భారత రాజ్యాంగ పీఠిక — UPSC రాజకీయ వ్యవస్థ నోట్స్

పీఠిక రాజ్యాంగ అధికార మూలాన్ని, భారత రాజ్య స్వరూపాన్ని, లక్ష్యాలను ప్రకటిస్తుంది. ‘భారత ప్రజలమైన మేము’ అనే ప్రారంభ పదాలు అంతిమ రాజ్యాంగ అధికారం ప్రజల నుంచే వస్తుందని తెలియజేస్తాయి. పీఠిక రాజ్యాంగంలో భాగం; నిబంధనల అర్థాన్ని స్పష్టం చేయడంలో ఉపయోగపడుతుంది. అయితే అది స్వతంత్రంగా శాసనాధికారాన్ని లేదా అమలు చేయదగిన పరిహారాన్ని ఇవ్వదు.

ముఖ్య విషయాలు

• రాజ్యాంగ ఆమోదం: 26 నవంబర్ 1949. సాధారణ అమలు: 26 జనవరి 1950; ఆర్టికల్ 394 ప్రకారం కొన్ని నిబంధనలు ఆమోదం నుంచే అమలులోకి వచ్చాయి.
• నెహ్రూ 13 డిసెంబర్ 1946న ప్రవేశపెట్టిన, 22 జనవరి 1947న ఆమోదించిన లక్ష్యాల తీర్మానం పీఠికకు ప్రధాన భావపునాది.
• 42వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1976 ద్వారా ‘సామ్యవాద’, ‘లౌకిక’, ‘సమగ్రత’ పదాలు చేర్చారు. పీఠికకు ఇదే ఏకైక సవరణ.
• కేశవానంద భారతి తీర్పు, 1973: పీఠిక రాజ్యాంగంలో భాగం; సవరణ మౌలిక నిర్మాణ పరిమితులకు లోబడి ఉంటుంది.
• పీఠికలో ఆర్థిక న్యాయం ఉంది; ఆర్థిక స్వేచ్ఛ స్పష్టంగా పేర్కొనలేదు.

1. ఆవిర్భావం, పాఠ్యం, రాజ్యాంగ ప్రాధాన్యం

పీఠిక రాజకీయ అధికారాన్ని, ప్రజా ప్రయోజనాన్ని తెలిపే పరిచయ ప్రకటన. రాజు, విదేశీ శక్తి లేదా సాధారణ శాసనసభకన్నా ప్రజలే రాజ్యాంగ అధికార మూలమని సూచిస్తుంది. ‘ఈ రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించి, శాసించి, మాకు మేము ఇచ్చుకుంటున్నాము’ అనే ముగింపు సామూహిక స్వపరిపాలనను తెలియజేస్తుంది. రాజ్యాంగ సభ సభ్యులలో ఎక్కువమంది ప్రావిన్షియల్ శాసనసభల ద్వారా పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యారు; సంస్థానాల ప్రతినిధులూ ఉన్నారు. అయినప్పటికీ రాజ్యాంగ చట్టబద్ధతను మొత్తం ప్రజల పేరుతో ప్రకటించారు.

ప్రధాన రాజ్యాంగ నిబంధనలను పరిశీలించిన తర్వాత పీఠికను ఖరారు చేయడం వల్ల రాజ్యాంగ సమగ్ర రూపకల్పన దానిలో ప్రతిఫలించింది. పరీక్ష కోసం నాలుగు ప్రశ్నలతో చదవండి: రాజ్యాంగాన్ని ఎవరు ఇస్తున్నారు? ఎలాంటి రాజ్యాన్ని నిర్మిస్తున్నారు? ఏ లక్ష్యాలను సాధించాలి? ఎప్పుడు ఆమోదించారు? వీటి సమాధానాలు ప్రజా సార్వభౌమత్వం, గణతంత్ర స్వరూపం, నాలుగు ఆదర్శాలు, ఆమోద తేదీని అనుసంధానిస్తాయి.

