మునుపటి కంటే మెరుగైన పునర్నిర్మాణం

1. అర్థం, విపత్తు చక్రంలో స్థానం

సాధారణంగా BBBగా సంక్షిప్తీకరించే మునుపటి కంటే మెరుగైన పునర్నిర్మాణం అంటే విపత్తు అనంతరం మౌలిక సదుపాయాలు, సామాజిక వ్యవస్థల పునరుద్ధరణలోనూ, జీవనోపాధులు, ఆర్థిక వ్యవస్థలు, పర్యావరణ పునరుజ్జీవనంలోనూ విపత్తు ముప్పు తగ్గింపును సమగ్రపరచి, విపత్తులను తట్టుకునే సామర్థ్యాన్ని పెంచేందుకు పునరుద్ధరణ, పునరావాసం, పునర్నిర్మాణాన్ని ఉపయోగించడం. ఈ UNDRR నిర్వచనం ప్రకారం BBB అనేది బలమైన భవనాల నిర్మాణం కంటే విస్తృతమైనది: నివాసితులు ఉపాధిని కోల్పోయినా, ఆరోగ్య సేవలు పొందలేకపోయినా, వరదలకు గురయ్యే పరిస్థితిలోనే ఉన్నా, నిర్మాణపరంగా సురక్షితమైన ఇల్లు ఒక్కటే సరిపోదు.

విపత్తు నిర్వహణ చక్రంలో నివారణ, ఉపశమనం, సన్నద్ధత, ప్రతిస్పందన, పునరుద్ధరణ ఉంటాయి. BBB పునరుద్ధరణను నివారణ, ఉపశమనంతో అనుసంధానించి, వాస్తవ విపత్తు నుంచి నేర్చుకున్న పాఠాలను దిద్దుబాటు చర్యలుగా మారుస్తుంది. పునరుద్ధరణ జీవనోపాధులు, ఆరోగ్యం, సేవలు, ఆస్తులను తిరిగి నెలకొల్పి మెరుగుపరుస్తుంది; పునరావాసం ప్రాథమిక సేవలు, సౌకర్యాలను తిరిగి స్థాపిస్తుంది; పునర్నిర్మాణంలో మధ్యకాలిక, దీర్ఘకాలిక నిర్మాణ చర్యలు ఉంటాయి. ఈ కార్యకలాపాలు కచ్చితమైన వరుసలో జరగకుండా, ఒకదానితో మరొకటి మిళితమై సాగుతాయి.

దీనికి విరుద్ధమైన పరిస్థితి ముప్పునే తిరిగి నిర్మించడం: దెబ్బతిన్న ఆస్తులను అవే ప్రమాదకర ప్రదేశాల్లో, అవే లోపభూయిష్ట నమూనాలతో తిరిగి ఏర్పాటు చేయడం, వనరుల ప్రాప్తిలోని అసమానతలను పునరుత్పత్తి చేయడం. దీనికి బదులుగా BBB ఏది విఫలమైంది, ఎవరు అసమానంగా ఎక్కువ నష్టపోయారు, భవిష్యత్తులో ఏ విపత్తులు సంభవించవచ్చు, అలాంటి నష్టాలను ఏ మార్పులతో నివారించవచ్చు అని ప్రశ్నిస్తుంది. అందువల్ల విపత్తులకు ముందే పునరుద్ధరణ ప్రణాళిక ప్రారంభం కావాలి. అప్పుడు అత్యవసర పరిస్థితుల ఒత్తిడి లేకుండా సంస్థాగత పాత్రలు, నిధుల ఏర్పాట్లు, భద్రతా అవసరాలపై అంగీకారానికి రావచ్చు.

• మరింత సురక్షితంగా పునర్నిర్మించాలి: నిర్మాణపరమైన, స్థానపరమైన, వ్యవస్థాగత ముప్పులను తగ్గించాలి.
• అందరినీ చేర్చుకుంటూ పునర్నిర్మించాలి: దుర్బలత్వంలోని అసమానతలను, సహాయం పొందడంలో అడ్డంకులను పరిష్కరించాలి.
• సుస్థిరంగా పునర్నిర్మించాలి: పర్యావరణ వ్యవస్థలను రక్షించి, భవిష్యత్ వాతావరణ పరిస్థితులను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

