
పంజాబ్లో కోతకు ముందు గోధుమ పంటతో కూడిన భూదృశ్యం
Credit: Harvinder Chandigarh · CC BY-SA 4.0 · source

Map study
భారతదేశంలోని ప్రధాన పంట ప్రాంతాలు: పంట మండలాలను వర్షపాతం, నేలలు, ఉష్ణోగ్రత, సాగునీటి సదుపాయంతో అనుసంధానించండి. ఇది చారిత్రక సమాచారాన్ని సూచనాత్మకంగా చూపే పటం మాత్రమే; ప్రస్తుత ఉత్పత్తి ర్యాంకులను సూచించదు.
- ప్రాంతాలను పోల్చే ముందు మూల పటంలోని సంకేతాల వివరణ, ప్రమాణం, సమాచారానికి సంబంధించిన కాలవ్యవధిని చదవండి.
- ప్రాదేశిక సరళులను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి సూచన మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణకు సంబంధించిన తాజా సమాచారం కాదు.
Credit: Amog · CC BY-SA 2.5 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. అర్థం, ఆవిర్భావం మరియు చారిత్రక నేపథ్యం
హరిత విప్లవం అంటే మెరుగుపరచిన రకాలు, నీరు, పోషకాలు, సస్యరక్షణ, ఆధునిక వ్యవసాయ పద్ధతుల సమన్వయ వినియోగం ద్వారా పంటల ఉత్పాదకతలో సాధించిన భారీ పెరుగుదల. ప్రపంచవ్యాప్తంగా దీనికి శాస్త్రీయ పునాదులుగా మెక్సికోలో నార్మన్ బోర్లాగ్తో సంబంధం ఉన్న పరిశోధనల ద్వారా అభివృద్ధి చేసిన అర్ధమరుగుజ్జు గోధుమ రకాలు, ఫిలిప్పీన్స్లోని అంతర్జాతీయ వరి పరిశోధనా సంస్థలో అభివృద్ధి చేసిన మెరుగైన వరి రకాలు నిలిచాయి. విలియం ఎస్. గాడ్ 1968లో ‘హరిత విప్లవం’ అనే పదబంధాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు.
తక్కువ వ్యవసాయ దిగుబడులు, వేగవంతమైన జనాభా పెరుగుదల, రుతుపవనాల వైఫల్యంతో దెబ్బతినే పరిస్థితులతో భారతదేశం 1960ల దశకంలోకి ప్రవేశించింది. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల పబ్లిక్ లా 480 కార్యక్రమం కింద అందిన సరఫరాలతో సహా ఆహార దిగుమతులు కొరతలను తీర్చడానికి తోడ్పడ్డాయి. 1965–66, 1966–67 సంవత్సరాల్లోని కరవులు అనిశ్చిత దేశీయ పంట దిగుబడులపైనా, విదేశీ సరఫరాలపైనా ఆధారపడటంలోని ప్రమాదాలను బహిర్గతం చేశాయి. ఆహార ఉత్పత్తిని పెంచడం జాతీయ వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యంగా మారింది.
అంతకుముందు చేపట్టిన కార్యక్రమాలు దీనికి పునాది వేశాయి. 1960–61లో ప్రవేశపెట్టిన సాంద్ర వ్యవసాయ జిల్లా కార్యక్రమం ఎంపిక చేసిన జిల్లాల్లో ఉత్పాదక వనరులు, సేవలను కేంద్రీకరించింది. ఆ తరువాత 1966–67లో అధిక దిగుబడినిచ్చే వంగడాల కార్యక్రమం ప్రారంభమైంది. వ్యవసాయ శాస్త్రవేత్తలు, ప్రభుత్వ పరిశోధనా సంస్థలు, వ్యవసాయ విస్తరణ సిబ్బంది, రైతులు దిగుమతి చేసుకున్న వంగడాల జన్యు సామగ్రిని భారతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మలిచారు. కల్యాణ్ సోనా, సోనాలికా వంటి భారతీయ గోధుమ రకాలు ఈ పరివర్తనలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాయి.
కేవలం సాగు విస్తీర్ణాన్ని పెంచడానికి భిన్నంగా, ఈ వ్యూహం హెక్టారుకు మరింత ఉత్పత్తిని, సాధ్యమైన చోట సంవత్సరానికి ఎక్కువ పంటలను సాధించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. అందువల్ల ఇది వ్యవసాయ సాంద్రీకరణలో ఒక రూపం. అయితే, దిగుబడుల పెరుగుదలను కేవలం విత్తన సాంకేతికతకే ఆపాదించలేం: నీటిపారుదల, ప్రభుత్వ పెట్టుబడులు, ధరలు, మార్కెట్ సౌలభ్యం ఇందుకు అత్యవసరమైన అనుకూల పరిస్థితులుగా నిలిచాయి.
