సాధారణ విచక్షణాధికారంగా వినియోగించలేరు.

అధికరణం 74 ప్రకారం, మంత్రిమండలి తన సలహాను పునఃపరిశీలించాలని రాష్ట్రపతి కోరవచ్చు; అయితే పునఃపరిశీలన అనంతరం ఇచ్చిన సలహా ప్రకారమే వ్యవహరించాలి. నలభై రెండవ సవరణ మంత్రిమండలి సలహాకు కట్టుబడి ఉండాలనే అంశాన్ని స్పష్టం చేయగా, నలభై నాలుగవ సవరణ పునఃపరిశీలనకు సంబంధించిన నిబంధనను జోడించింది. ఈ సవరణలు సలహాకు సంబంధించిన వ్యవస్థను మార్చాయి తప్ప, అధికరణం 72లో పేర్కొన్న మౌలిక అధికార వర్గాలను మార్చలేదు.

• పార్లమెంటు రూపొందించిన చట్టం కింద జరిగిన ప్రతి దోష నిర్ధారణ తప్పనిసరిగా కేంద్ర క్షమాభిక్ష అధికార పరిధిలో మాత్రమే వస్తుందని భావించవద్దు.
• రాజ్యాంగ అధినేత లాంఛనంగా ఉపశమనం మంజూరు చేస్తారు; రాజకీయ బాధ్యత సాధారణంగా సంబంధిత మంత్రిమండలిపై ఉంటుంది.

4. న్యాయ సమీక్ష మరియు మైలురాయి తీర్పులు

కేహర్ సింగ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 1989 కేసులో, క్షమాభిక్షను పరిశీలించే సమయంలో రాష్ట్రపతి సాక్ష్యాధారాలను పరిశీలించి, న్యాయస్థానం చేరుకున్న నిర్ధారణకు భిన్నమైన నిర్ధారణకు రావచ్చని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది. ఇది న్యాయస్థాన తీర్పును సవరించదు లేదా అధిగమించదు; ఈ అధికారం భిన్నమైన రాజ్యాంగ స్థాయిలో అమలవుతుంది. రాష్ట్రపతి ముందు మౌఖిక విచారణ జరపాలని పట్టుబట్టే హక్కు దరఖాస్తుదారుకు లేదని కూడా న్యాయస్థానం పేర్కొంది.

ఏపూరు సుధాకర్ వర్సెస్ ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం, 2006 కేసులో, పరిమిత కారణాల ప్రాతిపదికన క్షమాభిక్ష నిర్ణయాన్ని న్యాయ సమీక్ష చేయవచ్చని న్యాయస్థానం పునరుద్ఘాటించింది. దురుద్దేశం, సముచితంగా ఆలోచించి నిర్ణయం తీసుకోకపోవడం, పూర్తిగా అసంబద్ధమైన అంశాలపై ఆధారపడటం, సంబంధిత సమాచారాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోకపోవడం, ఏకపక్షత ఈ కారణాల్లో ఉన్నాయి. రాజకీయ విధేయత లేదా ఇతర అసంబద్ధమైన ప్రాధాన్యాలు క్షమాభిక్ష నిర్ణయానికి చట్టబద్ధమైన ఆధారాలు కాలేవు. సాధారణంగా న్యాయస్థానాలు క్షమాభిక్ష విషయంలో తమకు సముచితమనిపించిన అంచనాను అసలు నిర్ణయానికి బదులుగా అమలు చేయకుండా, నిర్ణయం తీసుకునే ప్రక్రియ చట్టబద్ధతను సమీక్షిస్తాయి.

శత్రుఘ్న చౌహాన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 2014 కేసులో, మరణశిక్ష విధించబడిన ఖైదీ క్షమాభిక్ష పిటిషన్‌పై నిర్ణయం తీసుకోవడంలో అనుచితమైన, వివరణలేని జాప్యం జరిగితే, అది శిక్షను తక్కువ తీవ్రత గల శిక్షగా మార్చడానికి సమర్థనీయ కారణం కాగలదని న్యాయస్థానం గుర్తించింది. తీవ్రమైన మానసిక అనారోగ్యంతో సహా, ఆ తర్వాత తలెత్తిన సంబంధిత పరిస్థితులను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. ఈ తీర్పు ప్రక్రియాపరమైన రక్షణలను, క్షమాభిక్ష పిటిషన్ తిరస్కరణను తెలియజేసిన నాటి నుంచి మరణశిక్ష అమలు వరకు కనీసం పద్నాలుగు రోజుల వ్యవధి ఉండాలనే అంశాన్ని నొక్కిచెప్పింది. జాప్యాన్ని సందర్భానుసారంగా అంచనా వేస్తారు; ప్రతి జాప్యం వల్ల స్వయంచాలకంగా శిక్ష మార్పిడి జరగదు.