2. సార్వభౌమ, సామ్యవాద, లౌకిక, ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం

సార్వభౌమత్వం భారత అంతర్గత వ్యవహారాలు, విదేశీ సంబంధాలపై స్వతంత్ర అధికారాన్ని సూచిస్తుంది. ఐక్యరాజ్యసమితి లేదా కామన్‌వెల్త్ సభ్యత్వం స్వయంగా సార్వభౌమత్వాన్ని రద్దు చేయదు. ఒప్పందాలు సార్వభౌమ నిర్ణయాలే; దేశీయ అమలు రాజ్యాంగ ప్రకారం జరగాలి. పార్లమెంట్‌కు అపరిమిత అధికారం ఉందని దీన్ని భావించకూడదు; పార్లమెంట్ సర్వోన్నత రాజ్యాంగానికి లోబడి పనిచేస్తుంది.

సామ్యవాదం అసమానతలను తగ్గించి సామాజిక, ఆర్థిక న్యాయాన్ని పెంపొందించే నిబద్ధత. భారత రాజ్యాంగ సామ్యవాదం సంపూర్ణ ప్రభుత్వ యాజమాన్యాన్ని తప్పనిసరి చేయదు; ప్రైవేట్ వ్యాపారాన్ని నిషేధించదు. మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థ, సంక్షేమ విధానాలకు అనుకూలం. ఆర్టికల్స్ 38, 39 సంక్షేమం, పంపిణీ న్యాయం, సంపద హానికర కేంద్రీకరణ నివారణతో అనుసంధానిస్తాయి.

లౌకికవాదం రాజ్యమతాన్ని స్థాపించకుండా మనస్సాక్షి స్వేచ్ఛ, సమాన పౌరత్వాన్ని గౌరవిస్తుంది. ఆర్టికల్స్ 14–16, 25–28 దీనికి రూపం ఇస్తాయి. మతంతో సంబంధం ఉన్న లౌకిక కార్యకలాపాల నియంత్రణ, రాజ్యాంగబద్ధ సామాజిక సంస్కరణలు సాధ్యమే. ప్రజాస్వామ్యం ప్రతినిధి ప్రభుత్వం, రాజకీయ స్వేచ్ఛలు, జవాబుదారీతనం, రాజ్యాంగ పరిమితుల సమ్మేళనం; ఆర్టికల్ 326 వయోజన ఓటుహక్కును నిర్దేశిస్తుంది. గణతంత్రం అంటే వంశపారంపర్యం కాని దేశాధినేత. భారత రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్స్ 54, 55 ప్రకారం పరోక్షంగా ఎన్నికవుతారు.

3. న్యాయం, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం

న్యాయం సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ రూపాల్లో స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు. సామాజిక న్యాయం వెలివేత, వారసత్వ ప్రతికూలతలను తొలగించాలి; ఆర్థిక న్యాయం లేమి, వనరుల అసమాన అవకాశాలను తగ్గించాలి; రాజకీయ న్యాయం ప్రజా వ్యవహారాల్లో అర్థవంతమైన భాగస్వామ్యాన్ని కల్పించాలి. ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు కలిసి ఈ లక్ష్యాలకు తోడ్పడతాయి. ఆర్టికల్ 17 అంటరానితన నిర్మూలన, ఆర్టికల్ 38 సంక్షేమం, ఆర్టికల్ 39A సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం ఉదాహరణలు.

స్వేచ్ఛ ఆలోచన, భావప్రకటన, విశ్వాసం, నమ్మకం, ఆరాధనకు సంబంధించినది. ఆర్టికల్స్ 19, 21, 25 వంటి నిబంధనలు రక్షణ ఇస్తాయి. స్వేచ్ఛ అపరిమితం కాదు: భావప్రకటనపై పరిమితులు ఆర్టికల్ 19(2)కు అనుగుణంగా ఉండాలి; మత స్వేచ్ఛ ప్రజా శాంతి, నైతికత, ఆరోగ్యానికి లోబడి ఉంటుంది. సమానత్వం హోదా, అవకాశాలకు సంబంధించినది; సముచిత వర్గీకరణ, రాజ్యాంగం అనుమతించే రక్షణ చర్యలన్నింటినీ నిషేధించదు.

