
ఎర్నాకులం ప్రజా గ్రంథాలయం కేరళ 01
Credit: Rojypala at Malayalam Wikipedia · CC BY-SA 3.0 · source

నేపథ్యంలో సంప్రదాయ శైలి భవనం ఉండగా, చేయి పైకెత్తి ఉన్న పోలీసు అధికారిని చూపించే ప్రెస్టోలైట్ బ్యాటరీ ప్రకటన. గుర్తింపు సంకేతం: literarydigest60newy (సరిపోలిన వాటిని కనుగొనండి) శీర్షిక: ది లిటరరీ డైజెస్ట్ సంవత్సరం: 1890
Credit: De Alton Valentine · No restrictions · source
1. వాదనలో అంతర్నిహిత భావన చేసే పని
ఒక నిర్ధారణను అంగీకరించడానికి వాదన ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కారణాలను అందిస్తుంది. దాని ఆధార వాక్యాలు పరిశీలనలను తెలియజేయవచ్చు, ఒక పరిస్థితిని వివరించవచ్చు లేదా ఒక సూత్రాన్ని ఉటంకించవచ్చు. పాఠకుడు అంగీకరించాలని రచయిత కోరే వాదనే నిర్ధారణ. అంతర్నిహిత భావన వాటి మధ్య పేర్కొనని అనుసంధానాన్ని అందిస్తుంది. ఈ ఉదాహరణను పరిశీలించండి: ‘గ్రంథాలయం తెరిచి ఉంచే వేళలను జిల్లా పొడిగించాలి; ఎందుకంటే దీనివల్ల విద్యార్థులకు అధ్యయన సౌకర్యాల ప్రాప్యత మెరుగవుతుంది.’ అదనపు పని వేళలు కనీసం కొందరు విద్యార్థులకైనా ఉపయోగించుకోగల ప్రాప్యతను కల్పిస్తాయని ఈ సిఫార్సు భావిస్తోంది. ప్రతి విద్యార్థీ గ్రంథాలయానికి రావాలని ఇది కోరడం లేదు.
పఠన అవగాహనలో సంబంధిత అంతర్నిహిత భావన పాఠ్యభాగంలో సమర్పించిన తర్కానికి చెందినదై ఉండాలి; పాఠకుడి వ్యక్తిగత ప్రపంచ దృక్పథానికి కాదు. ఒక ప్రకటన వాస్తవపరంగా సరైనదైనా, ఆ తర్కానికి సంబంధం లేకపోవచ్చు. మరోవైపు, రచయిత అనిశ్చితమైన ప్రతిపాదనపై ఆధారపడి ఉండవచ్చు. ఈ ఆధారపడే సంబంధాన్ని గుర్తించడమే మీ పని; ఆ ప్రతిపాదన సార్వత్రికంగా నిజమని ధ్రువీకరించడం కాదు.
ప్రతి వివరణాత్మక పాఠ్యభాగంలో స్పష్టమైన వాదన ఉండదు. పాఠ్యభాగం ఏమి భావిస్తోందని అడిగినప్పుడు, అది కారణ వివరణను, సిఫార్సును, అంచనాను లేదా సాధారణీకరణను ప్రతిపాదిస్తోందా అని ముందుగా గుర్తించండి. పేర్కొనని అనుసంధానం ఎక్కడ ఉందో ఈ రూపాలు సాధారణంగా తెలియజేస్తాయి. పాఠ్యం కేవలం వాస్తవాలను తెలియజేస్తున్నప్పుడు, అందులో లేని అంతర్గత వాదనను సృష్టించవద్దు.
- ఆధార వాక్యం: పేర్కొన్న మద్దతు లేదా సాక్ష్యం.
- నిర్ధారణ: ఆ సాక్ష్యం మద్దతునిచ్చే వాదన.
- అంతర్నిహిత భావన: ఈ రెండింటినీ అనుసంధానించడానికి అవసరమైన, పేర్కొనని మద్దతు.
- పరిధి: వాదన వర్తించే వ్యక్తులు, కాలం, ప్రదేశం, నిశ్చితత్వ స్థాయి.
2. అంతర్నిహిత భావనలను సంబంధిత భావనల నుంచి వేరు చేయడం
పాఠ్యభాగం నుంచి పాఠకుడు సహేతుకంగా పొందగల నిర్ధారణను అనుమితి అంటారు. అంతర్నిహిత భావన దీనికి వ్యతిరేక తార్కిక దిశలో పనిచేస్తుంది: వాదన అప్పటికే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. నమోదైన దరఖాస్తుదారులందరికీ నోటీసులు అందాయని, మీరా నమోదైన దరఖాస్తుదారు అని పాఠ్యభాగం చెబితే, ఆమెకు నోటీసు అందిందనేది అనుమితి; అంతర్నిహిత భావన కాదు.
అనివార్య అంతర్నిహిత భావన వాదనకు తప్పనిసరి; అయితే అది ఒక్కటే నిర్ధారణను స్థాపించకపోవచ్చు. సరిపడే అంతర్నిహిత భావన నిర్ధారణ తార్కికంగా అనుసరించడానికి తగిన అదనపు మద్దతును అందిస్తుంది; అయినప్పటికీ, వాదనను మరో మార్గంలో కూడా స్థాపించవచ్చు. అందువల్ల CSAT ప్రశ్నల పదజాలాన్ని జాగ్రత్తగా చదవాలి. ‘అనివార్యంగా భావిస్తుంది’ అనేది ఆధారపడే సంబంధాన్ని అడుగుతుంది; ‘అత్యధికంగా బలపరుస్తుంది’ అనేది మెరుగైన మద్దతును అడుగుతుంది. వీటిని పరస్పరం మార్చి ఉపయోగించగలవిగా పరిగణించవద్దు.
నేపథ్య నమ్మకం తప్పనిసరి కాకుండానే ఒక వాదనను నమ్మదగినదిగా చేస్తుంది. ఉదాహరణకు, ‘గ్రంథాలయాలు సాంస్కృతిక అభివృద్ధికి దోహదపడతాయి’ అనే భావన గ్రంథాలయ పని వేళల పొడిగింపునకు అనుకూల వైఖరిని బలపరచవచ్చు. కానీ ప్రత్యేకంగా అధ్యయన సౌకర్యాల ప్రాప్యతకు సంబంధించిన వాదనకు అది అనివార్యం కాదు. అలాగే, నిర్ధారణను మరో రూపంలో చెప్పడం దానికి లోపించిన మద్దతును గుర్తించడం కాదు.