2. సాంకేతిక, సంస్థాగత ప్యాకేజీ
అర్ధమరుగుజ్జు గోధుమ, వరి రకాలకు పొట్టిగా, దృఢంగా ఉండే కాండాలు, అధిక పంటకోత సూచిక ఉండేవి. అంటే మొక్క మొత్తం జీవద్రవ్యరాశిలో ఎక్కువ భాగం ధాన్యంగా మారేది. ఈ రకాలు నేలకొరిగే లేదా పడిపోయే ప్రవృత్తి తక్కువగా ఉండటం వల్ల ఎరువుల వినియోగానికి మెరుగ్గా స్పందించగలిగాయి. అనేక మెరుగుపరచిన రకాల పంటకాలం కూడా తక్కువగా ఉండేది. దీనివల్ల రైతులు వ్యవసాయ సంవత్సరంలో అదనంగా మరో పంటను సాగు చేయగలిగారు.
తేమ కొరత వల్ల పంటలు ఎరువులకు, మెరుగైన విత్తనాలకు ఆశించిన విధంగా స్పందించకపోవచ్చు కాబట్టి, భరోసాతో కూడిన నీటిపారుదల కీలకమైంది. కాలువల వ్యవస్థలు, బావులు, గొట్టపు బావులు ఈ నూతన వ్యవస్థకు తోడ్పడ్డాయి. రసాయన ఎరువులు నత్రజని, భాస్వరం, పొటాషియంను అందించాయి; పురుగుమందులు, మెరుగైన పంట యాజమాన్యం నష్టాలను తగ్గించాయి. ట్రాక్టర్లు, నూర్పిడి యంత్రాలు, ఆ తరువాత వచ్చిన సంయుక్త పంటకోత–నూర్పిడి యంత్రాలు (కంబైన్ హార్వెస్టర్లు) వ్యవసాయ పనులను సకాలంలో నిర్వహించడానికి వీలు కల్పించాయి. ముఖ్యంగా వరుస పంటల మధ్య వ్యవధి తక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఇవి ఉపయోగపడ్డాయి.
సంస్థాగత ఏర్పాట్లు కొత్త సాంకేతికతల స్వీకరణలోని నష్టభయాలను తగ్గించాయి. కనీస మద్దతు ధరలు, ప్రభుత్వ సేకరణ, ప్రజా ఆహార పంపిణీ వ్యవస్థలు డిమాండ్కు ముఖ్యమైన ఆధారాన్ని అందించాయి. 1965లో స్థాపించిన భారత ఆహార సంస్థ ఆహార ధాన్యాల సేకరణ, నిల్వ, పంపిణీకి తోడ్పడింది. 1965లోనే స్థాపించి, 1985లో వ్యవసాయ వ్యయాలు మరియు ధరల కమిషన్గా పేరు మార్చిన వ్యవసాయ ధరల కమిషన్ వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల ధరలపై సలహాలు ఇచ్చింది. సహకార సంఘాలు, బ్యాంకులు, వ్యవసాయ విస్తరణ సేవలు, వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయాలు రుణాలు, విజ్ఞానాన్ని అందించడంలో సహాయపడ్డాయి.
పరీక్షల దృష్ట్యా, అధిక దిగుబడి వంగడం (HYV), సంకర వంగడం మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. అధిక దిగుబడి అనేది అనుకూల పరిస్థితుల్లో వంగడం చూపే ఉత్పాదక సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది; సంకర వంగడం అనేది జన్యుపరంగా భిన్నమైన మాతృ, పితృ వంశక్రమాల సంకరణం ద్వారా ఏర్పడిన సంతతిని సూచిస్తుంది. హరిత విప్లవంలో ఉపయోగించిన అనేక గోధుమ, వరి వంగడాలు సంప్రదాయ పద్ధతుల్లో అభివృద్ధి చేసిన మెరుగైన వంగడాలే తప్ప సంకర వంగడాలు కావు. అవి జన్యుమార్పిడి పంటలు కూడా కావు.