2. అంతర్జాతీయ కార్యచట్రం, భారత విధాన వ్యవస్థ

2015–2030 కాలానికి మార్చి 2015లో ఆమోదించిన సెండాయ్ కార్యచట్రం, BBBని ప్రాధాన్యం 4లో ఉంచింది: సమర్థవంతమైన ప్రతిస్పందన కోసం విపత్తు సన్నద్ధతను పెంపొందించడం, పునరుద్ధరణ, పునరావాసం, పునర్నిర్మాణంలో మునుపటి కంటే మెరుగ్గా నిర్మించడం. ఇతర ప్రాధాన్యాలు ముప్పును అర్థం చేసుకోవడం, ముప్పు పాలనను బలోపేతం చేయడం, విపత్తులను తట్టుకునే సామర్థ్యంలో పెట్టుబడులు పెట్టడానికి సంబంధించినవి. అందువల్ల BBB కేవలం విపత్తు అనంతర నిర్మాణంపైనే కాకుండా, కార్యచట్రం అంతటా చేపట్టే చర్యలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, 2005, పునరావాసం, పునర్నిర్మాణంతో సహా భారతదేశ విపత్తు నిర్వహణకు చట్టబద్ధ కార్యచట్రాన్ని అందిస్తుంది. జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ విధానం, 2009, జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ ప్రణాళిక, 2019, ఉపశమన సహాయ కేంద్రిత పరిపాలన నుంచి నివారణ, సన్నద్ధత, విపత్తులను తట్టుకునే సామర్థ్యం వైపు మార్పును ప్రోత్సహిస్తాయి. NDMA జాతీయ విధానాన్ని, మార్గదర్శకాలను నిర్దేశిస్తుంది; రాష్ట్ర ప్రాధికార సంస్థలు, శాఖలు, జిల్లా యంత్రాంగాలు, స్థానిక ప్రభుత్వాలు కీలక ప్రణాళికా, అమలు బాధ్యతలను నిర్వహిస్తాయి.

విపత్తు అనంతర అవసరాల అంచనా భౌతిక ఆస్తులకు జరిగిన నష్టాన్ని, ఆర్థిక ప్రవాహాల్లో నష్టాలను, పునరుద్ధరణ అవసరాలను వేరు చేస్తుంది. సురక్షిత పునర్నిర్మాణానికి, జీవనోపాధుల పునరుద్ధరణకు అదనపు పెట్టుబడి అవసరం కావచ్చు కాబట్టి పునరుద్ధరణ అవసరాలు ఆస్తుల పునఃస్థాపన ఖర్చులకు సమానం కావు. సాంకేతిక ప్రమాణాల్లో భారత జాతీయ భవన నిర్మాణ నియమావళి, 2016, భూకంప నిరోధక రూపకల్పన ప్రమాణాలకు సంబంధించిన IS 1893, రీన్‌ఫోర్స్‌డ్ కాంక్రీట్ నిర్మాణాల సాగదీత సామర్థ్య వివరాలకు సంబంధించిన IS 13920 వంటి వర్తించే BIS ప్రమాణాలు ఉన్నాయి. నిబంధనల్లో చేర్చడం, నైపుణ్యంతో నిర్మించడం, పర్యవేక్షణ, అమలు ద్వారా ప్రమాణాలు ప్రభావవంతమవుతాయి.

• రాష్ట్ర విపత్తు ప్రతిస్పందన నిధి, జాతీయ విపత్తు ప్రతిస్పందన నిధి సహాయం నిర్దేశిత ఉపశమన సహాయ నిబంధనలకు లోబడి ఉంటుంది; దీన్ని అన్ని దీర్ఘకాలిక పునర్నిర్మాణాలకు స్వయంచాలకంగా లభించే నిధులుగా పరిగణించకూడదు.
• పునరుద్ధరణ నిధుల సమీకరణలో ఆమోదిత పునర్నిర్మాణ సహాయం, శాఖల బడ్జెట్లు, గృహనిర్మాణ కార్యక్రమాలు, బీమా, బహుపాక్షిక సహాయాన్ని వాటి అర్హత నిబంధనలకు లోబడి కలిపి ఉపయోగించవచ్చు.