- అనుమితి ప్రశ్న: పాఠ్యభాగం నుంచి ఏమి అనుసరిస్తుంది?
- అంతర్నిహిత భావన ప్రశ్న: వాదన దేనిని ముందుగానే నిజమని అంగీకరించాలి?
- బలపరిచే ప్రశ్న: ఏ అదనపు సమాచారం నిర్ధారణను మరింత విశ్వసనీయంగా చేస్తుంది?
- ప్రధాన భావన ప్రశ్న: పాఠ్యభాగం ఏ కేంద్ర వాదనను లేదా సందేశాన్ని తెలియజేస్తుంది?
3. విశ్వసనీయ సాధన పద్ధతి, నిరాకరణ పరీక్ష
ముందుగా ప్రశ్నలోని ప్రధాన వాక్యాన్ని చదవండి. ఆ తర్వాత నిర్ధారణను, దానికి అందించిన కారణాన్ని వేరు చేయండి. వాదనను మనసులో ‘P కారణంగా, అందువల్ల C’ అని తిరిగి రాసుకోండి. P అనేది Cకి మద్దతునివ్వాలంటే ఏమి నిజమై ఉండాలో ప్రశ్నించండి. ఐచ్ఛికాలను పోల్చే ముందే ఈ అనుసంధానాన్ని ఊహించండి; లేకపోతే చక్కగా రాసినప్పటికీ సంబంధం లేని ప్రకటన నమ్మదగినదిగా కనిపించవచ్చు.
ప్రతిపాదిత అనివార్య అంతర్నిహిత భావనను ఖచ్చితంగా నిరాకరించి, ఆ నిరాకరణను వాదనలో చేర్చండి. రచయిత ఇలా వాదిస్తున్నారని భావించండి: ‘తల్లిదండ్రులు అపాయింట్మెంట్ తేదీలను తరచూ మరచిపోతారు కాబట్టి, SMS గుర్తుచేసే సందేశాలు పంపడం టీకాల కోసం హాజరును మెరుగుపరుస్తుంది.’ హాజరు మెరుగుపడగల తల్లిదండ్రుల్లో కనీసం కొందరికైనా ఈ సందేశాలు చేరగలవనేది సాధ్యమైన అంతర్నిహిత భావన. దీనిని నిరాకరించడం సందేశాల నుంచి హాజరుకు ప్రతిపాదించిన మార్గాన్ని తొలగిస్తుంది. దీనికి విరుద్ధంగా, తల్లిదండ్రులందరికీ స్మార్ట్ఫోన్లు ఉన్నాయనే భావనను నిరాకరించినా వాదన దెబ్బతినదు: SMS కోసం స్మార్ట్ఫోన్ అవసరం లేదు.
తార్కిక నిరాకరణ అంటే అతిశయోక్తితో కూడిన వ్యతిరేక ప్రకటన కాదు. ‘అన్ని కుటుంబాలకు ఇంటర్నెట్ ప్రాప్యత ఉంది’ అనే వాక్యానికి నిరాకరణ ‘కనీసం ఒక కుటుంబానికైనా ఇంటర్నెట్ ప్రాప్యత లేదు’; అంతేగానీ ‘ఏ కుటుంబానికీ ఇంటర్నెట్ ప్రాప్యత లేదు’ కాదు. ‘కొందరు విద్యార్థులు ప్రయోజనం పొందుతారు’ అనే వాక్యానికి నిరాకరణ ‘ఏ విద్యార్థీ ప్రయోజనం పొందడు’. ఐచ్ఛికాలను అంచనా వేసేటప్పుడు ‘కావచ్చు’, ‘సాధారణంగా’, ‘మాత్రమే’ వంటి పరిమితి సూచకాలను యథాతథంగా పరిగణించండి.
ఈ పరీక్షను నిర్ధారక సాధనంగా ఉపయోగించండి; యాంత్రిక సత్వర మార్గంగా కాదు. నిరాకరణ సాక్ష్యానికి, నిర్ధారణకు మధ్య అనుసంధానాన్ని దెబ్బతీయాలి; కేవలం విధానాన్ని తక్కువ ఆకర్షణీయంగా చేయడం సరిపోదు. అంతేకాక, ఈ పరీక్ష అనివార్య అంతర్నిహిత భావనలను గుర్తిస్తుంది; వాదనను కేవలం బలపరిచే ఐచ్ఛికం దీనిలో నెగ్గాల్సిన అవసరం లేదు. రెండు ఐచ్ఛికాలు మిగిలినప్పుడు, ఆధారం లేని అంగీకారాలు తక్కువగా ఉండి, ఖచ్చితమైన అంతరాన్ని పూరించేదానికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వండి.
- అంతర్నిహిత భావనలను అంచనా వేయడానికి ముందు నిర్ధారణను గుర్తించండి.
- ప్రతి ఐచ్ఛికం అదే సమూహం, ఫలితం, కాలపరిమితికి సంబంధించినదా అని పరిశీలించండి.
- ఎంపికకు మిగిలిన ఐచ్ఛికాలను, ముఖ్యంగా అనివార్యతను సూచించేవాటిని నిరాకరించి చూడండి.
- పాఠ్యభాగాన్ని పునరావృతం చేసే లేదా వేరే చర్చను ప్రవేశపెట్టే ఐచ్ఛికాలను తొలగించండి.
4. CSAT పాఠ్యభాగాల్లో సాధారణ నమూనాలు
కారణ వాదనలు ప్రతిపాదిత కారణాన్ని గమనించిన ఫలితంతో అనుసంధానిస్తాయి. ఒక జోక్యం తర్వాత అభ్యసన స్కోర్లు మెరుగుపడటాన్ని దాని ప్రభావశీలతకు రుజువుగా చూపితే, ఆ మెరుగుదలను పూర్తిగా సంబంధం లేని మార్పులకు కాకుండా ఆ జోక్యానికి ఆపాదించడానికి తర్కానికి ఒక ఆధారం అవసరం. అభ్యసనంపై మరే అంశమూ ప్రభావం చూపలేదని భావించాల్సిన అవసరం లేదు. పరిమిత ఆపాదన భావనను ‘మరే కారణమూ లేదు’ అనే సంపూర్ణ వాదనతో గందరగోళపరచడం తరచుగా జరిగే పొరపాటు.