3. భౌగోళిక విస్తరణ మరియు అసమాన స్వీకరణ
అత్యంత తొలిదశలోనే గణనీయమైన ప్రయోజనాలు పంజాబ్, హర్యానా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్లలో కనిపించాయి. ఈ ప్రాంతాల్లో సాపేక్షంగా నమ్మదగిన నీటిపారుదల, గోధుమ సాగుకు అనుకూల పరిస్థితులు, రవాణా మౌలిక సదుపాయాలు, మార్కెట్లకు అందుబాటు, చురుకైన ప్రభుత్వ సేకరణ సమకూరాయి. ఇక్కడి చల్లని శీతాకాలపు పంట కాలం, సాగునీటి సౌకర్యం గల ఒండ్రు మైదానాలు కొత్త గోధుమ వంగడాలకు అనుకూలంగా ఉన్నాయి. అప్పటికే అమలులో ఉన్న వాణిజ్య వ్యవసాయం, సంస్థాగత మద్దతు కొత్త వంగడాల స్వీకరణను వేగవంతం చేశాయి.
తదనంతరం ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు, ఇతర ప్రాంతాల్లోని సాగునీటి సౌకర్యం గల ప్రాంతాల్లో వరి ఉత్పాదకత మెరుగుపడగా, ఉత్తర భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాల్లో గోధుమ సాగు మరింత ముమ్మరమైంది. కాలక్రమేణా ఈ భౌగోళిక విస్తరణ తీరు మారింది: హరిత విప్లవం శాశ్వతంగా వాయవ్య భారతదేశానికే పరిమితం కాలేదు; దేశమంతటా సమానంగా విజయవంతం కూడా కాలేదు. గోధుమతో పోలిస్తే వరి సాగయ్యే పర్యావరణ పరిస్థితుల్లో ఎక్కువ వైవిధ్యం ఉంది. వీటిలో సాగునీటి ఆధారిత, వర్షాధార, వరదలకు గురయ్యే, లోతైన నీరు నిలిచే పరిసరాలు ఉన్నాయి.
సారవంతమైన ఒండ్రు నేలలు, గణనీయమైన నీటి వనరులు ఉన్నప్పటికీ తూర్పు భారతదేశం ప్రారంభంలో తక్కువ ప్రయోజనం పొందింది. వరదలు, నీరు నిలిచిపోవడం, తగిన మురుగునీటి పారుదల లేకపోవడం, సాగునీటి నియంత్రణ బలహీనంగా ఉండటం, విచ్ఛిన్నమైన భూకమతాలు, పరిమిత రుణ లభ్యత, బలహీనమైన ప్రభుత్వ సేకరణ వ్యవస్థ, మౌలిక సదుపాయాలు కొత్త సాంకేతికతల స్వీకరణను పరిమితం చేశాయి. వార్షిక వర్షపాతం సమృద్ధిగా ఉన్నంత మాత్రాన పంట పెరుగుదలలో అవసరమైన దశలో నమ్మదగిన నీటి సరఫరా లభిస్తుందని చెప్పలేం.
మధ్య భారతదేశం, ద్వీపకల్ప భారతదేశంలోని వర్షాధార, మెట్ట ప్రాంతాల్లో కూడా ప్రారంభ దశలో ప్రయోజనాలు నెమ్మదిగానే లభించాయి. గోధుమ, వరితో పోలిస్తే పప్పుధాన్యాలు, నూనెగింజలు, అనేక ముతక ధాన్యాలకు సాంకేతికత, ప్రభుత్వ సేకరణ పరంగా తక్కువ ప్రభావవంతమైన మద్దతు లభించింది. ఈ వ్యత్యాసం ఒక కీలక భౌగోళిక సూత్రాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది: వ్యవసాయ ఫలితాలు కేవలం నేల సారవంతత లేదా వర్షపాతంపై మాత్రమే కాకుండా, సహజ వనరులు, వినియోగించుకోగల మౌలిక సదుపాయాలు, సంస్థల మధ్య పరస్పర చర్యపై ఆధారపడి ఉంటాయి.
4. విజయాలు మరియు సామాజిక ఆర్థిక పర్యవసానాలు
ప్రధాన విజయం తృణధాన్యాల ఉత్పత్తిలో నిరంతర విస్తరణ, జాతీయ ఆహార భద్రతకు మరింత బలమైన పునాది ఏర్పడటం. అధికారిక వ్యవసాయ గణాంకాల ప్రకారం, ఆహారధాన్యాల ఉత్పత్తి 1960–61లో సుమారు 82 మిలియన్ టన్నుల నుంచి 1980–81లో 130 మిలియన్ టన్నులకు పెరిగింది. ముఖ్యంగా గోధుమ ఉత్పత్తి అత్యంత వేగంగా పెరిగింది. ఈ మార్పులకు దిగుబడి మెరుగుదలతో పాటు సాగునీటి విస్తరణ, పంటల సాగు విస్తీర్ణంలో మార్పులు వంటి ఇతర అంశాలు కూడా దోహదపడ్డాయి.
