ప్రమాద కారకం

1. ప్రమాద కారకం అర్థం, విపత్తు ముప్పుతో దాని సంబంధం

విపత్తు నిర్వహణలో ప్రమాద కారకం అనేది ఇప్పటికే జరిగిన హానిని కాకుండా, హాని కలిగించగల మూలాన్ని సూచిస్తుంది. ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశంలో, సమయంలో ఆ ప్రమాద కారకం వ్యక్తమవడమే ప్రమాదకర ఘటన. ఉదాహరణకు, భూకంప కార్యకలాపం భూకంప ప్రమాద కారకం కాగా, ఒక నిర్దిష్ట భూకంపం ప్రమాదకర ఘటన. ప్రమాదకర ఘటనలు, ప్రమాదానికి గురయ్యే స్థితి, దుర్బలత్వం, సామర్థ్యం మధ్య పరస్పర ప్రభావాల వల్ల ఒక సముదాయం లేదా సమాజ కార్యకలాపాలకు తీవ్రమైన అంతరాయం ఏర్పడటమే విపత్తు.

ప్రమాదానికి గురయ్యే స్థితి అంటే ప్రమాదాలకు లోనయ్యే ప్రాంతాల్లో ఉన్న ప్రజలు, మౌలిక సదుపాయాలు, జీవనోపాధులు, ఇతర ఆస్తులు. హానికి లోనయ్యే అవకాశాన్ని పెంచే భౌతిక, సామాజిక, ఆర్థిక, పర్యావరణ పరిస్థితులు దుర్బలత్వంలో భాగం. ముప్పును నిర్వహించేందుకు అందుబాటులో ఉన్న వనరులు, సంస్థలు, పరిజ్ఞానం, నైపుణ్యాలు సామర్థ్యంలో భాగం. అందువల్ల, సమాన బలం గల భూకంపాలు కూడా నివాసాల సాంద్రత, నిర్మాణ నాణ్యత, సంసిద్ధత, అత్యవసర సేవలు చేరుకోగల సౌలభ్యాన్ని బట్టి చాలా భిన్నమైన నష్టాలను కలిగించవచ్చు.

‘ముప్పు ∝ ప్రమాద కారకం × ప్రమాదానికి గురయ్యే స్థితి × దుర్బలత్వం / సామర్థ్యం’ అనే వ్యక్తీకరణ బోధనకు ఉపయోగకరమైన సాధనమే తప్ప, సార్వత్రికంగా వర్తించే గణన కాదు. వాస్తవ ముప్పు అంచనాలో ఘటనల సంభావ్యతలు, తీవ్రత కొలమానాలు, ప్రమాదానికి గురయ్యే అంశాల సమాచార నిధులు, దుర్బలత్వ లేదా నష్ట ప్రమేయాలను ఉపయోగిస్తారు. ఈ అంశాల మధ్య తేడాలను గుర్తించడం వల్ల, విపత్తును ప్రేరేపించే ప్రమాద కారకం సహజమైనదనే కారణంతో ప్రతి విపత్తూ అనివార్యమనే తప్పుడు నిర్ధారణను నివారించవచ్చు.

• ప్రమాద కారకానికి సంబంధించిన ప్రశ్న: హాని కలిగించే ఏ ఘటన, ఎక్కడ, ఎంత తీవ్రతతో సంభవించవచ్చు?
• ముప్పునకు సంబంధించిన ప్రశ్న: ఎవరికి లేదా దేనికి హాని కలగవచ్చు, ఎంత తీవ్రంగా కలగవచ్చు, దాని సంభావ్యత ఎంత?
• నిర్వహణపరమైన సూచన: భౌతిక ప్రమాద కారకాన్ని నివారించలేనప్పటికీ, ప్రమాదానికి గురయ్యే స్థితిని, దుర్బలత్వాన్ని తరచుగా తగ్గించవచ్చు.