విధాన వాదనలు ఒక సమస్య నుంచి సిఫార్సు చేసిన చర్య వైపు సాగుతాయి. సాధారణంగా అవి సాధ్యత, ప్రాప్యత, ప్రవర్తనా ప్రతిస్పందన లేదా ప్రతిపాదిత సాధనానికి, పేర్కొన్న లక్ష్యానికి మధ్య అనుసంధానంపై ఆధారపడతాయి. ‘పరిపాలనా జాప్యాలను తగ్గించడానికి సేవల గడువులను ప్రచురించాలి’ అనే వాదన, ప్రచురణ కొంత సంబంధిత ప్రవర్తనను లేదా జవాబుదారీతన యంత్రాంగాన్ని ప్రభావితం చేయగలదని భావిస్తుంది. కేవలం ప్రచురణతోనే అన్ని జాప్యాలు తొలగిపోతాయని అది దానంతటదే భావించదు.
సాధారణీకరణ వాదనలు ఒక నమూనా నుంచి లభించిన సాక్ష్యాన్ని విస్తృత జనసమూహానికి విస్తరిస్తాయి. వాటి బలహీనత సంబంధిత ప్రాతినిధ్యానికి సంబంధించినది; నమూనా చాలా పెద్దదిగా ఉండకపోవడమే తప్పనిసరి సమస్య కాదు. పెద్ద స్వచ్ఛంద ఆన్లైన్ సర్వే కూడా పరిమిత ఇంటర్నెట్ అనుసంధానం ఉన్నవారిని మినహాయించవచ్చు. అలాగే, సాదృశ్య వాదనలు సందర్భాల మధ్య సంబంధిత పోలికలపై ఆధారపడతాయి; పూర్తి ఏకరూపతపై కాదు.
అంచనాలు సాధారణంగా అంచనా వేస్తున్న పరిస్థితుల్లో ఒక సంబంధం కొనసాగుతుందని భావిస్తాయి. తులనాత్మక వాదనలు ఉమ్మడి కొలమాన ప్రాతిపదికపై ఆధారపడవచ్చు. ఒక నగరం వ్యయం తక్కువగా ఉన్నందున మరింత సమర్థవంతమని చెబితే, ఆ వాదన జనాభా, సేవల నాణ్యత లేదా బాధ్యతల్లో తేడాలను విస్మరించి ఉండవచ్చు. అంతర్నిహిత భావనను ఎంచుకునే ముందు పాఠ్యభాగం నిజంగా ఏ పోలికను చేస్తోందో గుర్తించండి.
- కారణత్వం: ఒక కారణానికి ఫలితాన్ని ఆపాదించడాన్ని సాక్ష్యం సమర్థిస్తుందా?
- సిఫార్సు: ప్రతిపాదిత చర్య పేర్కొన్న లక్ష్యానికి దోహదపడగలదా?
- సాధారణీకరణ: సాక్ష్యం లక్షిత జనసమూహానికి తగినంతగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుందా?
- సాదృశ్యం: పోలికలు నిర్ధారణకు సంబంధించినవేనా?
- అంచనా: సంబంధిత పరిస్థితులు లేదా కార్యవిధానం కొనసాగుతాయా?
5. ఉచ్చులు, ఖచ్చితత్వం, పరీక్షా క్రమశిక్షణ
తీవ్రమైన పదజాలాన్ని నిశితంగా పరిశీలించాలి; కానీ అది ఉన్నంత మాత్రాన ఐచ్ఛికం తప్పు కాదు. ‘అందరూ’, ‘ఎన్నడూ కాదు’, ‘మాత్రమే’ వంటి పదాలు బలమైన అంగీకారాలను విధిస్తాయి; వాదనకు అవి నిజంగా అవసరమైనప్పుడే వాటిని ఎంచుకోండి. అలాగే, మితంగా అనిపించే ఐచ్ఛికం ఉన్నంత మాత్రాన సరైనది కాదు. సమాధానాన్ని నిర్ణయించేది వ్యక్తీకరణ ధోరణి కాదు; తార్కిక ఆధారపడే సంబంధం.
బాహ్య పరిజ్ఞానం మరో ఉచ్చు. నీటిపారుదలపై పాఠ్యభాగం చదివినప్పుడు భూగర్భజలాల క్షీణత, పంటల విధానాలు, విద్యుత్ సబ్సిడీలు గుర్తుకు రావచ్చు. ప్రశ్న బాహ్య మూల్యాంకనాన్ని అనుమతించినప్పుడు లేదా పాఠ్యభాగంలోని తర్కం వాటిపై ఆధారపడినప్పుడు మాత్రమే ఈ వాస్తవాలు ముఖ్యం. పాఠ్యభాగ ఆధారిత అంతర్నిహిత భావన ప్రశ్నల్లో అదనపు విధానపరమైన అంశాలను చేర్చడం వాదనను రచయిత వాదన నుంచి పక్కదారి పట్టించవచ్చు.
ఆధార వాక్యం, నిర్ధారణ, లోపించిన అనుసంధానం, ప్రతి తప్పుదారి పట్టించే ఐచ్ఛికాన్ని తిరస్కరించే కారణాన్ని నమోదు చేస్తూ అభ్యాసం చేయండి. సమాధాన అక్షరాలను కంఠస్థం చేయడం కంటే ఇది ఎక్కువ ఉపయోగకరం. పరీక్షలో అపరిచిత పదజాలం వల్ల కలిగిన అనిశ్చితిని, తార్కిక నిర్మాణంపై అనిశ్చితి నుంచి వేరు చేయండి. సంబంధిత వాక్యాన్ని మళ్లీ చదవండి, బలమైన ఐచ్ఛికాలను పరీక్షించండి; సమర్థించగల ఎంపిక దొరకకపోతే ముందుకు సాగండి. రుణాత్మక మార్కుల విధానంలో ఆధారం లేని ఊహాగానాలు నష్టాన్ని కలిగిస్తాయి.