మార్కెట్లో విక్రయించగల మిగులు పెరగడం వల్ల బఫర్ నిల్వలు, ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ బలోపేతమయ్యాయి. తద్వారా ఆహార కొరతలకు గురయ్యే ప్రమాదం, దిగుమతులపై ఆధారపడటం తగ్గాయి. యంత్రాలు, ఎరువులు, రవాణా, నిల్వ, ప్రాసెసింగ్కు గిరాకీ పెరగడంతో వ్యవసాయానికి, విస్తృత గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు మధ్య అనుసంధానాలు బలపడ్డాయి. బహుళ పంటల సాగు కూడా అనేక వ్యవసాయ కార్యకలాపాల్లో, ప్రాంతాల్లో ఉపాధిని కల్పించింది.
ప్రయోజనాలు అసమానంగా పంపిణీ అయ్యాయి. సాగునీటి సౌకర్యం, మార్కెట్లో విక్రయించగల అధిక మిగులు, రుణ సదుపాయం ఉన్న రైతులు ఈ సాంకేతిక ప్యాకేజీని మరింత సులభంగా స్వీకరించగలిగారు. ఉత్పాదక వనరులు, సంస్థాగత సేవలు అందుబాటులో ఉన్న చోట చిన్న రైతులు కూడా ప్రయోజనం పొందారు. కాబట్టి, ఈ పరివర్తన కేవలం పెద్ద భూస్వాములకే ప్రయోజనం చేకూర్చిందని వర్ణించడం సరికాదు. కౌలు ఏర్పాట్లు, వ్యవసాయ కమత పరిమాణం, స్థానిక ప్రభుత్వ మద్దతును బట్టి దీని ప్రయోజనాల పంపిణీ ప్రభావాలు మారాయి.
ఉపాధిపై ప్రభావాలు కూడా మిశ్రమంగానే ఉన్నాయి. సాంద్ర వ్యవసాయం శ్రామికుల అవసరాన్ని పెంచగలిగినప్పటికీ, యాంత్రీకరణ కొన్ని నిర్దిష్ట పనుల్లో శ్రామికులను స్థానభ్రంశం చేసింది. తృణధాన్యాల లభ్యత పెరిగినంత మాత్రాన ఆకలి లేదా పోషకాహార లోపం వాటంతట అవే తొలగిపోలేదు. ఇవి ఆదాయాలు, పంపిణీ, ఆరోగ్యం, ఆహార వైవిధ్యంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. అందువల్ల, జాతీయ స్థాయిలో ఆహారధాన్యాల స్వయం సమృద్ధిని కుటుంబ స్థాయి ఆహార, పోషక భద్రత నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.
5. పర్యావరణ పరిమితులు, తదుపరి పరివర్తన
సాంద్ర వరి–గోధుమ సాగు వ్యవస్థలు కొన్ని ప్రాంతాల్లో సుస్థిరతపై తీవ్రమైన ఒత్తిళ్లను సృష్టించాయి. భూగర్భజలాల పునర్భరణను మించి నీటిని తోడటం వల్ల, ముఖ్యంగా వాయవ్య భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో భూగర్భజల మట్టాలు పడిపోయాయి. ఇతర ప్రాంతాల్లో అధిక సాగునీటి వినియోగం, నీటి పారుదల లోపం వల్ల నీరు నిలిచిపోవడం, ద్వితీయ లవణీకరణ ఏర్పడ్డాయి. అసమతుల్య ఎరువుల వినియోగం, ముఖ్యంగా నత్రజనికి అధిక ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం, పోషకాల అసమతుల్యతను తీవ్రతరం చేసింది; అనుచిత పురుగుమందుల వినియోగం పర్యావరణ, ఆరోగ్య ప్రమాదాలను సృష్టించింది.
కొద్దిరకాల పంటల సాగుకే ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం వల్ల వ్యవసాయ క్షేత్రాల్లో వైవిధ్యం తగ్గింది. సాపేక్షంగా నీటి కొరత ఉన్న ప్రాంతాల్లో సాగునీటి ఆధారిత వరి సాగు, నీరు మరియు విద్యుత్ సరఫరాలపై ఒత్తిడిని పెంచింది. నీటితో నిండిన వరి పొలాలు మీథేన్ను విడుదల చేస్తాయి; నత్రజని ఎరువులు నైట్రస్ ఆక్సైడ్ ఉద్గారాలకు దోహదపడవచ్చు. వాయవ్య ప్రాంతంలోని వరి–గోధుమ సాగు వ్యవస్థల్లో వరి కోతకు, గోధుమ విత్తడానికి మధ్య ఉన్న స్వల్ప కాలవ్యవధి కూడా పంట అవశేషాలను దహనం చేసే సమస్యకు దోహదపడుతోంది.