3. పునర్నిర్మాణ నిర్ణయాల్లో BBBని ఆచరణలోకి తీసుకురావడం

ముప్పు అవగాహన ఆధారిత స్థల ఎంపికకు మొదటి ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. బహుళ విపత్తుల అంచనాల్లో వరద మైదానాలు, అస్థిర వాలులు, తుఫాను ఉప్పెన మండలాలు, భూకంప ముప్పులు, గొలుసుకట్టు వైఫల్యాలను పరిశీలించాలి. గత వర్షపాతం లేదా వరద స్థాయులు భవిష్యత్ ముప్పును తక్కువగా అంచనా వేయవచ్చు కాబట్టి వాతావరణ భవిష్యత్ అంచనాలు ముఖ్యమైనవి. ముప్పును సహేతుకంగా తగ్గించలేని చోట తరలింపు అవసరం కావచ్చు. అయితే పారదర్శక అంచనా, అర్థవంతమైన సంప్రదింపుల అనంతరం, సురక్షిత నివాస హక్కులు, ప్రాథమిక సేవలు, జీవనోపాధుల ప్రాప్తిని కల్పిస్తూ దాన్ని చేపట్టాలి.

విపత్తులను తట్టుకునే నిర్మాణానికి తగిన రూపకల్పన, నాణ్యమైన సామగ్రి, శిక్షణ పొందిన తాపీమేస్త్రీలు, స్వతంత్ర తనిఖీలు అవసరం. ఆసుపత్రులు, పాఠశాలలు, నీటి వ్యవస్థలు, విద్యుత్ నెట్‌వర్క్‌లు, సమాచార సౌకర్యాలు విఫలమైతే నష్టాలు అనేక రెట్లు పెరుగుతాయి కాబట్టి వాటికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. బలోపేతం చేయడానికి అనువైన నిర్మాణాలను కూల్చివేయడం కంటే వాటిని పటిష్ఠపరచడం మెరుగైన ఎంపిక కావచ్చు. ప్రత్యామ్నాయ విద్యుత్ సరఫరా, అదనపు మార్గాలు, సురక్షిత పరికరాలు, నిర్వహణ ఏర్పాట్ల ద్వారా కార్యకలాపాల నిరంతర కొనసాగింపును కూడా పునర్నిర్మాణం నిర్ధారించాలి.

ఆర్థిక, సామాజిక పునరుద్ధరణలో పనిముట్లు, పశుసంపద, మార్కెట్ ప్రాప్తి, నిర్వహణ మూలధనం, పత్రాలు, విద్య, ఆరోగ్య సేవలను తిరిగి సమకూర్చడం ఉంటుంది. సహాయం కేవలం అధికారిక ఆస్తి యాజమాన్యంపైనే ఆధారపడకుండా అద్దెదారులు, అసంఘటిత కార్మికులు, మహిళా ఆధ్వర్యంలోని కుటుంబాలు, వృద్ధులు, దివ్యాంగులను గుర్తించాలి. అందరికీ అందుబాటులో ఉండే ఆశ్రయాలు, ప్రజా భవనాలు, ఫిర్యాదు పరిష్కార వ్యవస్థలు, పారదర్శక లబ్ధిదారుల జాబితాలు మినహాయింపును నివారించడంలో తోడ్పడతాయి.

పర్యావరణ పునరుద్ధరణకు శిథిలాల సురక్షిత నిర్వహణ, చిత్తడి నేలలు, నీటి పారుదల మార్గాల పరిరక్షణ, వాలుల స్థిరీకరణ, అనువైన తీర పర్యావరణ వ్యవస్థల పునరుద్ధరణ అవసరం. ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలు ఇంజినీరింగ్ రక్షణ చర్యలకు అనుబంధంగా ఉండవచ్చు; అయితే అవి సురక్షిత తరలింపు వ్యవస్థలకు లేదా నిర్మాణపరంగా సురక్షితమైన భవనాలకు ప్రత్యామ్నాయాలు కావు. పునరుద్ధరణలో మొత్తం జీవితకాల వ్యయాలను మదింపు చేయాలి: ప్రారంభంలో చౌకగా ఉండే రూపకల్పన అధిక నిర్వహణ వ్యయాలకు, పదేపదే విపత్తు నష్టాలకు దారితీయవచ్చు.

• పేద కుటుంబాలకు సాంకేతిక సహాయం అందిస్తూనే, ధ్రువీకరించిన భద్రతా దశలతో అనుసంధానించిన విడతలవారీ గృహనిర్మాణ గ్రాంట్లను ఉపయోగించాలి.
• పరస్పరం అనుసంధానమైన సేవలను కలిపి పునరుద్ధరించాలి: నీరు, రవాణా లేదా పాఠశాలలు లేని గృహనిర్మాణం అసంపూర్ణ పునరుద్ధరణే.
• ముప్పు పటాలు, వ్యయం, నిర్మాణ పురోగతిని సులభంగా అందుబాటులో ఉండే రూపాల్లో ప్రచురించాలి.