- పాఠ్యభాగంలోని ‘కొందరు’ అనే పదం ఐచ్ఛికంలో ‘అందరూ’గా మారిందేమో గమనించండి.
- వాంఛనీయ ఫలితాన్ని, భావించిన కార్యవిధానంతో గందరగోళపరచవద్దు.
- వాదనకు అవసరమైతే తప్ప ఉద్దేశాలకు సంబంధించిన ప్రకటనలను తిరస్కరించండి.
- బహుళ ప్రకటనల ప్రశ్నల్లో, సముదాయాన్ని ఎంచుకునే ముందు ప్రతి ప్రకటనను విడివిడిగా అంచనా వేయండి.
పాఠ్యభాగం నుంచి అంతర్నిహిత భావన వరకు
- 1. ప్రశ్నలోని ప్రధాన వాక్యాన్ని చదివి, చేయవలసిన పనిని గుర్తించండి.
- 2. నిర్ధారణను, దానికి పేర్కొన్న ఆధార వాక్యాలను గుర్తించండి.
- 3. లోపించిన తార్కిక అనుసంధానాన్ని రూపొందించండి.
- 4. ఐచ్ఛికాలను వాటి సంబంధితత, పరిధి ఆధారంగా పోల్చండి.
- 5. అనివార్యతను పరీక్షిస్తున్నట్లయితే, సాధ్యమైన ఐచ్ఛికాలను నిరాకరించి చూడండి.
- 6. అవసరమైన ఆధారపడే సంబంధానికి సరిపోయే ఐచ్ఛికాన్ని ఎంచుకోండి.
| రకం | పాత్ర | నిర్ధారక ప్రశ్న |
|---|---|---|
| ఆధార వాక్యం | స్పష్టంగా పేర్కొన్న మద్దతు | ఏ కారణాన్ని పేర్కొన్నారు? |
| నిర్ధారణ | సమర్థించబడుతున్న వాదన | రచయిత ఏమి నిరూపించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు? |
| అనివార్య అంతర్నిహిత భావన | పేర్కొనని, తప్పనిసరిగా అవసరమైన అనుసంధానం | దీనిని నిరాకరిస్తే తర్కం దెబ్బతింటుందా? |
| సరిపడే అంతర్నిహిత భావన | నిర్ధారణను స్థాపించే అదనపు షరతు | దీనిని చేరిస్తే నిర్ధారణ తార్కికంగా అనుసరిస్తుందా? |
| అనుమితి | పాఠ్యభాగం మద్దతునిచ్చే వాదన | పాఠకుడు సహేతుకంగా ఏ నిర్ధారణకు రావచ్చు? |
| బలపరిచే అంశం | అదనపు మద్దతు | ఇది నిర్ధారణను మరింత విశ్వసనీయంగా చేస్తుందా? |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
DBT: బదిలీకి, ప్రాప్యతకు మధ్య తేడా
భారతదేశం జనవరి 2013లో ప్రత్యక్ష ప్రయోజన బదిలీని ప్రారంభించింది. ఈ విశ్లేషణాత్మక వాదనను పరిశీలించండి: ‘ప్రయోజనాలను నేరుగా బ్యాంకు ఖాతాల్లో జమ చేయడం వల్ల లబ్ధిదారులకు సహాయం అందుబాటు మెరుగవుతుంది.’ జమ చేసిన నిధులను ఉపయోగించుకునే లేదా పొందే లబ్ధిదారుల సామర్థ్యానికి సంబంధిత అంతర్నిహిత భావన సంబంధించినది. కేవలం ఖాతా ఉండటం, సమర్థవంతమైన ప్రాప్యత ఉండటంతో సమానం కాదు. ప్రతి లబ్ధిదారుడూ మొబైల్ బ్యాంకింగ్ ఉపయోగిస్తాడని భావించాల్సిన అవసరం ఈ వాదనకు లేదు. ఒక విధాన సాధనాన్ని ప్రకటించిన నిర్దిష్ట ఫలితంతో ఎలా అనుసంధానించాలో ఇది వివరిస్తుంది.
1936 లిటరరీ డైజెస్ట్ అభిప్రాయ సేకరణ
ది లిటరరీ డైజెస్ట్ నిర్వహించిన భారీ అమెరికా అధ్యక్ష ఎన్నికల అభిప్రాయ సేకరణ ఆల్ఫ్ లాండన్ విజయం సాధిస్తారని అంచనా వేసింది; కానీ ఫ్రాంక్లిన్ డి. రూజ్వెల్ట్ గెలిచారు. ప్రతిస్పందనల సంఖ్య చాలా ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, కవరేజీ పక్షపాతం, స్పందనలేమి పక్షపాతం ఆ అభిప్రాయ సేకరణను దెబ్బతీశాయి. ప్రతిస్పందించినవారి ప్రాధాన్యాల నుంచి మొత్తం ఓటర్లకు సంబంధించిన అంచనాకు రావాలంటే సంబంధిత ప్రాతినిధ్యం అవసరమన్నది దీని తార్కిక పాఠం. నమూనా పరిమాణం ఒక్కటే ఆ లోపించిన అనుసంధానాన్ని అందించలేదు.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1 · సులభం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: ఒక పురపాలక గ్రంథాలయం సాయంత్రం 5 గంటలకు మూసివేస్తారు. ఉద్యోగం చేసే అనేకమంది నివాసితుల పని ఆ సమయం తర్వాతే ముగుస్తుంది. వారు పని తర్వాత గ్రంథాలయ సౌకర్యాలను ఉపయోగించుకునేలా దానిని రాత్రి 8 గంటల వరకు తెరిచి ఉంచాలని పురపాలక సంస్థ ప్రతిపాదిస్తోంది. కింది వాటిలో ఈ ప్రతిపాదనకు ఆధారమైన అంతర్నిహిత భావన ఏది?
- A. ఉద్యోగం చేసే నివాసితులందరూ డిజిటల్ వనరుల కంటే ముద్రిత పుస్తకాలను ఇష్టపడతారు.
- B. ఉద్యోగం చేసే నివాసితుల్లో కనీసం కొందరైనా అదనపు వేళల్లో గ్రంథాలయాన్ని ఉపయోగించుకోగలరు.
- C. పురపాలక పరిధిలోని ఇతర ఏ గ్రంథాలయం కంటే ఈ గ్రంథాలయంలో ఎక్కువ పుస్తకాలు ఉన్నాయి.
- D. పని వేళలను పొడిగించడం వల్ల కొత్త గ్రంథాలయాల అవసరం పూర్తిగా తొలగిపోతుంది.
ప్రశ్న 2 · సులభం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: ఒక గ్రామం వేసవిలో ట్యాంకర్ల ద్వారా సరఫరా చేసే నీటిపై ఆధారపడుతుంది. తదుపరి వేసవిలో ట్యాంకర్లపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడానికి, వర్షాకాలానికి ముందే ఇళ్ల పైకప్పుల నుంచి వర్షపు నీటిని సంరక్షించే వ్యవస్థలను నిర్మించాలని పంచాయతీ సిఫార్సు చేస్తోంది. ఈ సిఫార్సును దాని పేర్కొన్న లక్ష్యంతో అనుసంధానించే అంతర్నిహిత భావన ఏది?
- A. ట్యాంకర్ నీరు తాగడానికి ఎల్లప్పుడూ అసురక్షితమే.
- B. ప్రతి కుటుంబం ఇంటి పైకప్పు ఖచ్చితంగా ఒకే పరిమాణంలో ఉంటుంది.
- C. వర్షపు నీటి సంరక్షణ గ్రామం మొత్తం వార్షిక నీటి అవసరాన్ని తీరుస్తుంది.
- D. సంరక్షించిన వర్షపు నీటిలో కొంత భాగం నేరుగా లేదా భూగర్భజలాల పునర్భరణ ద్వారా తదుపరి వేసవిలో వినియోగానికి అందుబాటులో ఉండగలదు.
ప్రశ్న 3 · సులభం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: కొందరు పిల్లలు ఆకలితో పాఠశాలకు రావడం వల్ల ఏకాగ్రత చూపడం కష్టంగా ఉందని ఉపాధ్యాయులు తెలియజేస్తున్నారు. ఈ పిల్లల ఏకాగ్రతను మెరుగుపరచడానికి అల్పాహారం అందించాలని పాఠశాల ప్రతిపాదిస్తోంది. కింది వాటిలో అనివార్య అంతర్నిహిత భావన ఏది?
- A. ఆకలిని తీర్చడం సంబంధిత పిల్లల్లో కనీసం కొందరి ఏకాగ్రతనైనా మెరుగుపరచగలదు.
- B. పాఠశాల పిల్లల్లో ఏకాగ్రత లోపానికి ఆకలి ఒక్కటే కారణం.
- C. ప్రతి పిల్లవాడూ ఖచ్చితంగా ఒకే పరిమాణంలో అల్పాహారం తింటాడు.
- D. అల్పాహారం తినే పిల్లలు ఇతర పిల్లల కంటే ఎల్లప్పుడూ ఎక్కువ పరీక్ష మార్కులు పొందుతారు.
ప్రశ్న 4 · సులభం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: ఒకసారి వాడి పారేసే కొనుగోలు సంచుల వినియోగాన్ని తగ్గించడానికి, ఒక మార్కెట్ సంఘం క్రమం తప్పకుండా వచ్చే వినియోగదారులకు మన్నికైన వస్త్ర సంచులను పంపిణీ చేయనుంది. ఈ పంపిణీ వల్ల మార్కెట్లో వాడే ఒకసారి వాడి పారేసే సంచుల సంఖ్య తగ్గుతుందని అది ఆశిస్తోంది. ఈ అంచనాలో ఇమిడి ఉన్న అంతర్నిహిత భావన ఏది?
- A. ఒకసారి వాడి పారేసే సంచుల కంటే వస్త్ర సంచుల తయారీ చౌకగా ఉంటుంది.
- B. వినియోగదారులందరూ ప్యాక్ చేసిన వస్తువులను కొనడం మానేస్తారు.
- C. వస్త్ర సంచులు పొందినవారిలో కనీసం కొందరైనా కొనుగోళ్లకు వెళ్లినప్పుడు ఒకసారి వాడి పారేసే సంచులకు బదులుగా వాటిని ఉపయోగిస్తారు.
- D. ప్రస్తుతం ఏ వినియోగదారుడి వద్దా పునర్వినియోగ కొనుగోలు సంచి లేదు.
ప్రశ్న 5 · సులభం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: ఒక పరీక్షా ప్రాధికార సంస్థ దరఖాస్తు గడువు ముగియడానికి కొద్దిముందు SMS గుర్తుచేసే సందేశాన్ని పంపనుంది. కొందరు అభ్యర్థులు గడువును మరచిపోవడం వల్ల దరఖాస్తు చేయలేకపోతున్నారు కాబట్టి, ఈ సందేశాలు అలాంటి దరఖాస్తు వైఫల్యాలను తగ్గిస్తాయని సంస్థ ఆశిస్తోంది. కింది వాటిలో ఈ వాదన అనివార్యంగా భావించేది ఏది?
- A. ప్రతి అభ్యర్థికీ స్మార్ట్ఫోన్ ఉంది.
- B. గడువు మరచిపోవడం వల్ల దరఖాస్తు చేయలేకపోయే అభ్యర్థుల్లో కనీసం కొందరికైనా గుర్తుచేసే సందేశాలు చేరగలవు.
- C. అభ్యర్థులు దరఖాస్తు చేయకపోవడానికి గడువు మరచిపోవడం ఒక్కటే కారణం.
- D. అభ్యర్థులు ఇతర అన్ని సమాచార మార్పిడి రూపాల కంటే SMS సందేశాలను ఇష్టపడతారు.
ప్రశ్న 6 · మధ్యస్థం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: ఒక జిల్లా తన ఆన్లైన్ ప్రజాసేవల పోర్టల్లో స్వచ్ఛంద సర్వేను ఉంచింది. స్పందించినవారిలో 78% మంది జిల్లా ప్రజాసేవలు సంతృప్తికరంగా ఉన్నాయని పేర్కొన్నారు. జిల్లాలోని వయోజన నివాసితులందరిలో అధికశాతం మంది ఈ సేవల పట్ల సంతృప్తిగా ఉన్నారని ఒక అధికారి నిర్ధారించారు. కింది వాటిలో అత్యంత సముచితమైన అనివార్య అంతర్నిహిత భావన ఏది?
- A. వయోజన నివాసితుల్లో ప్రతి ఒక్కరూ కనీసం వారానికి ఒకసారైనా పోర్టల్ను ఉపయోగిస్తారు.
- B. స్పందించని నివాసితులందరూ ప్రజాసేవల పట్ల సంతృప్తిగా ఉన్నారు.
- C. ప్రతి వయోవర్గంలోనూ ప్రజాసేవల పట్ల సంతృప్తి ఒకేలా ఉంది.
- D. పోర్టల్ అందుబాటు, స్వచ్ఛంద భాగస్వామ్యం కలిపి చూపే ప్రభావం, మెజారిటీ నిర్ధారణ చెల్లకుండా పోయేంతగా సంతృప్తి చెందిన నివాసితులకు అధిక ప్రాతినిధ్యం కల్పించడం లేదు.
ప్రశ్న 7 · మధ్యస్థం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: ఒక పురపాలక కార్యాలయం వచ్చే ఐదు సంవత్సరాల కోసం రెండు వెలుగు వ్యవస్థల్లో ఒకదానిని ఎంచుకుంటోంది. వ్యవస్థ C కంటే వ్యవస్థ L కొనుగోలు వ్యయం ఎక్కువ; కానీ ఒకే స్థాయి వెలుగును అందిస్తూ తక్కువ విద్యుత్ వినియోగిస్తుంది. రెండు వ్యవస్థలూ మొత్తం కాలం పనిచేస్తాయి; వాటి నిర్వహణ వ్యయాలు సమానం. Lను ఎంచుకోవడం వల్ల ఈ ఐదు సంవత్సరాల్లో కొనుగోలు, విద్యుత్ వ్యయాల మొత్తం తగ్గుతుందని కార్యాలయం నిర్ధారించింది. ఈ నిర్ధారణకు ఏ అంతర్నిహిత భావన అనివార్యం?
- A. ఐదు సంవత్సరాల్లో L వల్ల కలిగే విద్యుత్ వ్యయ ఆదా, దాని అదనపు కొనుగోలు వ్యయాన్ని మించుతుంది.
- B. ఐదు సంవత్సరాల కాలంలో ప్రతి సంవత్సరం విద్యుత్ చార్జీలు పెరుగుతాయి.
- C. ఐదు సంవత్సరాల కాలం తర్వాత కూడా వ్యవస్థ C కంటే వ్యవస్థ L ఎక్కువకాలం వినియోగయోగ్యంగా ఉంటుంది.
- D. ఎక్కడైనా అందుబాటులో ఉన్న వెలుగు వ్యవస్థలన్నింటిలో వ్యవస్థ L అత్యంత తక్కువ వ్యయంతో కూడినది.
ప్రశ్న 8 · మధ్యస్థం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: తక్కువగా వినియోగిస్తున్న ఒక టీకా కేంద్రాన్ని మూసివేసి, దాని టీకా నిల్వలను సమీపంలోని రెండు కేంద్రాలకు తరలించాలని ఆరోగ్య శాఖ ప్రతిపాదిస్తోంది. ఆ కేంద్రాలకు తగిన టీకా నిల్వ సామర్థ్యం ఉంది. మూసివేయాలని ప్రతిపాదించిన కేంద్రాన్ని ప్రస్తుతం ఉపయోగిస్తున్న నివాసితులకు, ఈ రెండు కేంద్రాల ద్వారా సకాలంలో టీకాలు పొందే సమర్థవంతమైన ప్రాప్యత కొనసాగుతుందని శాఖ వాదిస్తోంది. కింది అంతర్నిహిత భావనలను పరిశీలించండి: 1. సంబంధిత నివాసితులు తమకు అనుకూలమైన వేళల్లో ప్రత్యామ్నాయ కేంద్రాలకు ఆచరణలో చేరుకోగలరు. 2. కేంద్రం మూసివేత వల్ల ఆదా అయిన మొత్తం డబ్బును టీకాల ప్రచారానికే ఖర్చు చేస్తారు. 3. సకాలంలో టీకాలు అందించడాన్ని దెబ్బతీసే జాప్యాలు లేకుండా అదనపు టీకా డిమాండ్ను ప్రత్యామ్నాయ కేంద్రాలు తీర్చగలవు. పై అంతర్నిహిత భావనల్లో ఏవి అనివార్యమైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 9 · మధ్యస్థం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: ఒక శాఖ ఆన్లైన్ దరఖాస్తు వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టిన తర్వాత టెలిఫోన్ విచారణల సంఖ్య గణనీయంగా తగ్గింది. దరఖాస్తులకు సంబంధించిన విచారణలను నిర్వహించడానికి సిబ్బంది వెచ్చించే మొత్తం సమయాన్ని ఈ వ్యవస్థ తగ్గించిందని శాఖ నిర్ధారించింది. ఆన్లైన్ విచారణలను కూడా అదే సిబ్బంది నిర్వహించారు; విచారణల నిర్వహణ సమయ గణనలో ప్రతి సమాచార మార్గంలోని పని చేర్చబడింది. కింది వాటిలో అనివార్య అంతర్నిహిత భావన ఏది?
- A. గతంలో ఫోన్ చేసిన ప్రతి దరఖాస్తుదారుడూ ఇప్పుడు ఆన్లైన్ వ్యవస్థను ఉపయోగిస్తున్నారు.
- B. ప్రతి టెలిఫోన్ విచారణ కంటే ప్రతి ఆన్లైన్ విచారణను నిర్వహించడానికి తక్కువ సమయం పడుతుంది.
- C. దరఖాస్తుల సంఖ్య ఖచ్చితంగా మారకుండా ఉంది.
- D. ఇతర మార్గాల్లో విచారణల నిర్వహణకు పట్టిన అదనపు సమయం, టెలిఫోన్ విచారణల్లో ఆదా అయిన సమయాన్ని పూర్తిగా పూడ్చివేయలేదు.
ప్రశ్న 10 · మధ్యస్థం
కింది వాదనను పరిశీలించండి: పత్రాలు స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించబడిన ప్రతి దరఖాస్తుదారుడినీ అర్హుల జాబితాలో చేర్చుతారు. నందిత అర్హుల జాబితాలో ఉంది. అందువల్ల, ఆమె పత్రాలు స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించబడ్డాయి. ఏ అదనపు అంతర్నిహిత భావనను చేరిస్తే నిర్ధారణ తార్కికంగా అనుసరిస్తుంది?
- A. స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించిన పత్రాలున్న కొందరు దరఖాస్తుదారులు చివరకు సహాయం పొందరు.
- B. పత్రాలు స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించబడిన దరఖాస్తుదారులను మాత్రమే అర్హుల జాబితాలో చేర్చుతారు.
- C. అర్హుల జాబితాలోని ప్రతి ఒక్కరూ గడువుకు ముందే దరఖాస్తు సమర్పించారు.
- D. దరఖాస్తుదారుడి యజమాని చేసే ధ్రువీకరణ కంటే స్వతంత్ర ధ్రువీకరణ వేగంగా జరుగుతుంది.
ప్రశ్న 11 · కఠినం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: జనాభా మారని ఒక జిల్లాలో, నమోదైన కొత్త వ్యాధి కేసులు ఒక సంవత్సరంలో 600 నుంచి మరుసటి సంవత్సరంలో 450కి తగ్గాయి. నమోదైన ప్రతి కేసూ నిజమైన కొత్త కేసే; ఏ కేసునూ రెండుసార్లు నమోదు చేయలేదు; ప్రతి సంవత్సరంలోనూ కొన్ని నిజమైన కొత్త కేసులు గుర్తించబడలేదు. వాస్తవ కొత్త కేసుల సంఖ్య తగ్గిందని ఒక విశ్లేషకుడు నిర్ధారించారు. మొదటి సంవత్సరంలో వాస్తవ కొత్త కేసుల్లో గుర్తించిన వాటి నిష్పత్తిని pగా, రెండో సంవత్సరంలో సంబంధిత నిష్పత్తిని qగా తీసుకుందాం; రెండు నిష్పత్తులూ ధనాత్మకమైనవి. విశ్లేషకుడి నిర్ధారణను స్థాపించడానికి సరిపడే, గుర్తింపునకు సంబంధించిన అత్యల్ప బలమైన అదనపు అంతర్నిహిత భావన ఏది?
- A. q కనీసం pకి సమానం.
- B. q అనేది pలో సగం కంటే ఎక్కువ.
- C. q అనేది pలో మూడు వంతులు నాలుగో వంతు కంటే, అంటే మూడు-నాలుగవ వంతు కంటే ఎక్కువ.
- D. q అనేది pలో మూడు-నాలుగవ వంతు కంటే తక్కువ.
ప్రశ్న 12 · కఠినం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: ఒక ప్రయోగాత్మక కార్యక్రమంలో స్వచ్ఛందంగా పాల్గొన్న రైతులు కొత్త విత్తనంతో పాటు అదనపు నీటిపారుదలను ఉపయోగించి, అదనపు నీటిపారుదల లేకుండా పాత విత్తనాన్ని ఉపయోగించిన సమీప రైతుల కంటే అధిక దిగుబడులు పొందారు. దిగుబడి ఆధిక్యంలో కొంత భాగాన్ని కొత్త విత్తనానికే ఒక వ్యవసాయ సంస్థ ఆపాదిస్తోంది. ఈ ప్రాతిపదికన, అదనపు నీటిపారుదల పొందలేని పొలాలతో సహా జిల్లావ్యాప్తంగా పాత విత్తనం స్థానంలో కొత్త విత్తనం ఉపయోగించాలని అది సిఫార్సు చేస్తోంది. విత్తనం వల్ల కలిగే దిగుబడి ఆధిక్యం ద్వారా, ఖరీదైన విత్తనానికి చెల్లించిన తర్వాత కూడా ఈ మార్పు రైతుల సగటు నికర ఆదాయాన్ని పెంచుతుందని సంస్థ వాదిస్తోంది; పంట ధరలు మారవని అంచనా. కింది అంతర్నిహిత భావనలను పరిశీలించండి: 1. ప్రయోగంలో గమనించిన దిగుబడి ఆధిక్యాన్ని అదనపు నీటిపారుదల, విత్తనంతో సంబంధం లేని ఇతర తేడాలు పూర్తిగా వివరించలేవు. 2. జిల్లా రైతులు వాస్తవంగా ఉపయోగించే పరిస్థితుల్లో, కొత్త విత్తనం సగటున దాని అదనపు వ్యయాన్ని మించే అదనపు పంట రాబడిని సృష్టించగలదు. 3. కొత్త విత్తనాన్ని స్వీకరించే ప్రతి రైతూ పాత విత్తనాన్ని కొనసాగించే ప్రతి రైతు కంటే అధిక దిగుబడి పొందుతారు. పై అంతర్నిహిత భావనల్లో సంస్థ తర్కానికి ఏవి అనివార్యమైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 13 · కఠినం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: ఒక నగర రవాణా ప్రణాళికను, ఆ ప్రణాళిక లేకుంటే వచ్చే సంవత్సరం వెలువడే ఉద్గారాలతో పోల్చి అంచనా వేస్తారు. ఆ ప్రాతిపదిక స్థితిలో రవాణా నిర్వహణ ఉద్గారాల్లో బస్సుల వాటా 40%, వ్యక్తిగత కార్ల వాటా 60%. ప్రణాళిక కింద ప్రతి వాహన-కిలోమీటరుకు బస్సుల ఉద్గారాలు 40% తగ్గుతాయి; కానీ బస్సుల మొత్తం వాహన-కిలోమీటర్లు 25% పెరుగుతాయి. వ్యక్తిగత కార్ల వాహన-కిలోమీటర్లు 20% తగ్గుతాయి; ప్రతి వాహన-కిలోమీటరుకు కార్ల ఉద్గారాలు మారవు. ఈ అంచనాల్లో అన్ని ట్రాఫిక్ మార్పులూ ఉన్నాయి. ప్రణాళిక లేని ప్రాతిపదిక స్థితితో పోలిస్తే, ప్రణాళిక వల్ల వచ్చే సంవత్సరానికి ఆపాదించదగిన అదనపు తయారీ, మౌలిక సదుపాయాల ఉద్గారాలను Mగా తీసుకుందాం. ఉద్గారాల్లో ఇతర తేడాలేవీ లేవు. Mతో సహా ఆ సంవత్సరపు మొత్తం ఉద్గారాలను ప్రణాళిక ఖచ్చితంగా తగ్గిస్తుందని నగరం వాదిస్తోంది. ఈ వాదనకు మద్దతునివ్వడానికి సరిపడే అత్యల్ప నియంత్రణ గల గరిష్ఠ పరిమితి భావన ఏది?
