సమాజ విపత్తు తట్టుకునే సామర్థ్యం

1. భావన, విపత్తు చక్రంలో స్థానం

ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశానికి చెందిన సమూహం అత్యవసర విధులు, గౌరవం లేదా అభివృద్ధి ఫలాలను కోల్పోకుండా ఆఘాతాలు, ఒత్తిళ్లను నిర్వహించగల సామర్థ్యానికి సమాజ విపత్తు తట్టుకునే సామర్థ్యం సంబంధించినది. ఒక సమాజం తీరప్రాంత గ్రామం, పట్టణ పరిసర ప్రాంతం, గిరిజన ఆవాసం లేదా అసంఘటిత కార్మికుల సమూహం కావచ్చు. అది సామాజికంగా ఏకరూపమైనది కాదు: కులం, వర్గం, లింగం, దివ్యాంగత్వం, వయస్సు, వలస స్థితి, భూధారణ హక్కులు ఎవరు ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొంటారు, సహాయం పొందుతారు, నిర్ణయాల్లో పాల్గొంటారు అనే అంశాలను ప్రభావితం చేస్తాయి.

ప్రమాదాలు, వాటికి గురయ్యే స్థితి, దుర్బలత్వాల పరస్పర చర్య వల్ల విపత్తు ముప్పు ఉత్పన్నమవుతుంది; సామర్థ్యాలు దాని తీవ్రతను తగ్గిస్తాయి. సమాజాలు భూకంపాన్ని లేదా తుఫానును నివారించలేవు; అయితే సురక్షితం కాని నిర్మాణాలను నివారించగలవు, తరలింపు మార్గాలను పరిరక్షించగలవు, జీవనోపాధులను వైవిధ్యపరచగలవు, సహాయాన్ని వ్యవస్థీకరించగలవు. అందువల్ల విపత్తు తట్టుకునే సామర్థ్యం దుర్బలత్వం తగ్గింపునకు తోడ్పడుతుంది గానీ దానికి ప్రత్యామ్నాయం కాదు. పదేపదే వరదల నుంచి బయటపడినా అప్పుల్లో, నిర్వాసిత స్థితిలోనే ఉండిపోయే ఆవాసం పరిస్థితిని నెట్టుకొస్తున్నట్లు మాత్రమే; తప్పనిసరిగా విపత్తును తట్టుకునే సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించుకుంటున్నట్లు కాదు.

విపత్తు చక్రంలో నివారణ కొత్త ముప్పులను అడ్డుకుంటుంది; ఉపశమనం ఇప్పటికే ఉన్న ముప్పులను తగ్గిస్తుంది; సంసిద్ధత సన్నద్ధతను పెంపొందిస్తుంది; ప్రతిస్పందన ప్రాణాలను కాపాడుతుంది; కోలుకునే దశ జీవన పరిస్థితులను పునరుద్ధరించి మెరుగుపరుస్తుంది. ఈ దశలు కఠినమైన వరుసక్రమాన్ని అనుసరించకుండా పరస్పరం మిళితమవుతాయి. సహాయ కార్యక్రమాల సమయంలో సమాజం అందించే అభిప్రాయాలు భవిష్యత్ సంసిద్ధతను మెరుగుపరచగలవు; పునర్నిర్మాణం కీలక సేవలను సురక్షిత ప్రాంతాలకు మార్చడానికి, గృహాలను బలోపేతం చేయడానికి, జీవనోపాధులను భద్రపరచడానికి అవకాశం కల్పిస్తుంది.