• క్షమాభిక్ష అధికారం విస్తృతమైనదే అయినప్పటికీ, ఏకపక్షతను నిరోధించే అధికరణం 14 ప్రమాణాల నుంచి దానికి మినహాయింపు లేదు.
• దోష నిర్ధారణ అనంతరం, క్షమాభిక్ష ప్రక్రియ కొనసాగుతున్న సమయంలో కూడా అధికరణం 21 ఖైదీలకు రక్షణ కల్పిస్తూనే ఉంటుంది.

5. రాజ్యాంగబద్ధ క్షమాభిక్ష, చట్టబద్ధ శిక్షాకాల తగ్గింపు, సమాఖ్యవాదం

రాజ్యాంగబద్ధ క్షమాభిక్షను సాధారణ నేర విచారణ ప్రక్రియ కింద కల్పించే శిక్షాకాల తగ్గింపు, శిక్ష మార్పిడి నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. 1 జూలై 2024న అమలులోకి వచ్చిన భారతీయ నాగరిక్ సురక్షా సంహిత, 2023లో శిక్ష అమలు నిలుపుదల, శిక్షాకాల తగ్గింపు, శిక్ష మార్పిడికి సంబంధించిన చట్టబద్ధ నిబంధనలతో పాటు మరణశిక్షకు సంబంధించిన క్షమాభిక్ష పిటిషన్ ప్రక్రియ కూడా ఉంది. పాత తీర్పులు, పాఠ్యపుస్తకాలు సాధారణంగా నేర విచారణ ప్రక్రియా స్మృతి, 1973లోని సంబంధిత నిబంధనలను ప్రస్తావిస్తాయి.

మరణశిక్ష విధించే అవకాశం ఉన్న నేరాలకు యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించిన సందర్భాలు లేదా మరణశిక్షను యావజ్జీవ కారాగార శిక్షగా మార్చిన సందర్భాలతో సహా, నిర్దిష్ట యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష కేసుల్లో విడుదలకు ముందు కనీసం పద్నాలుగు సంవత్సరాల వాస్తవ కారాగారవాసం అనుభవించాలని ఒక ప్రధాన చట్టబద్ధ పరిమితి నిర్దేశిస్తుంది. ఇది CrPC సెక్షన్ 433Aలో ఉండేది; ప్రస్తుతం BNSS సెక్షన్ 475లో ప్రతిబింబిస్తోంది. సాధారణ చట్టబద్ధ పరిమితి అధికరణాలు 72, 161 కింద ఉన్న అధికారాలను కుదించలేదని మారు రామ్ కేసు స్థిరపరిచింది. అయితే, రాజ్యాంగబద్ధ అధికారాలను కూడా న్యాయబద్ధంగా, సంబంధిత అంశాల ఆధారంగానే వినియోగించాలి.

చట్టబద్ధంగా శిక్షాకాలాన్ని తగ్గించడం లేదా శిక్షను మార్చడం జరిగితే తప్ప, యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష అంటే సాధారణంగా వ్యక్తి సహజ జీవితంలో మిగిలిన కాలమంతా కారాగారవాసం అనుభవించడమే; అది పద్నాలుగు సంవత్సరాల తర్వాత స్వయంచాలకంగా ముగియదు. శిక్షాకాల తగ్గింపు కోసం దరఖాస్తు దాఖలు చేసినంత మాత్రాన ఖైదీకి విడుదలయ్యే హక్కు స్వయంచాలకంగా లభించదు. వర్తించే న్యాయ చట్రం కింద న్యాయబద్ధంగా పరిశీలించడం వేరు; అనుకూల ఫలితానికి హామీ ఇవ్వడం వేరు.

రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సలహా గవర్నర్ వద్ద నిర్ణయం కోసం పెండింగ్‌లో ఉన్నప్పుడు సమాఖ్యవాదం ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంటుంది. రాష్ట్రానికి సంబంధించిన క్షమాభిక్ష అంశాన్ని రాష్ట్రపతికి పంపడం ద్వారా గవర్నర్ రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన బాధ్యతల కేటాయింపును పక్కనపెట్టలేరని పేరరివాలన్ తీర్పు స్పష్టం చేసింది. వస్తునిష్ఠ ప్రశ్నలకు సమాధానమిచ్చేటప్పుడు అధికారం యొక్క మూలం, నిర్ణయాధికారం గల ప్రభుత్వం, అధికారిక రాజ్యాంగ ప్రాధికార సంస్థ లేదా వ్యక్తి, న్యాయ సమీక్షకు అనుమతించిన పరిధి అనే అంశాలను విడివిడిగా గుర్తించాలి.

• రాజ్యాంగబద్ధ అధికారం, చట్టబద్ధ అధికారం ఉపశమనం కల్పించడానికి వేర్వేరు ఆధారాలు.
• నిర్దిష్ట కేసుల్లో పద్నాలుగు సంవత్సరాలు కనీస కాలపరిమితి మాత్రమే; అది అన్ని సందర్భాల్లోనూ యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష కాలవ్యవధి కాదు.

క్షమాభిక్ష అధికారం: కార్యనిర్వాహక క్షమాభిక్ష మరియు రాజ్యాంగ పరిమితులు

అందించిన మెటాడేటా ఈ ఛాయాచిత్రాన్ని అధ్యక్షుడు జెరాల్డ్ ఫోర్డ్, రిచర్డ్ నిక్సన్‌కు క్షమాభిక్ష ప్రసాదించిన ఘటనకు సంబంధించినదిగా గుర్తిస్తుంది. ఇది కార్యనిర్వాహక క్షమాభిక్షకు తులనాత్మక ఉదాహరణను అందిస్తుంది; భారత రాజ్యాంగ ఆచరణకు ఆధారం కాదు. నిక్సన్‌కు ఏ నేరంలోనూ దోష నిర్ధారణ జరగకముందే క్షమాభిక్ష లభించింది. అందువల్ల క్షమాభిక్ష అనేది దోష నిర్ధారణ తర్వాత మాత్రమే లభిస్తుందని సార్వత్రికంగా పేర్కొనకూడదని ఈ ఘటన తెలియజేస్తుంది. ఈ వివాదం తరచూ తలెత్తే ఒక రాజ్యాంగపరమైన ఆందోళనను కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది: క్షమాభిక్ష ప్రజా ప్రయోజనాలకు తోడ్పడవచ్చు; అదే సమయంలో జవాబుదారీతనం, పక్షపాతంతో ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం వంటి అంశాలపై ప్రశ్నలను లేవనెత్తవచ్చు.

భారతదేశంలో అధికరణాలు 72, 161 వేర్వేరు రాజ్యాంగ అధికార పరిధులను నిర్దేశిస్తాయి. రాష్ట్రపతి అధికారం సైనిక న్యాయస్థానాల కేసులకు, కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికార పరిధిలోని అంశాలకు సంబంధించిన చట్టాల కింద నేరాలకు, అలాగే మరణశిక్ష విధించిన అన్ని కేసులకు వర్తిస్తుంది. గవర్నర్ అధికారం రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికార పరిధిలోని అంశాలకు సంబంధించిన చట్టాల కింద నేరాలకు వర్తిస్తుంది. ఈ ఇద్దరూ వ్యక్తిగత విచక్షణను వినియోగించకుండా, తమ తమ మంత్రిమండళ్ల సహాయం, సలహా మేరకు వ్యవహరిస్తారు. క్షమాభిక్ష న్యాయ నిర్ణయ ప్రక్రియకు అనుబంధంగా ఉంటుంది; అది మరో న్యాయపరమైన అప్పీల్ కాదు. దురుద్దేశం, ఏకపక్షత లేదా అసంబద్ధమైన అంశాలపై ఆధారపడటం వంటి పరిమిత కారణాలపై క్షమాభిక్ష అధికార వినియోగాన్ని న్యాయస్థానాలు సమీక్షించవచ్చు.

• వివిధ రూపాల మధ్య తేడాలను గుర్తించండి: సంపూర్ణ క్షమాభిక్ష (pardon) శిక్షను, దానితో ముడిపడిన అనర్హతలను తొలగిస్తుంది; శిక్ష మార్పిడి (commutation) విధించిన శిక్ష స్థానంలో తక్కువ తీవ్రత గల శిక్షను విధిస్తుంది; శిక్షాకాల తగ్గింపు (remission) శిక్ష వ్యవధిని తగ్గిస్తుంది; ప్రత్యేక పరిస్థితులలో శిక్ష సడలింపు (respite) తక్కువ శిక్షను కల్పిస్తుంది; శిక్ష అమలు తాత్కాలిక వాయిదా (reprieve) మరణశిక్ష అమలును తాత్కాలికంగా నిలిపివేస్తుంది.
• మరణశిక్షపై ప్రశ్నల్లో అపోహకు గురిచేసే అంశం: రాష్ట్రపతి మరణశిక్ష విషయంలో సంపూర్ణ క్షమాభిక్ష ప్రసాదించవచ్చు; గవర్నర్ అధికరణం 161 పరిధిలో దాని అమలును నిలిపివేయవచ్చు, శిక్షను తగ్గించవచ్చు లేదా తక్కువ తీవ్రత గల శిక్షగా మార్చవచ్చు.
• రాజ్యాంగపరమైన క్షమాభిక్ష, చట్టబద్ధమైన శిక్షా తగ్గింపు నుంచి భిన్నమైనది: సాధారణ చట్టాలు అధికరణాలు 72, 161 పరిధిని కుదించలేవు. విదేశీ ఉదాహరణల ఆధారంగా భారతీయ న్యాయ నియమాలను నిర్ధారించలేము.

సాధన ప్రశ్నలు