- A. M ప్రాతిపదిక రవాణా నిర్వహణ ఉద్గారాల్లో 40% కంటే తక్కువ.
- B. M ప్రాతిపదిక రవాణా నిర్వహణ ఉద్గారాల్లో 25% కంటే తక్కువ.
- C. M ప్రాతిపదిక రవాణా నిర్వహణ ఉద్గారాల్లో 20% కంటే తక్కువ.
- D. M ప్రాతిపదిక రవాణా నిర్వహణ ఉద్గారాల్లో 22% కంటే తక్కువ.
ప్రశ్న 14 · కఠినం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: ఒక రిజర్వు అటవీ ప్రాంతానికి రక్షణ పెంచిన తర్వాత, దాని లోపల వార్షిక అటవీ నష్టం తగ్గింది. కొంత చెట్ల నరికివేత దేశంలోని ఇతర అడవులకు తరలిపోయి, అక్కడ అదనపు నష్టాన్ని కలిగించింది. అయినప్పటికీ, విధానం లేకుంటే జరిగేదానితో పోలిస్తే, ఆ సంవత్సరంలో దేశవ్యాప్త అటవీ నష్టాన్ని ఈ విధానం తగ్గించిందని ఒక అధికారి వాదిస్తున్నారు. రిజర్వు ప్రాంతంలో నివారించిన నష్టమే ఈ విధానం వల్ల అడవులను కాపాడే ఏకైక ప్రభావమని, ఇతర ప్రాంతాలకు తరలిన చెట్ల నరికివేతే అటవీ నష్టాన్ని పెంచే ఏకైక ప్రభావమని అధికారి పేర్కొన్నారు. కింది అంతర్నిహిత భావనలను పరిశీలించండి: 1. పెంచిన రక్షణ లేకుంటే, ఆ సంవత్సరంలో రిజర్వు ప్రాంతంలోని అటవీ నష్టం అక్కడ వాస్తవంగా గమనించిన నష్టం కంటే ఎక్కువగా ఉండేది. 2. ఆ సంవత్సరంలో దేశపు కలప దిగుమతులు పెరగలేదు. 3. చెట్ల నరికివేత తరలిపోవడం వల్ల దేశీయంగా కలిగిన అదనపు అటవీ నష్టం, రిజర్వు ప్రాంతంలో నివారించిన అటవీ నష్టం కంటే తక్కువ. పై అంతర్నిహిత భావనల్లో ఏవి అనివార్యమైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 15 · కఠినం
కింది పాఠ్యభాగాన్ని చదవండి: ఒక జిల్లా తన వేసవి నీటి అవసరాన్ని తీర్చాలంటే (i) జలాశయం నుంచి నీటిని విడుదల చేయడంతో పాటు అనుసంధాన కాలువ మే నాటికి సిద్ధంగా ఉండాలి, లేదా (ii) అత్యవసర నీటి కొనుగోళ్లు పూర్తికావాలి. అత్యవసర కొనుగోళ్లకు పరిపాలనా అనుమతితో పాటు సరఫరా చేసే జిల్లాలో మిగులు నీరు ఉండాలి. సరఫరా చేసే జిల్లాలో శీతాకాల వర్షపాతం నిర్దిష్ట పరిమితిని చేరితేనే అటువంటి మిగులు సాధ్యం; ఈ శీతాకాలంలో అది ఆ పరిమితిని చేరలేదు. ఏప్రిల్ నాటికి భద్రతా పరీక్షలు పూర్తయితేనే కాలువ మే నాటికి సిద్ధంగా ఉండగలదు; మార్చి నాటికి కాలువ గేట్ల మరమ్మతులు పూర్తయితేనే ఆ పరీక్షలు ఏప్రిల్ నాటికి పూర్తికాగలవు. జలాశయం నుంచి నీటి విడుదలకు ఇప్పటికే అనుమతి ఇచ్చారు. జిల్లా తన వేసవి నీటి అవసరాన్ని తీర్చుకోలేదని ఒక అధికారి నిర్ధారించారు. అధికారి నిర్ధారణ తార్కికంగా అనుసరించడానికి ఏ అదనపు అంతర్నిహిత భావన సరిపోతుంది?
- A. మార్చి నాటికి కాలువ గేట్ల మరమ్మతులు పూర్తికావు.
- B. అత్యవసర కొనుగోళ్లకు పరిపాలనా అనుమతి లభించదు.
- C. ఏప్రిల్ నాటికి భద్రతా పరీక్షలు పూర్తయితే, మే నాటికి కాలువ సిద్ధంగా ఉండటం ఖాయమవుతుంది.
- D. మే నాటికి కాలువ సిద్ధంగా ఉన్నప్పుడల్లా జలాశయం నుంచి నీటిని విడుదల చేస్తారు.
అధ్యయన మూలాలు
- UPSC: Civil Services Examination notification, Preliminary Examination scheme and General Studies Paper II syllabus, upsc.gov.in.
- UPSC: Previous Question Papers, Civil Services Preliminary Examination, General Studies Paper II.
- Irving M. Copi, Carl Cohen and Kenneth McMahon: Introduction to Logic, chapters on arguments and informal reasoning.
- Direct Benefit Transfer Mission, Government of India: DBT background and implementation material, dbtbharat.gov.in.