2. ప్రమాద కారకాల వర్గీకరణ, భారతదేశంలో వాటి ప్రాదేశిక నమూనాలు

వర్గాల మధ్య కొంత అతివ్యాప్తి ఉన్నప్పటికీ, ప్రమాద కారకాలను వాటి మూలాన్ని బట్టి వర్గీకరించవచ్చు. భూగర్భ సంబంధిత ప్రమాద కారకాలలో భూకంపాలు, అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాలు, కొన్ని రకాల భూ పదార్థాల సామూహిక చలనాలు ఉంటాయి. జల సంబంధిత, వాతావరణ సంబంధిత ప్రమాద కారకాలలో వరదలు, తుఫానులు, తుఫాను ఉప్పెనలు, మేఘవిస్ఫోటాలు, అత్యధిక లేదా అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రతలు ఉంటాయి. కరవు, కార్చిచ్చు, సముద్ర మట్టానికి సంబంధించిన తీరప్రాంత ప్రమాద కారకాలలో వాతావరణం, జీవావరణం, భూ వినియోగం మధ్య పరస్పర ప్రభావాలు ఉంటాయి. జీవ సంబంధిత ప్రమాద కారకాలలో అంటువ్యాధుల వ్యాప్తి, చీడపీడల విజృంభణ; సాంకేతిక ప్రమాద కారకాలలో పారిశ్రామిక పేలుళ్లు, రసాయనాల విడుదల, కీలక మౌలిక సదుపాయాల వైఫల్యాలు ఉంటాయి.

భారతదేశ ప్రమాద కారకాల భౌగోళిక విస్తరణ దాని భూఫలక నిర్మాణ స్థితి, రుతుపవన వాతావరణం, సుదీర్ఘ తీరరేఖ, నివాస నమూనాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. హిమాలయ, ఈశాన్య ప్రాంతాలు గణనీయమైన భూకంప, కొండచరియల ప్రమాదాలను ఎదుర్కొంటాయి. సింధు–గంగా, బ్రహ్మపుత్ర మైదానాలు నదీ వరదలను, నదీ ప్రవాహ మార్గాల మార్పులను ఎదుర్కొంటాయి. రెండు తీరాలూ తుఫానులు, తీరప్రాంత ముంపును ఎదుర్కొంటాయి; అయితే చారిత్రకంగా అరేబియా సముద్రం కంటే బంగాళాఖాతంలో తుఫాను కార్యకలాపాలు ఎక్కువగా నమోదయ్యాయి. పాక్షిక శుష్క ప్రాంతాలు పునరావృత కరవులను ఎదుర్కొంటుండగా, తీవ్ర వేడి అనేక అంతర్భాగ, తీరప్రాంతాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.

మానవ కార్యకలాపాలు సహజ ప్రక్రియలను తీవ్రతరం చేసే చోట సామాజిక–సహజ ప్రమాద కారకాలు ఏర్పడతాయి. వరద మైదానాల ఆక్రమణ, చిత్తడి నేలల నష్టం, తగిన పట్టణ నీటి పారుదల సదుపాయాలు లేకపోవడం వరదలను పెంచవచ్చు. కొండలను తవ్వడం, అస్థిరమైన రహదారి నిర్మాణం, నీటి పారుదల మార్గాల్లో మార్పులు కొండచరియలు విరిగిపడటాన్ని తీవ్రతరం చేయవచ్చు. అందువల్ల ఉపయోగకరమైన అంచనా, అన్ని వరదలు లేదా కొండచరియల ఘటనలకు ఒకే కారణం ఉంటుందని భావించకుండా, ఘటనను ప్రారంభించే ప్రక్రియను, దానిని తీవ్రతరం చేసే మానవజనిత మార్పులను వేరు చేస్తుంది.

• వేగంగా ప్రారంభమయ్యే ప్రమాద కారకాలు: భూకంపాలు, పేలుళ్లు, ఆకస్మిక వరదలు, అనేక రకాల కొండచరియల విరిగిపడటం.
• నెమ్మదిగా ప్రారంభమయ్యే ప్రమాద కారకాలు: కరవు, సముద్ర మట్టం పెరుగుదల, క్రమంగా జరిగే పర్యావరణ క్షీణత.
• ప్రారంభ వేగం, వ్యవధి ఒకటి కావు: భూకంపం కొద్దిసేపే కొనసాగుతుంది; కానీ దాని వల్ల ఏర్పడిన అంతరాయం సంవత్సరాలపాటు కొనసాగవచ్చు.

3. ప్రమాద కారకాల లక్షణ నిర్ధారణ, పటాల రూపకల్పన, పర్యవేక్షణ

ప్రమాద కారకాల అంచనా సంభావ్య ఘటనలను గుర్తించి, వాటి ప్రాదేశిక విస్తృతి, తీవ్రత, పునరావృత్తి, వ్యవధి, ప్రారంభ వేగాన్ని వివరిస్తుంది. సంబంధిత కొలమానాలు వేర్వేరుగా ఉంటాయి: భూకంప అంచనాలు ఊహించిన భూ కదలికను ఉపయోగించవచ్చు; వరద పటాలు నీటి లోతు, వేగం, ముంపు విస్తృతిని చూపవచ్చు; తుఫాను అంచనాలు గాలి, వర్షపాతం, తుఫాను ఉప్పెనను విడివిడిగా పరిశీలిస్తాయి. భూకంప పరిమాణం (magnitude) భూకంప ఘటన పరిమాణాన్ని కొలుస్తుంది; తీవ్రత (intensity) ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశంలో ప్రకంపనల ప్రభావాలను వివరిస్తుంది.

చారిత్రక రికార్డులు, పరికరాల ద్వారా పర్యవేక్షణ, ఉపగ్రహ పరిశీలనలు, క్షేత్రస్థాయి పరిశోధనలు, భౌతిక లేదా గణాంక నమూనాలను సమన్వయపరిచి ప్రమాద కారకాల పటాలను రూపొందిస్తారు. నివాసాలు, రహదారులు, ఆసుపత్రులు, ఇతర ఆస్తుల సమాచార పొరలను ఒకదానిపై మరొకటి ఉంచి విశ్లేషించేందుకు GIS వీలు కల్పిస్తుంది. అయితే, ప్రమాదానికి గురయ్యే స్థితి, దుర్బలత్వ సమాచారాన్ని చేర్చినప్పుడే ప్రమాద కారక పటం ముప్పు పటంగా మారుతుంది. స్థూల జాతీయ పటాలు ప్రాథమిక పరిశీలనకు ఉపయోగపడతాయి; కానీ ఆనకట్టలు, ఆసుపత్రులు, కీలక పారిశ్రామిక సదుపాయాలకు అవసరమైన ప్రదేశ నిర్దిష్ట పరిశోధనలకు ప్రత్యామ్నాయం కావు.

భారతదేశంలో భారత వాతావరణ విభాగం వాతావరణ ప్రమాద కారకాలను పర్యవేక్షించి ముందస్తు అంచనాలు అందిస్తుంది; కేంద్ర జల సంఘం వరదల ముందస్తు అంచనాలను చేపడుతుంది; భారత భూవైజ్ఞానిక సర్వే కొండచరియలు విరిగిపడే సంభావ్యత, సంబంధిత భూ ప్రమాదాలపై పనిచేస్తుంది; భారత జాతీయ సముద్ర సమాచార సేవల కేంద్రం భారత సునామీ ముందస్తు హెచ్చరిక కేంద్రాన్ని నిర్వహిస్తుంది. జాతీయ భూకంప విజ్ఞాన కేంద్రం భూకంపాలను పర్యవేక్షిస్తుంది. భూకంప పర్యవేక్షణను, భూకంపం సంభవించే ఖచ్చితమైన సమయం, ప్రదేశం, పరిమాణాన్ని విశ్వసనీయంగా ముందే చెప్పడంగా భావించకూడదు.

• సంభావ్యత ఆధారిత అంచనా, నిర్దిష్ట ప్రమాద స్థాయులను మించే అవకాశాన్ని అంచనా వేస్తుంది.
• దృశ్యాధారిత అంచనా, నిర్వచించిన ఒక సంభవించదగిన ఘటనను, దాని పరిణామాలను పరిశీలిస్తుంది.
• పటాలు తమ ప్రమాణం, ఊహలు, సూచన కాలం, అనిశ్చితిని పేర్కొనాలి; పరిస్థితులు మారే కొద్దీ వాటిని నవీకరించాలి.

4. బహుళ ప్రమాద కారకాలు, సంయుక్త ఘటనలు, గొలుసుకట్టు ఘటనలు

బహుళ ప్రమాద కారకాల అంచనా ఒక ప్రాంతాన్ని ప్రభావితం చేసే వివిధ ప్రమాద కారకాలను, వాటి సంభావ్య పరస్పర ప్రభావాలను పరిగణిస్తుంది. సంయుక్త ఘటనల్లో ప్రభావాలను ఉమ్మడిగా పెంచే ప్రేరకాలు లేదా ప్రమాద కారకాల కలయికలు ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, అధిక ఆటుపోటు, భారీ వర్షపాతంతోపాటు తుఫాను ఉప్పెన సంభవించడం. ఒక ప్రారంభ ఘటన మరిన్ని ప్రమాదాలను లేదా వైఫల్యాలను ప్రేరేపించినప్పుడు గొలుసుకట్టు ఘటనలు ఏర్పడతాయి: భూకంపం కొండచరియ విరిగిపడటానికి కారణమై, నదిని అడ్డుకుని, ఆ తర్వాత ఆకస్మిక ఉద్ధృతి వరదను సృష్టించవచ్చు.

సహజ ప్రమాద కారకాలు సాంకేతిక ప్రమాదాలను కూడా ప్రేరేపించవచ్చు; వీటిని Natech ఘటనలు అంటారు. రసాయన నిల్వ సదుపాయాలు వరద ముంపునకు గురికావడం లేదా భూకంపం వల్ల పారిశ్రామిక స్థాపనలకు నష్టం వాటిల్లడం ఈ పరస్పర సంబంధాన్ని వివరిస్తాయి. కీలక మౌలిక సదుపాయాలు మరిన్ని ఆధారిత సంబంధాలను సృష్టిస్తాయి: విద్యుత్ వైఫల్యం పంపింగ్, దూరసంచారం, ఆరోగ్య సేవలను ఏకకాలంలో నిలిపివేయవచ్చు. అందువల్ల ప్రతి స్థాపనను లేదా ప్రమాద కారకాన్ని విడిగా పరిగణించే రంగాలవారీ ప్రణాళికలు అంతరాయం స్థాయిని తక్కువగా అంచనా వేయవచ్చు.

వాతావరణ మార్పు అనేక వాతావరణ సంబంధిత ప్రమాద కారకాల సంభావ్యతను లేదా తీవ్రతను మారుస్తుంది; పట్టణీకరణ, పర్యావరణ వ్యవస్థల క్షీణత స్థానిక ప్రమాద పరిస్థితులను మారుస్తాయి. గత గణాంక నమూనాలు స్థిరంగా కొనసాగుతాయని భావించే స్థిరత్వ ఊహను ఈ మార్పులు సవాలు చేస్తాయి. అయినప్పటికీ, ఒక నిర్దిష్ట విపత్తుకు వాతావరణ మార్పే కారణమని నిర్ధారించేందుకు నిర్దిష్ట శాస్త్రీయ ఆధారాలు అవసరం; ప్రమాదానికి గురయ్యే జనాభా, ఆస్తుల పెరుగుదల, పాలనా వైఫల్యాలు కూడా నష్టాలను బలంగా ప్రభావితం చేయవచ్చు.

• ఏకకాల ఘటనలు, వరుస ఘటనలు, అత్యవసర సేవల మధ్య పరస్పర ఆధారిత సంబంధాలను అంచనా వేయాలి.
• ముప్పును ఇతర ప్రాంతాలకు బదిలీ చేయడాన్ని నివారించాలి: వరద కట్టలు లేదా నీటి పారుదల పనులు ఒక ప్రదేశాన్ని రక్షిస్తూనే ఇతర ప్రాంతాల్లో ప్రభావాలను పెంచవచ్చు.
• చారిత్రక రికార్డులు స్వల్పకాలానికే పరిమితమైనప్పుడు లేదా భవిష్యత్ పరిస్థితులు అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పుడు ఒత్తిడి పరీక్షలు, ప్రత్యామ్నాయ దృశ్యాలను ఉపయోగించాలి.

5. ప్రమాద కారకాల పరిజ్ఞానాన్ని విపత్తు ముప్పు తగ్గింపుగా మలచడం

అత్యవసర పరిస్థితి ఏర్పడకముందే నివారణ, ఉపశమనం, సంసిద్ధతకు ప్రమాద కారకాల సమాచారం మార్గనిర్దేశం చేయాలి. సురక్షిత పారిశ్రామిక ప్రక్రియలు, వాలుల స్థిరీకరణ లేదా మెరుగైన నీటి పారుదల ద్వారా కొన్ని ప్రమాద కారకాలను మూలంలోనే తగ్గించవచ్చు. మరికొన్నింటిని, ముఖ్యంగా భూఫలక చలనాల వల్ల సంభవించే భూకంపాలను నివారించలేం; వాటికి బదులుగా భూ వినియోగ ప్రణాళిక ద్వారా ప్రమాదానికి గురయ్యే స్థితిని, సురక్షిత నిర్మాణం, పాత నిర్మాణాల బలోపేతం, విపత్తులను తట్టుకునే ప్రజా సేవల ద్వారా దుర్బలత్వాన్ని తగ్గించేలా విధానాలు ఉండాలి.

భారతదేశ విపత్తు నిర్వహణ చట్రం జాతీయ, రాష్ట్ర, జిల్లా సంస్థలకు బాధ్యతలను కేటాయిస్తుంది. ప్రమాద కారకాల అంచనా జిల్లా విపత్తు నిర్వహణ ప్రణాళికలు, అభివృద్ధి అనుమతులు, మౌలిక సదుపాయాల రూపకల్పన, ప్రజల తరలింపు ఏర్పాట్లకు ఆధారంగా ఉండాలి. సంబంధిత భవన ప్రమాణాలు, స్థానిక ఉపనియమాల అమలు అత్యంత కీలకం. తీరప్రాంత పర్యావరణ వ్యవస్థల పరిరక్షణ, పరీవాహక ప్రాంతాల పునరుద్ధరణ ఇంజినీరింగ్ చర్యలకు అనుబంధంగా ఉపయోగపడవచ్చు; అయితే వాటి ప్రభావశీలత స్థానిక పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటుంది, దానిని అతిశయోక్తిగా పేర్కొనకూడదు.

ప్రజాకేంద్రిత ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థ ముప్పుపై పరిజ్ఞానం, పర్యవేక్షణ, ముందస్తు అంచనా, హెచ్చరికల సమాచార ప్రసారం, చర్య తీసుకునే సంసిద్ధతను అనుసంధానిస్తుంది. మత్స్యకారులు, వలసదారులు, దివ్యాంగులు లేదా మారుమూల నివాస ప్రాంతాలకు హెచ్చరికలు చేరకపోతే, సాంకేతికంగా ఖచ్చితమైన ముందస్తు అంచనా ఒక్కటే సరిపోదు. ప్రభావ ఆధారిత ముందస్తు అంచనాలు సంభావ్య పరిణామాలను, అవసరమైన చర్యలను వివరిస్తాయి. క్రమం తప్పని సాధన విన్యాసాలు, అందుబాటులో ఉన్న ఆశ్రయ కేంద్రాలు, విశ్వసనీయ స్థానిక సమాచార ప్రసారం ప్రమాద కారకాల సమాచారాన్ని ఆచరణాత్మక రక్షణగా మారుస్తాయి.

• పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులు, జీవనాధార మౌలిక సదుపాయాలు, సామాజికంగా దుర్బలమైన జనాభాకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి.
• అమలు చేయదగిన సూచనల ప్రభావాన్ని బలహీనపరచకుండా అనిశ్చితిని స్పష్టంగా తెలియజేయాలి.
• పెద్ద ఘటనల అనంతరం ప్రమాద కారకాలపై చేసిన ఊహలను సమీక్షించి, ‘మెరుగైన పునర్నిర్మాణం’ (Build Back Better) ద్వారా నేర్చుకున్న పాఠాలను పునర్నిర్మాణంలో చేర్చాలి.

సాధన ప్రశ్నలు