విశ్లేషణపరంగా మూడు సామర్థ్యాలు ఉపయోగకరమైనవి: ఆఘాతాన్ని ఇముడ్చుకునే సామర్థ్యం అత్యవసర పొదుపుల వంటి వాటి ద్వారా తక్షణ పరిస్థితిని ఎదుర్కొనేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది; అనుకూలన సామర్థ్యం వరదలకు అనువైన పంటల సాగు వంటి పద్ధతుల్లో మార్పులు తెస్తుంది; పరివర్తన సామర్థ్యం తగిన సేవలు అందని ఆవాసానికి భద్రమైన గృహాలు, మురుగునీటి పారుదల కల్పించడం వంటి మూల వ్యవస్థల మార్పులకు దోహదపడుతుంది. విపత్తు తట్టుకునే సామర్థ్యం అకస్మాత్తుగా సంభవించే విపత్తులతోపాటు కరువు, లవణీకరణ వంటి నెమ్మదిగా ఉద్భవించే ఒత్తిళ్లనూ ఎదుర్కోగలగాలి.

2. విపత్తులను తట్టుకునే సమాజాలకు పునాదులు

సామాజిక మూలధనం సమష్టి చర్యకు వీలు కల్పిస్తుంది. అంతర్గత అనుబంధాలు బంధువులు, పొరుగువారి మధ్య సహాయానికి తోడ్పడతాయి; సమూహాల మధ్య వారధి అనుబంధాలు విభిన్న సామాజిక వర్గాలను కలుపుతాయి; సంస్థాగత అనుసంధానాలు నివాసులను ప్రభుత్వం, బ్యాంకులు, సాంకేతిక సంస్థలతో కలుపుతాయి. బలమైన అంతర్గత ఐక్యత ఒక్కటే ఉంటే బయటి వ్యక్తులు మినహాయింపునకు గురయ్యే అవకాశం ఉంది. అందువల్ల వలసదారులు, అద్దెదారులు, అణగారిన వర్గాల ఆవాసాలకు రక్షణ లభించేలా అన్ని వర్గాలకు ప్రాతినిధ్యమున్న కమిటీలు, పారదర్శక లబ్ధిదారుల ఎంపిక అత్యవసరం.

భౌతిక, పర్యావరణపరమైన విపత్తు తట్టుకునే సామర్థ్యం సురక్షిత గృహాలు, అందరికీ అందుబాటులో ఉండే ఆశ్రయాలు, నమ్మదగిన తాగునీరు, మురుగునీటి పారుదల, పారిశుద్ధ్యం, నిరంతర విద్యుత్, సమాచార సంబంధాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కీలక సదుపాయాలు ప్రమాదాలకు ఎంతవరకు గురవుతాయో, వాటి నిర్మాణ భద్రత ఎలా ఉందో అంచనా వేయాలి. చిత్తడి నేలలు, మడ అడవులు, ఇసుక దిబ్బలు, ఆరోగ్యకరమైన పరీవాహక ప్రాంతాలు కొన్ని నిర్దిష్ట ప్రమాదాల తీవ్రతను తగ్గించగలవు; అయితే వాటి పరిరక్షణ తరలింపు ప్రణాళిక, తగిన ఇంజినీరింగ్ చర్యలకు తోడ్పడాలి గానీ ప్రత్యామ్నాయంగా ఉండకూడదు.

ఆర్థికంగా విపత్తులను తట్టుకునేందుకు వైవిధ్యభరిత ఆదాయ వనరులు, అందుబాటులో ఉండే పొదుపులు, సామాజిక రక్షణ, ముప్పును పరిగణనలోకి తీసుకునే రుణాలు, తగిన బీమా అవసరం. ఒకే పంట, ఒకే యజమాని లేదా రోజువారీ సంపాదనపై ఆధారపడే కుటుంబాలు స్వల్పకాలిక అంతరాయం తర్వాత కూడా దీర్ఘకాలిక నష్టాలను ఎదుర్కోవచ్చు. పశుసంపద, పనిముట్లు, పడవలు, పత్రాలు, మార్కెట్ ప్రాప్యతను పరిరక్షించడం కోలుకోవడానికి భవనాల మరమ్మతులతో సమానంగా ముఖ్యమైనది. బీమా కొంత ఆర్థిక ముప్పును బదిలీ చేయగలదు; కానీ గాయాలను నివారించలేదు లేదా ప్రభుత్వ పెట్టుబడికి ప్రత్యామ్నాయం కాలేదు.

మానవ, సంస్థాగత సామర్థ్యాల్లో ముప్పుపై అవగాహన, ప్రథమ చికిత్స, ప్రజారోగ్య అవగాహన, మానసిక-సామాజిక మద్దతు, విశ్వసనీయ స్థానిక నాయకత్వం ఉంటాయి. పాఠశాలలు, స్వయం సహాయక సంఘాలు, యువజన సంఘాలు, ASHAలు, అంగన్‌వాడీ కార్యకర్తలు సంసిద్ధతను రోజువారీ సేవలతో అనుసంధానించగలరు. ముఖ్యంగా మహిళల నుంచి అపరిమిత ఉచిత శ్రమ లభిస్తుందని భావించకుండా, వారి బాధ్యతలకు తగిన శిక్షణ, పరికరాలు, అవసరమైన సందర్భాల్లో పారితోషికం అందించాలి.

3. భాగస్వామ్య అంచనా, ప్రణాళిక, సంసిద్ధత

సమాజ ఆధారిత విపత్తు ముప్పు నిర్వహణ ప్రజల భాగస్వామ్యంతో ప్రమాదాలు, దుర్బలత్వాలు, సామర్థ్యాలను అంచనా వేయడంతో ప్రారంభమవుతుంది. నివాసులు గత విపత్తుల ప్రభావ పరిధులు, కాలానుగుణ ఒత్తిళ్లు, సురక్షితం కాని నిర్మాణాలు, ఒంటరిగా ఉన్న కుటుంబాలు, జీవనోపాధి ఆధారాలు, అందుబాటులోని వనరులను గుర్తిస్తారు. భాగస్వామ్య పటాలు, ప్రాంతాన్ని నడిచి పరిశీలించే క్షేత్ర పర్యటనల ఫలితాలను వరద రికార్డులు, భూకంప మండలీకరణ, వాతావరణ సమాచారం, సంబంధిత సాంకేతిక అధ్యయనాలతో సరిపోల్చి ధ్రువీకరించాలి. వాతావరణ మార్పు, పట్టణీకరణ లేదా ఎగువ ప్రాంత జోక్యాలు ముప్పును మార్చే చోట చారిత్రక అనుభవం మాత్రమే సరిపోదు.

ఆచరణయోగ్యమైన సమాజ ప్రణాళిక ఎవరు, ఏమి, ఎప్పుడు, ఏ వనరులతో చేయాలో నిర్దేశిస్తుంది. అది సురక్షిత ఆశ్రయాలు, అందరికీ అనువైన మార్గాలు, రవాణా ఏర్పాట్లు, ప్రత్యామ్నాయ సమాచార సంబంధాలు, అత్యవసర నిల్వలు, జంతువుల కోసం ఏర్పాట్లను గుర్తిస్తుంది. అది గ్రామ పంచాయతీ లేదా పట్టణ స్థానిక సంస్థ ప్రణాళికలు, జిల్లా విపత్తు నిర్వహణ ప్రణాళికతో అనుసంధానమై ఉండాలి. బాధ్యుల పేర్లతో బాధ్యతల కేటాయింపు, నవీకరించిన సంప్రదింపు జాబితా, నిధులు కేటాయించిన కార్యాచరణ కాలపట్టిక దాన్ని సుదీర్ఘ పత్రం కంటే మరింత ఉపయోగకరంగా మారుస్తాయి.

ముందస్తు హెచ్చరిక ఆరంభం నుంచి తుది చర్య వరకు సమగ్రంగా, ఆచరణయోగ్యంగా ఉండాలి. సాంకేతికంగా ఖచ్చితమైన ముందస్తు అంచనా ప్రజలకు చేరి, వారు దాన్ని అర్థం చేసుకొని, విశ్వసించి, ఆచరణ సాధ్యమైన చర్య తీసుకుంటేనే ప్రయోజనకరమవుతుంది. సందేశాలు ఊహించిన ప్రభావం, ప్రభావిత ప్రాంతం, సమయం, రక్షణ చర్యలను పేర్కొనాలి. స్థానిక భాషలు, బహిరంగ ప్రకటనలు, సైరన్లు, రేడియో, మొబైల్ హెచ్చరికలు, ఇంటింటి సమాచార ప్రసారం ద్వారా ఒక మార్గం విఫలమైనా మరొకటి పనిచేసేలా చూడవచ్చు. విద్యుత్ వైఫల్యం, బలహీన నెట్‌వర్క్‌లు, అందరికీ అందుబాటులో లేని సమాచార రూపాలను ముందుగానే పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

క్రమం తప్పకుండా నిర్వహించే మాక్ డ్రిల్స్ దివ్యాంగులు, పిల్లలు, వృద్ధులు, ఆసుపత్రి రోగుల తరలింపుతో సహా వాస్తవ సామర్థ్యాలను పరీక్షిస్తాయి. స్వచ్ఛంద సేవకులకు స్పష్టమైన భద్రతా పరిమితులు అవసరం; ప్రమాదకర రక్షణ చర్యలకు శిక్షణ పొందిన నిపుణులు అవసరం. మాక్ డ్రిల్స్, వాస్తవ ఘటనల తర్వాత సమాజాలు గుర్తించకుండా మిగిలిపోయిన కుటుంబాలు, మార్గాల వైఫల్యాలు, ఆశ్రయ సమస్యలను సమీక్షించాలి. సహాయం అవసరమైన వారిని చేరుకోగలిగేలా చూస్తూనే కుటుంబాల సున్నితమైన సమాచారాన్ని పరిరక్షించాలి.

4. భారతీయ సంస్థలు, అమలు మార్గాలు

విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, 2005, జాతీయ, రాష్ట్ర, జిల్లా స్థాయి బాధ్యతలను నిర్దేశిస్తుంది. సెక్షన్ 41 కింద స్థానిక అధికార సంస్థలకు సిబ్బంది శిక్షణ, వనరుల సంసిద్ధత, వర్తించే భద్రతా ప్రమాణాలకు నిర్మాణాలు అనుగుణంగా ఉండేలా చూడటం, సహాయం, పునరావాసం, పునర్నిర్మాణానికి సంబంధించిన విధులు ఉన్నాయి. అందువల్ల పంచాయతీలు, పురపాలక సంస్థలు కేవలం సహాయ పంపిణీ మార్గాలు మాత్రమే కాకుండా ముఖ్యమైన కార్యాచరణ సంస్థలు. జిల్లా యంత్రాంగాలు స్థానిక ప్రణాళికలను సాంకేతిక మద్దతు, అత్యవసర సేవలతో అనుసంధానించాలి.

భారత జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ ప్రణాళిక, 2019, సెండాయ్ కార్యాచరణ చట్రానికి అనుగుణంగా ఉండి, సామాజిక సమ్మిళితం, ఉమ్మడి బాధ్యతను నొక్కిచెబుతుంది. విపత్తు ముప్పును అర్థం చేసుకోవడం, ముప్పు పాలనను బలోపేతం చేయడం, విపత్తు తట్టుకునే సామర్థ్యంలో పెట్టుబడి పెట్టడం, కోలుకునే దశలో మరింత మెరుగ్గా పునర్నిర్మిస్తూనే సంసిద్ధతను పెంచడం సెండాయ్ నాలుగు ప్రాధాన్యాలు. ఈ ప్రాధాన్యాలు సహాయ కేంద్రిత పరిపాలన నుంచి అభివృద్ధి నిర్ణయాల్లోనే నివారణను అంతర్భాగం చేసే దిశగా మార్పును ప్రోత్సహిస్తాయి.