4. అమలులో సందిగ్ధతలు, రక్షణ చర్యలు

వేగం, భద్రత మధ్య వైరుధ్యం ఏర్పడవచ్చు. తాత్కాలిక ఆశ్రయాల్లో సుదీర్ఘ నివాసం ఆరోగ్యాన్ని, జీవనోపాధులను దెబ్బతీస్తుంది; అయితే తొందరపాటు పునర్నిర్మాణం దశాబ్దాలపాటు అసురక్షిత ప్రదేశాల్లోనే నివసించాల్సిన పరిస్థితిని స్థిరపరచవచ్చు. దశలవారీ విధానం అత్యవసర సేవలను త్వరగా పునరుద్ధరిస్తూ, ప్రధాన పెట్టుబడి నిర్ణయాలను తగిన అంచనా అనంతరం తీసుకునేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది. ముందస్తు ఆమోదం పొందిన విపత్తు నిరోధక నమూనాలు, చట్ర ఒప్పందాలు, శిక్షణ పొందిన స్థానిక సాంకేతిక బృందాలు పరిశీలనను తొలగించకుండానే జాప్యాన్ని తగ్గిస్తాయి.

యజమానుల ఆధ్వర్యంలోని పునర్నిర్మాణం స్థానిక ప్రాధాన్యాలను కాపాడగలదు, జవాబుదారీతనాన్ని మెరుగుపరచగలదు, ఉపాధిని సృష్టించగలదు. అయితే నగదు బదిలీలు మాత్రమే సురక్షిత నిర్మాణాన్ని నిర్ధారించవు. కుటుంబాలకు స్పష్టమైన నమూనాలు, ఇంజినీరింగ్ సలహాలు, విశ్వసనీయ సామగ్రి సరఫరా, తనిఖీలు అవసరం. భూ యాజమాన్య పత్రాలతో ముడిపడిన సహాయం అసమానతను పెంచవచ్చు కాబట్టి భూమిలేని కుటుంబాలు, అద్దెదారులకు ప్రత్యేక పరిష్కారాలు అవసరం.

తరలింపు కూడా భద్రత–జీవనోపాధి మధ్య సర్దుబాటు సమస్యను సృష్టిస్తుంది. మత్స్యకార సమాజాలను తీరానికి దూరంగా లోతట్టు ప్రాంతాలకు తరలించడం సునామీకి గురయ్యే అవకాశాన్ని తగ్గించవచ్చు; అయితే ప్రయాణ ఖర్చులను పెంచి, చేపలను ఒడ్డుకు చేర్చే ప్రదేశాలకు ప్రాప్తిని దెబ్బతీయవచ్చు. అదేవిధంగా, నగరాల్లో సుదూర ప్రాంతాలకు పునరావాసం కల్పించడం ఉపాధి సంబంధాలను విచ్ఛిన్నం చేయవచ్చు. అందువల్ల పునరుద్ధరణ నిర్ణయాల్లో అదే ప్రదేశంలో ముప్పు తగ్గింపును తరలింపుతో పోల్చి, కేవలం భౌతికంగా విపత్తులకు గురయ్యే అవకాశాన్నే కాకుండా సామాజిక వ్యయాలనూ అంచనా వేయాలి.

శాఖల మధ్య విభజిత బాధ్యతలు, బలహీన పురపాలక సామర్థ్యం, కాంట్రాక్టర్ల ఆధిపత్యంలోని ప్రాధాన్యాలు, నిర్వహణను నిర్లక్ష్యం చేస్తూ రాజకీయంగా ప్రచారం పొందే ప్రాజెక్టుల వల్ల BBB దెబ్బతినవచ్చు. భాగస్వామ్య ప్రణాళిక, సామాజిక తనిఖీలు, స్వతంత్ర సాంకేతిక తనిఖీలు, పారదర్శక సేకరణ, కాలపరిమితితో కూడిన ఫిర్యాదు పరిష్కారం రక్షణ చర్యల్లో భాగం. పునర్నిర్మాణం ప్రజలను వారి ఆస్తుల నుంచి దూరం చేయడానికి లేదా పర్యావరణానికి హాని కలిగించే మౌలిక సదుపాయాలకు సాకుగా మారకూడదు.