సౌభ్రాతృత్వం వ్యక్తి గౌరవాన్ని, దేశ ఐక్యతను, సమగ్రతను నిర్ధారించే సహజీవన భావం. సామాజిక విభేదాలు రాజ్యాంగ పౌరత్వాన్ని బలహీనపరచకుండా చూడాలి. ఈ నాలుగు ఆదర్శాలను వేర్వేరుగా కాకుండా పరస్పర అనుబంధంగా అర్థం చేసుకోవాలి: సమానత్వం లేని స్వేచ్ఛ ప్రత్యేక హక్కుగా, స్వేచ్ఛ లేని సమానత్వం నిర్బంధంగా మారవచ్చు.

4. న్యాయస్థితి మరియు మౌలిక నిర్మాణం

బెరుబారి అభిప్రాయం (1960) పీఠికను రాజ్యాంగ రూపకర్తల ఉద్దేశం అర్థం చేసుకునే సాధనంగా చూసింది; స్వతంత్ర అధికార మూలంగా చూడలేదు. కేశవానంద భారతి (1973) పీఠిక రాజ్యాంగంలో భాగమని నిర్ధారించింది. ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం సవరణ సాధ్యమే, కానీ రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణాన్ని నాశనం చేయలేరు. మినర్వా మిల్స్ (1980) ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల సమతుల్యతను ప్రాధాన్యంగా గుర్తించింది. S. R. బొమ్మై (1994) లౌకికవాదాన్ని మౌలిక లక్షణంగా గుర్తించింది.

పీఠికలోని ప్రతి వాగ్దానం స్వతంత్రంగా కోర్టులో అమలు చేయదగిన హక్కు కాదు. హక్కు, అధికారం, పరిహారం కోసం అమలులో ఉన్న నిర్దిష్ట రాజ్యాంగ నిబంధనను చూడాలి. అస్పష్టత ఉన్నప్పుడు పీఠిక ఉద్దేశాన్ని వివరించవచ్చు; స్పష్టమైన నిబంధనను భర్తీ చేయదు.

5. 42వ సవరణ మరియు పరీక్షలో తేడాలు

1976లో 42వ సవరణతో రాజ్య స్వరూపంలో సామ్యవాద, లౌకిక పదాలు; సౌభ్రాతృత్వ భాగంలో సమగ్రత పదం చేర్చారు. అసలు పీఠికలో న్యాయం, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం లేవని భావించడం తప్పు. గణతంత్రం అంటే రాష్ట్రపతి ప్రత్యక్ష ఎన్నిక కాదు; ప్రజాస్వామ్యం అంటే మెజారిటీకి అపరిమిత అధికారం కాదు.

6. కేస్ స్టడీలు

బెరుబారి: ఉద్దేశం అధికారాన్ని ఇవ్వదు

బెరుబారి భాగాన్ని పాకిస్తాన్‌కు బదిలీ చేయడానికి ఆర్టికల్ 3 సరిపోతుందా అనే ప్రశ్న తలెత్తింది. 1960లో సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 368 కింద సవరణ అవసరమని సూచించింది; తొమ్మిదో సవరణ జరిగింది. రాజ్య చర్యకు అధికారం ఇచ్చే నిబంధన స్థానంలో పీఠికను ఉపయోగించలేమని ఈ ఉదాహరణ చూపుతుంది.

బొమ్మై: లౌకికవాదం ఒక రాజ్యాంగ ప్రమాణం

ఆర్టికల్ 356 కింద రాష్ట్రపతి ప్రకటనలను S. R. బొమ్మై కేసు పరిశీలించింది. లౌకికవాదం మౌలిక లక్షణమని, ప్రకటనలకు న్యాయ సమీక్ష వర్తిస్తుందని కోర్టు పేర్కొంది. పీఠిక ఆదర్శం రాజకీయ నినాదంగా కాకుండా అమలయ్యే రాజ్యాంగ ప్రమాణాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది.

రాజ్యాంగ అర్థవ్యాఖ్యలో పీఠికను ఉపయోగించే క్రమం

1. వివాదానికి సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిబంధనను గుర్తించండి.
2. దాని పాఠ్యం, రాజ్యాంగ సందర్భాన్ని పరిశీలించండి.
3. సంబంధిత పీఠిక ఆదర్శాలతో ఉద్దేశాన్ని స్పష్టం చేయండి.
4. అమలులో ఉన్న నిబంధన, న్యాయ సిద్ధాంతాన్ని వర్తింపజేయండి.
5. పీఠికను స్వతంత్ర అధికారం లేదా పరిహార మూలంగా భావించవద్దు.

UPSC ప్రిలిమ్స్ 2017: గత ప్రశ్న

భారత రాజ్యాంగ పీఠికలో లేని లక్ష్యం ఏది? A. ఆలోచనా స్వేచ్ఛ; B. ఆర్థిక స్వేచ్ఛ; C. భావప్రకటన స్వేచ్ఛ; D. విశ్వాస స్వేచ్ఛ. సమాధానం: B. పీఠికలో ఆర్థిక న్యాయం ఉంది, ఆర్థిక స్వేచ్ఛ లేదు.

ప్రిలిమ్స్ సాధన ప్రశ్నలు

1. పీఠిక రాజ్యాంగంలో భాగం; అది పార్లమెంట్‌కు స్వతంత్ర శాసనాధికారం ఇస్తుంది; దాని సవరణ మౌలిక నిర్మాణానికి లోబడి ఉంటుంది — ఈ మూడు వాక్యాల్లో సరైనవి ఏవి? A. 1, 2; B. 2, 3; C. 1, 3; D. అన్నీ. సమాధానం: C. రెండో వాక్యం తప్పు.

2. 42వ సవరణ చేర్చిన పదాల సమూహం ఏది? A. సామ్యవాద, లౌకిక, సమగ్రత; B. సార్వభౌమ, సామ్యవాద, గణతంత్ర; C. లౌకిక, సౌభ్రాతృత్వం, ఐక్యత; D. ప్రజాస్వామ్య, సమగ్రత, న్యాయం. సమాధానం: A.

3. న్యాయం — సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ; సమానత్వం — హోదా, అవకాశం; సౌభ్రాతృత్వం — వ్యక్తి గౌరవం, దేశ ఐక్యత, సమగ్రత. సరిగ్గా జతచేసినవి ఎన్ని? A. ఒకటి; B. రెండు; C. మూడు; D. ఏదీ కాదు. సమాధానం: C.

మెయిన్స్ సాధన: 150 పదాలు

‘పీఠిక కేవలం అలంకారం కాదు; స్వతంత్రంగా అమలు చేయదగిన హక్కుల మూలమూ కాదు.’ రాజ్యాంగ నిబంధనలు, సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల ఆధారంగా వివరించండి.

• ప్రజా అధికారం, రాజ్య స్వరూపం, లక్ష్యాల ప్రకటనగా పరిచయం ఇవ్వండి.
• బెరుబారి, కేశవానంద భారతి మధ్య పీఠిక స్థితిపై తేడాను వివరించండి.
• స్వతంత్ర అధికారాలు ఇవ్వకపోయినా అర్థవ్యాఖ్యలో ప్రాధాన్యాన్ని చూపండి.
• ఆర్టికల్స్ 14–19, 21, 25తో సమానత్వం, స్వేచ్ఛను అనుసంధానించండి.
• బొమ్మై ద్వారా లౌకికవాదం, మౌలిక నిర్మాణాన్ని వివరించండి.
• ఆర్టికల్ 368 కింద సవరణ, మౌలిక నిర్మాణ పరిమితులతో ముగించండి.

మరింత అధ్యయనం

• భారత ప్రభుత్వ శాసన విభాగం: భారత రాజ్యాంగం, పీఠిక, ఆర్టికల్స్ 14–19, 25–28, 38–39, 368; 42వ సవరణ చట్టం, 1976, సెక్షన్ 2.
• NCERT — Indian Constitution at Work, XI తరగతి, The Philosophy of the Constitution అధ్యాయం.
• రాజ్యాంగ సభ చర్చలు — లక్ష్యాల తీర్మానం, పీఠికపై చర్చ.
• కేశవానంద భారతి (1973), మినర్వా మిల్స్ (1980), S. R. బొమ్మై (1994) తీర్పులు.