NDMA యొక్క ఆపద మిత్ర కార్యక్రమం విపత్తు ప్రతిస్పందన కోసం సమాజ స్వచ్ఛంద సేవకుల సామర్థ్యాన్ని పెంపొందిస్తుంది. జాతీయ తుఫాను ముప్పు ఉపశమన ప్రాజెక్టు ఆశ్రయాలు, హెచ్చరిక సంబంధిత మౌలిక సదుపాయాలు వంటి చర్యల ద్వారా తుఫాను ముప్పు తగ్గింపునకు తోడ్పడింది. స్థానిక అమలును జీవనోపాధి కార్యక్రమాలు, ఆరోగ్య వ్యవస్థలు, స్వయం సహాయక సంఘాల నెట్‌వర్క్‌లు, నీటి సంరక్షణ వంటి అనుమతించబడిన MGNREGS పనులతో సమన్వయపరచవచ్చు. ఇటువంటి సమన్వయం పథకాల నియమాలు, నిర్దిష్ట ప్రదేశానికి సంబంధించిన సాంకేతిక అంచనాను అనుసరించాలి.

5. సమ్మిళితం, జవాబుదారీతనం, పురోగతి కొలత

సమావేశాలు భూమిలేని కార్మికులు, మహిళలు లేదా మైనారిటీ ఆవాసాలను మినహాయించినప్పుడు, లేదా సమాజాలకు నిధులు లేకుండా బాధ్యతలు అప్పగించినప్పుడు భాగస్వామ్యం నామమాత్రంగా మారుతుంది. అనధికారిక ఆవాసాలు అధికారిక పటాల్లో చోటు పొందకపోవచ్చు; డిజిటల్ మార్గాలకే పరిమితమైన హెచ్చరిక వ్యవస్థలు వెలివేతను మరింత పెంచవచ్చు. విపత్తు తట్టుకునే సామర్థ్య విధానం విపత్తు నష్టాలను సమాజ అవగాహన లోపమనే ఊహకు ఆపాదించకుండా, సురక్షితం కాని భూ వినియోగం, భద్రతలేని భూ-గృహ ధారణ హక్కులు, సేవల లోటును పరిష్కరించాలి.

కోలుకునే ప్రక్రియ సురక్షిత నిర్మాణాలు, పునరుద్ధరించిన సేవలు, జీవనోపాధి సహాయం, మానసిక-సామాజిక సంరక్షణ ద్వారా మరింత మెరుగ్గా పునర్నిర్మించాలి. అవసరమైన చోట పునఃస్థాపనకు సంప్రదింపులు, భద్రమైన భూ-గృహ ధారణ హక్కులు, ఉపాధి ప్రాప్యత, సామాజిక అనుబంధాల కొనసాగింపు అవసరం. ప్రజలను ప్రమాదం నుంచి దూరంగా తరలిస్తూ వారి జీవనోపాధిని నాశనం చేయడం దుర్బలత్వాన్ని తగ్గించకుండా మరో రూపానికి బదిలీ చేయవచ్చు. పారదర్శక సహాయ అర్హత ప్రమాణాలు, ఫిర్యాదుల పరిష్కారం ప్రభావశీల వర్గాలు ప్రయోజనాలను కైవసం చేసుకోకుండా నిరోధించడంలో తోడ్పడతాయి.

అంచనా కేవలం సమకూర్చిన వనరులనే కాకుండా ఫలితాలను పర్యవేక్షించాలి: హెచ్చరికలు చేరిన పరిధి, వాటిపై అవగాహన, తరలింపు సమయం, ఆశ్రయాల అందుబాటు, నీటి సేవలకు అంతరాయం కలిగిన వ్యవధి, జీవనోపాధి పునరుద్ధరణ, సహాయ పంపిణీ. సూచికలను లింగం, దివ్యాంగత్వం, ఆదాయం, ప్రాంతం వారీగా విడదీయాలి. స్వతంత్ర సమీక్ష, సామాజిక తనిఖీలు, పునరావృత అభ్యాసాలు అనుభవాల నుంచి నేర్చుకునే సంస్థలను రూపొందిస్తాయి. అత్యంత దుర్బలులు తక్కువ ముప్పును ఎదుర్కొని, తిరిగి పూడ్చలేని నష్టాలు తగ్గిన స్థితిలో కోలుకుంటున్నారా అనేదే ప్రధాన పరీక్ష.

సాధన ప్రశ్నలు