• కేవలం వ్యయం లేదా పూర్తయిన భవనాల ద్వారా కాకుండా, సురక్షిత నివాసం, పునరుద్ధరించిన ఆదాయాలు, సేవల విశ్వసనీయత ద్వారా ఫలితాలను కొలవాలి.
• లింగం, వైకల్యం, ఆదాయం, నివాస హక్కుల స్థితి ఆధారంగా ఫలితాలను విడిగా విశ్లేషించాలి.
• మిగిలి ఉన్న ముప్పును పునఃఅంచనా వేయాలి: ఏ పునర్నిర్మాణ కార్యక్రమమూ ప్రతి ప్రమాదాన్ని తొలగించలేదు.

5. భారతదేశానికి పాఠాలు, పరీక్షోపయోగ విధానం

ఒక భారీ విపత్తు సంస్థాగత, నిర్మాణ రంగ సంస్కరణలకు ఎలా దారితీయగలదో 2001 గుజరాత్ భూకంపం తెలియజేస్తుంది. గుజరాత్ రాష్ట్ర విపత్తు నిర్వహణ ప్రాధికార సంస్థ ఫిబ్రవరి 2001లో స్థాపించబడింది. పునర్నిర్మాణంలో యజమానుల ఆధ్వర్యంలోని గృహనిర్మాణానికి గణనీయమైన సహాయాన్ని సాంకేతిక మద్దతు, శిక్షణ, పట్టణ ప్రణాళిక చర్యలతో కలిపి అందించారు. కుటుంబాల స్వతంత్ర నిర్ణయ సామర్థ్యానికి ప్రభుత్వ సంస్థలు, భద్రతా హామీ మద్దతుగా ఉండాలనేది దీని పాఠం.

2018 కేరళ వరదలు, కొండచరియలు విరిగిపడిన ఘటనల అనంతరం, రీబిల్డ్ కేరళ ఇనిషియేటివ్ కేవలం ఆస్తుల పునఃస్థాపనకు బదులుగా విపత్తులను తట్టుకునే పునరుద్ధరణను లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. దాని విధాన దిశ పునర్నిర్మాణాన్ని నీటి నిర్వహణ, విపత్తులను తట్టుకునే రహదారులు, సంస్థాగత సంస్కరణలతో అనుసంధానించింది. వరద పునరుద్ధరణకు నదీ పరివాహక ప్రాంత స్థాయి ఆలోచన ఎందుకు అవసరమో ఈ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది: నీటి పారుదల, జలగ్రహణ ప్రాంత మార్పులు, ఎగువ–దిగువ ప్రాంతాల సంబంధాలను విస్మరిస్తే ఒక రహదారి లేదా వంతెనను పునర్నిర్మించడం మాత్రమే సరిపోదు.

GS-III సమాధానంలో BBBని ముప్పు అవగాహన ఆధారిత స్థల ఎంపిక, విపత్తులను తట్టుకునే రూపకల్పన, జీవనోపాధి పునరుద్ధరణ, సమ్మిళితత్వం, పర్యావరణ వ్యవస్థల పునరుద్ధరణ, జవాబుదారీ పాలన అనే అంశాల చుట్టూ క్రమబద్ధీకరించండి. ఉద్దేశించిన సంస్కరణలను, నిరూపిత ఫలితాలను వేరు చేయండి. విశ్వసనీయమైన ముందడుగులో విపత్తు పూర్వ పునరుద్ధరణ ప్రణాళిక, స్థానిక సాంకేతిక సామర్థ్యం, సరళమైనప్పటికీ తనిఖీ చేయగల నిధుల వ్యవస్థ, ప్రజా పర్యవేక్షణ కలగలిసి ఉండాలి. తదుపరి విపత్తులో మరణాలు, గాయాలు తగ్గాయా, నష్టాలు తగ్గాయా, పునరుద్ధరణ వేగవంతమైందా అనేదే అంతిమ పరీక్ష.

• సూచించిన సూచికలు: భద్రతా ప్రమాణాల అనుసరణ, సేవలకు అంతరాయం కలిగిన వ్యవధి, జీవనోపాధి పునరుద్ధరణ సమయం, దుర్బల కుటుంబాల సమ్మిళితం.
• ప్రధాన నిర్ధారణ: పునరుద్ధరణ వ్యయం విపత్తు పూర్వ దుర్బలత్వాన్ని పునరుత్పత్తి చేయకుండా, విపత్తులను తట్టుకునే సామర్థ్యం రూపంలో అదనపు ప్రయోజనాన్ని సృష్టించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు