NGT

1. స్థాపన మరియు రాజ్యాంగ పునాదులు

పర్యావరణ పరిరక్షణ, అడవులు మరియు ఇతర సహజ వనరుల సంరక్షణ, పర్యావరణ సంబంధిత చట్టబద్ధ హక్కుల అమలు, పర్యావరణ నష్టానికి పరిహారం వంటి అంశాలకు సంబంధించిన కేసులను సమర్థవంతంగా, సత్వరంగా పరిష్కరించేందుకు NGTని ఏర్పాటు చేశారు. జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ చట్టం, 2010 అనేది జాతీయ పర్యావరణ ట్రిబ్యునల్ చట్టం, 1995 మరియు జాతీయ పర్యావరణ అప్పిలేట్ అథారిటీ చట్టం, 1997 స్థానంలో వచ్చింది. కాలుష్య నియంత్రణ మండలి మాదిరిగా రోజువారీ కాలుష్య నియంత్రణ నిర్వహణను చేపట్టడం కాకుండా, NGT ప్రధానంగా వివాదాలపై న్యాయనిర్ణయం చేస్తుంది.

NGT రాజ్యాంగం ద్వారా ఏర్పాటు చేయబడనప్పటికీ, దాని కార్యకలాపాలు పర్యావరణానికి సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిబద్ధతలను ముందుకు తీసుకెళ్తాయి. ఆరోగ్యకరమైన పర్యావరణాన్ని పొందే హక్కు కూడా అధికరణం 21 పరిధిలోకి వస్తుందని సుప్రీంకోర్టు వ్యాఖ్యానించింది. పర్యావరణాన్ని పరిరక్షించి, మెరుగుపరచాలని, అడవులను మరియు వన్యప్రాణులను కాపాడాలని అధికరణం 48A రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. అధికరణం 51A(g) పౌరులపై దీనికి అనుగుణమైన ప్రాథమిక విధిని విధిస్తుంది. అధికరణాలు 48A మరియు 51A(g)లను నలభై రెండవ రాజ్యాంగ సవరణ, 1976 ద్వారా చేర్చారు.

ఈ చట్టం పీఠికలో 1972 నాటి స్టాక్‌హోమ్ సదస్సు, 1992 నాటి రియో సదస్సుతో సహా అంతర్జాతీయ పర్యావరణ నిబద్ధతలను కూడా ప్రస్తావించారు. న్యాయపరమైన మరియు శాస్త్రీయ నైపుణ్యాలను సమన్వయపరిచే పర్యావరణ న్యాయస్థానాలను ఏర్పాటు చేయాలని న్యాయ కమిషన్ 186వ నివేదిక, 2003 సిఫార్సు చేసింది. NGT ఈ ప్రత్యేక న్యాయనిర్ణయ విధానానికి ప్రతిరూపం. అయితే, ఇది రాజ్యాంగ న్యాయస్థానం కాదు; మొత్తం పర్యావరణ పరిపాలనా వ్యవస్థకు ప్రత్యామ్నాయమూ కాదు.

• నోడల్ కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖ: పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ.
• దీని నిర్ణయాలు చట్టబద్ధ అప్పీలుకు, రాజ్యాంగపరమైన న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటాయి.
• అన్ని ఆర్థిక కార్యకలాపాలపై యాంత్రికంగా నిషేధం విధించడం ద్వారా కాకుండా, కారణసహిత న్యాయనిర్ణయం ద్వారా పర్యావరణ పరిరక్షణను చట్టబద్ధమైన అభివృద్ధితో సమన్వయం చేయాలి.

2. నిర్మాణం, ధర్మాసనాలు మరియు ప్రక్రియ

ఈ చట్టం ఒక పూర్తికాల అధ్యక్షుడిని, కనీసం పది మందికి తగ్గకుండా, ఇరవై మందికి మించకుండా పూర్తికాల న్యాయ సభ్యులను, అలాగే కనీసం పది మందికి తగ్గకుండా, ఇరవై మందికి మించకుండా పూర్తికాల నిపుణ సభ్యులను నియమించేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది. ఇవి చట్టం నిర్దేశించిన నిర్మాణపరమైన ఆవశ్యకతలు మాత్రమే; ఏదైనా నిర్దిష్ట సమయంలో వాస్తవంగా విధులు నిర్వహిస్తున్న సభ్యుల సంఖ్యను సూచించవు. న్యాయ సభ్యులు న్యాయనిర్ణయ అనుభవాన్ని అందిస్తారు; నిపుణ సభ్యులు శాస్త్రీయ, సాంకేతిక మరియు పర్యావరణ పరిపాలనా పరిజ్ఞానాన్ని అందిస్తారు.

అధ్యక్షుడు సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా లేదా హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా పనిచేస్తున్నవారు లేదా గతంలో పనిచేసినవారు అయి ఉండాలి. న్యాయ సభ్యులు ఈ చట్టం నిర్దేశించిన న్యాయపరమైన అర్హతలను కలిగి ఉండాలి; నిపుణ సభ్యులు నిర్దిష్ట విద్యార్హతలు, వృత్తిపరమైన అనుభవానికి సంబంధించిన నిబంధనలను నెరవేర్చాలి. నియామకం, సేవా షరతులను వర్తించే ట్రిబ్యునల్ సంస్కరణల చట్టాలు, నియమాలతో కలిపి చదవాలి; ప్రస్తుత పదవీకాలాన్ని తెలుసుకోవడానికి అసలు 2010 నిబంధనలపైనే ఆధారపడటం సరికాదు.

ప్రధాన పీఠం న్యూఢిల్లీలో ఉంది; ప్రాంతీయ ధర్మాసనాలు భోపాల్, పుణె, కోల్‌కతా, చెన్నైలలో ఉన్నాయి. సెక్షన్ 19 ప్రకారం, సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్‌లో నిర్దేశించిన విధానానికి NGT కట్టుబడి ఉండాల్సిన అవసరం లేదు; ఇది సహజ న్యాయ సూత్రాల ఆధారంగా వ్యవహరిస్తుంది. ఇది తన కార్యవిధానాన్ని తానే నియంత్రించుకుంటుంది. సాక్షులను పిలిపించడం, పత్రాలను సమర్పించాలని ఆదేశించడం, నిర్ణయాలను పునఃసమీక్షించడం వంటి అంశాల్లో దీనికి సివిల్ కోర్టుకు ఉండే తరహా అధికారాలు ఉన్నాయి.

దరఖాస్తులు, అప్పీళ్లు దాఖలైన ఆరు నెలల్లోగా వాటిని తుది పరిష్కారం చేసేందుకు కృషి చేయాలని ఈ చట్టం ట్రిబ్యునల్‌ను ఆదేశిస్తుంది. ఇది చట్టబద్ధమైన పరిష్కార లక్ష్యమే తప్ప, ప్రతి కేసు ఆ వ్యవధిలోనే ముగుస్తుందనే హామీ కాదు. సులభంగా వినియోగించుకోగల కార్యవిధానం, నిపుణుల సభ్యత్వం అనే రెండింటి సమ్మేళనం ద్వారా సాంకేతికంగా సంక్లిష్టమైన పర్యావరణ వివాదాలను పరిష్కరించడంలో ఎదురయ్యే ఇబ్బందులను తగ్గించాలని ఉద్దేశించారు.

• సహజ న్యాయ సూత్రాల ప్రకారం న్యాయమైన విచారణకు అవకాశం కల్పించాలి; నిష్పాక్షికంగా నిర్ణయాలు తీసుకోవాలి.
• NGT ఉత్తర్వు లేదా తీర్పును సివిల్ న్యాయస్థాన డిక్రీ వలె అమలు చేయవచ్చు.
• ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వులను పాటించడంలో విఫలమైతే చట్టబద్ధ శిక్షలు విధించవచ్చు.

3. అధికార పరిధి, పరిమితులు

షెడ్యూల్ Iలోని ఒక చట్టం అమలు నుంచి ఉత్పన్నమయ్యే, పర్యావరణానికి సంబంధించిన గణనీయమైన ప్రశ్న ఇమిడి ఉన్న సివిల్ కేసులపై సెక్షన్ 14 అధికార పరిధిని కల్పిస్తుంది. పర్యావరణ సంబంధిత చట్టబద్ధ హక్కును అమలు చేయించడం కూడా ఇందులో భాగమే. ఈ రెండు అవసరాలూ ముఖ్యమైనవే: వివాదానికి నిర్దేశిత పర్యావరణ స్వభావం ఉండటంతోపాటు, షెడ్యూల్‌లోని ఒక చట్టంతో సంబంధం కూడా ఉండాలి. ప్రకృతి లేదా ప్రజారోగ్యాన్ని ప్రస్తావించే ప్రతి వివాదంపైనా NGTకి అపరిమిత అధికార పరిధి ఉండదు.

షెడ్యూల్ Iలో ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న ప్రధాన చట్టాలు జల కాలుష్యం, వాయు కాలుష్యం, పర్యావరణ పరిరక్షణ, అటవీ సంరక్షణ, ప్రజా బాధ్యత బీమా, జీవ వైవిధ్యానికి సంబంధించినవి. జల (కాలుష్య నివారణ, నియంత్రణ) సెస్ చట్టం, 1977 కూడా అసలు షెడ్యూల్‌లో ఉండేది; అయితే, దానిని 2017లో రద్దు చేశారు. 1980 నాటి అటవీ సంరక్షణ చట్టం పేరును 2023 సవరణ ద్వారా వన్ (సంరక్షణ్ ఏవం సంవర్ధన్) అధినియమ్, 1980గా మార్చారు.

వన్యప్రాణి (సంరక్షణ) చట్టం, 1972, భారత అటవీ చట్టం, 1927 షెడ్యూల్ Iలో లేవు. షెడ్యూల్‌లో లేని చట్టం కింద మాత్రమే ఉత్పన్నమయ్యే దావా స్వయంచాలకంగా NGT అధికార పరిధిలోకి రాదు. అయినప్పటికీ, వన్యప్రాణులు లేదా అడవులకు సంబంధించిన వివాదం పర్యావరణ (పరిరక్షణ) చట్టం, 1986 వంటి షెడ్యూల్‌లోని చట్టం కింద స్వతంత్రంగా ఉత్పన్నమైనప్పుడు ట్రిబ్యునల్ ముందుకు రావచ్చు.

సెక్షన్ 15 ప్రకారం బాధితులకు ఉపశమనం, నష్టపరిహారం కల్పించడానికి, దెబ్బతిన్న ఆస్తులను పునరుద్ధరించడానికి, పర్యావరణాన్ని పునరుద్ధరించడానికి NGTకి అధికారం ఉంది. నిర్దిష్ట ఉత్తర్వులు, నిర్ణయాలపై అప్పీళ్లను విచారించే అధికార పరిధిని సెక్షన్ 16 కల్పిస్తుంది. వీటిలో కొన్ని పర్యావరణ అనుమతులు, కాలుష్య నియంత్రణకు సంబంధించిన నిర్ణయాలు కూడా ఉన్నాయి. NGT అనేది క్రిమినల్ కేసులను విచారించే న్యాయస్థానం కాదు. NGTకి అప్పగించిన అంశాలపై సివిల్ న్యాయస్థానాల అధికార పరిధిని సెక్షన్ 29 నిషేధిస్తుంది; అయితే హైకోర్టులకు రాజ్యాంగం కల్పించిన న్యాయ సమీక్ష అధికారాన్ని ఇది రద్దు చేయదు.

• దరఖాస్తు చేసే అర్హత పరిధి విస్తృతమైనది: ప్రభావిత వ్యక్తులు, న్యాయ ప్రతినిధులు, ప్రాతినిధ్య సంస్థలు, ప్రభుత్వాలు, నిర్దిష్ట ప్రభుత్వ ప్రాధికార సంస్థలు అర్హులైన దరఖాస్తుదారుల్లో ఉన్నాయి.
• పర్యావరణ అంశాలపై ప్రాథమిక విచారణాధికార పరిధి, నష్టపరిహార అధికార పరిధి, చట్టబద్ధ అప్పీళ్ల అధికార పరిధి మధ్య తేడాలను గుర్తించండి.
• సంబంధిత చట్టబద్ధ వ్యవస్థలో అవకాశం కల్పించినప్పుడు మాత్రమే ఒక శాఖ తీసుకున్న నిర్ణయంపై NGTకి అప్పీల్ చేయవచ్చు.

4. పర్యావరణ సూత్రాలు మరియు న్యాయపరమైన వ్యాఖ్యానం

ట్రైబ్యునల్ నిర్ణయాలు తీసుకునే ప్రక్రియలో మూడు సూత్రాలను అనుసరించడాన్ని సెక్షన్ 20 తప్పనిసరి చేస్తుంది. సుస్థిర అభివృద్ధి అనేది పర్యావరణ పరిరక్షణను అభివృద్ధితోనూ, వివిధ తరాల ప్రయోజనాలతోనూ సమన్వయం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. శాస్త్రీయ అనిశ్చితి ఉన్నప్పటికీ, తీవ్రమైన పర్యావరణ హాని ముప్పు ఉన్న సందర్భాల్లో నివారణ చర్యలు తీసుకోవడాన్ని ముందుజాగ్రత్త సూత్రం సమర్థిస్తుంది. కాలుష్యకర్తే చెల్లించాలనే సూత్రం పర్యావరణ నష్టం, పునరుద్ధరణకు సంబంధించిన భారాన్ని సమాజంపై మోపకుండా, ఆ బాధ్యతను కాలుష్యకర్తపైనే ఉంచుతుంది.

వెల్లూరు సిటిజన్స్ వెల్ఫేర్ ఫోరం వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 1996 కేసులో, భారత పర్యావరణ చట్టంలో సుస్థిర అభివృద్ధికి ముందుజాగ్రత్త సూత్రం, కాలుష్యకర్తే చెల్లించాలనే సూత్రం అత్యావశ్యక లక్షణాలని సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది. ఈ తీర్పు NGT ఏర్పాటుకు ముందు వెలువడినప్పటికీ, ముఖ్యమైన న్యాయసిద్ధాంత నేపథ్యాన్ని అందిస్తుంది. పర్యావరణ నష్టపరిహారాన్ని, కాలుష్యాన్ని కొనసాగించడానికి అపరిమిత హక్కును కొనుగోలు చేసే చెల్లింపుగా భావించకూడదు.

మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ గ్రేటర్ ముంబై వర్సెస్ అంకితా సిన్హా, 2021 కేసులో, NGTకి సుమోటో అధికారాలు ఉన్నాయని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. సాధారణ పద్ధతిలో దరఖాస్తు దాఖలయ్యే వరకు వేచి ఉండకుండానే పర్యావరణ అంశాలపై అది విచారణ ప్రక్రియను ప్రారంభించవచ్చు. అయితే, ఈ క్రియాశీల పాత్ర చట్టం దానికి నిర్దేశించిన పర్యావరణ సంబంధిత అధికార పరిధిలోనే కొనసాగాలి; సహజ న్యాయ సూత్రాలను గౌరవించాలి. నిపుణుల నివేదికలు న్యాయనిర్ణయ ప్రక్రియకు తోడ్పడతాయి; అయితే కారణసహిత నిర్ధారణలు చేయాల్సిన అవసరాన్ని, సంబంధిత ఆధారాలను సవాలు చేసే అవకాశాలు కల్పించాల్సిన అవసరాన్ని అవి తొలగించవు.

• ముందుజాగ్రత్త సూత్రం అనిశ్చిత పరిస్థితుల్లో హానిని నివారించడానికి సంబంధించినది; కాలుష్యకర్తే చెల్లించాలనే సూత్రం నష్టానికి, పునరుద్ధరణకు బాధ్యత వహించడానికి సంబంధించినది.
• సుస్థిర అభివృద్ధి అంటే ఆర్థిక ప్రయోజనాలకు పర్యావరణ పరిరక్షణ చర్యలపై స్వయంచాలకంగా ప్రాధాన్యం లభిస్తుందని అర్థం కాదు.
• సుమోటో చర్య వల్ల సంబంధం లేని న్యాయ వివాదాలపై అపరిమిత అధికార పరిధి లభించదు.

5. సంస్థాగత ప్రాధాన్యం మరియు అమలులో సవాళ్లు

పారిశ్రామిక కాలుష్యం, వ్యర్థాల నిర్వహణ, పర్యావరణ అనుమతులు, నదుల కాలుష్యం, పర్యావరణ వ్యవస్థల పునరుద్ధరణకు సంబంధించిన వివాదాల పరిష్కారానికి NGT ఒక ప్రత్యేక వేదికను అందిస్తుంది. న్యాయమూర్తులు–నిపుణుల సహకారం సాంకేతిక సాక్ష్యాధారాల పరిశీలనను మెరుగుపరచడంతోపాటు విస్తృతమైన పర్యావరణ హక్కులను నిర్దిష్ట ఆదేశాలుగా మలచడానికి తోడ్పడుతుంది. ఉల్లంఘన జరిగిందని ప్రకటించడానికే న్యాయనిర్ణయాన్ని పరిమితం చేయకుండా, పర్యావరణ పునరుద్ధరణపై దృష్టి సారించేందుకు దాని పరిహారాత్మక అధికారాలు అవకాశం కల్పిస్తాయి.

అయినప్పటికీ, దాని ప్రభావశీలత ప్రభుత్వాలు, స్థానిక సంస్థలు, నియంత్రణ సంస్థలు దాని ఆదేశాలను అమలు చేయడంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఖాళీగా ఉన్న పదవులు, ధర్మాసనాలను ఆశ్రయించే అవకాశాల్లో అసమానతలు, వివాదాస్పద శాస్త్రీయ సాక్ష్యాధారాలు, తగినంతగా లేని నియంత్రణ సామర్థ్యం ఫలితాలను బలహీనపరచవచ్చు. పునరుద్ధరణకు విశ్వసనీయమైన ప్రాథమిక స్థితి గణాంకాలు, పారదర్శకమైన నష్ట అంచనా, నిరంతర పర్యవేక్షణ కూడా అవసరం. అందువల్ల కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లను, స్థానిక స్థాయిలో చట్టాల అమలును బలోపేతం చేయడం ట్రిబ్యునల్ ఇచ్చే పటిష్ఠమైన ఆదేశాలకు అనుబంధంగా ఉండాలి; ఆ ఆదేశాలు వీటికి ప్రత్యామ్నాయం కాలేవు.

• ప్రిలిమ్స్‌కు ముఖ్యమైన తేడా: NGT వివాదాలను విచారించి తీర్పులు ఇస్తుంది; కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లు తమ చట్టబద్ధ అధికారాల పరిధిలో నియంత్రణ, పర్యవేక్షణ, చట్టాల అమలు చేపడతాయి.
• ఉత్తర్వు జారీ కావడానికి, వాస్తవంగా పర్యావరణ మెరుగుదల సాధించడానికి మధ్య ఉన్న తేడాను మంచి సమాధానం స్పష్టంగా చూపాలి.
• సకాలంలో నియామకాలు, శాస్త్రీయ సామర్థ్యం, అందరికీ అందుబాటులో ఉండే విచారణలు, జవాబుదారీతనంతో కూడిన ఆదేశాల అమలు పర్యవేక్షణ సంస్థాగత ప్రాధాన్యాల్లో ఉన్నాయి.

సాధన ప్రశ్నలు