ఎం. ఎస్. స్వామినాథన్ ప్రతిపాదించిన సతత హరిత విప్లవ భావన పర్యావరణానికి హాని కలిగించకుండా ఉత్పాదకతలో నిరంతర వృద్ధిని సాధించడాన్ని నొక్కిచెప్పింది. పంటల వైవిధ్యీకరణ, పప్పుధాన్యాలు మరియు చిరుధాన్యాల సాగు, సమగ్ర పోషక మరియు సస్యరక్షణ యాజమాన్యం, మెరుగైన మురుగునీటి పారుదల, వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే పంట రకాలు, స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణమైన నీటి యాజమాన్యం వంటి విధానాలు దీనికి సంబంధించినవి. వైవిధ్యీకరణకు విశ్వసనీయ మార్కెట్లు, ప్రోత్సాహకాలు అవసరం; ధరలు, ఆదాయానికి సంబంధించిన నష్టభయాలను పరిష్కరించకుండా పంటలు మార్చుకోవాలని రైతులకు సూచించడం మాత్రమే సరిపోదు.
భూసార ఆరోగ్య కార్డు పథకం, ప్రధాన మంత్రి కృషి సించాయీ యోజన, ఉత్పాదకత వృద్ధి ప్రయోజనాలను తూర్పు భారతదేశానికి విస్తరించే ప్రయత్నాలు దీనికి సంబంధించిన విధానపరమైన అనుసంధానాలు. వనరులను సమర్థంగా వినియోగించే, లాభదాయకమైన, పోషకాహార అవసరాలకు ప్రాధాన్యమిచ్చే వ్యవసాయమే లక్ష్యంగా ఉండాలి. పొలం స్థాయిలో నీటి వినియోగ సామర్థ్యాన్ని పెంచడంతోపాటు భూగర్భజలాల పాలన కూడా ఉండాలి. ఎందుకంటే సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచడం మాత్రమే మొత్తం భూగర్భజలాల వెలికితీత తగ్గుతుందని హామీ ఇవ్వదు.
కాలరేఖ
1960–61
ఎంపిక చేసిన జిల్లాల్లో వ్యవసాయ ఉత్పాదకాలు, సేవలను కేంద్రీకరిస్తూ సాంద్ర వ్యవసాయ జిల్లా కార్యక్రమం ప్రారంభమవుతుంది.
1965
భారత ఆహార సంస్థ మరియు వ్యవసాయ ధరల కమిషన్ స్థాపించబడతాయి.
1965–67
వరుస కరువులు ఆహార భద్రతపై ఆందోళనలను తీవ్రతరం చేస్తాయి.
1966–67
భారతదేశంలో అధిక దిగుబడినిచ్చే వంగడాల కార్యక్రమం ప్రారంభించబడుతుంది.
1968
విలియం ఎస్. గాడ్ ‘హరిత విప్లవం’ అనే పదాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెస్తారు.
2010–11
రాష్ట్రీయ కృషి వికాస్ యోజన చట్రం కింద తూర్పు భారతదేశానికి హరిత విప్లవాన్ని విస్తరించే కార్యక్రమం ప్రవేశపెట్టబడుతుంది.
హరిత విప్లవ సమగ్ర కార్యాచరణ ఉత్పత్తిని ఎలా పెంచింది
- 1. స్థానిక పరిస్థితులకు అనువైన అధిక దిగుబడి వంగడాలను అభివృద్ధి చేసి పంపిణీ చేయడం
- 2. నిశ్చిత సాగునీటి సదుపాయం, సమతుల పోషకాల సరఫరా కల్పించడం
- 3. రుణాలు, వ్యవసాయ విస్తరణ సేవలు, సకాలంలో వ్యవసాయ పనుల నిర్వహణ ద్వారా నూతన పద్ధతుల స్వీకరణకు తోడ్పడడం
- 4. ధరలు, ప్రభుత్వ కొనుగోళ్లు, మౌలిక సదుపాయాల ద్వారా మార్కెట్ నష్టభయాలను తగ్గించడం
- 5. దిగుబడులు, పంటల సాంద్రత, విక్రయించదగిన మిగులును పెంచడం
- 6. నీరు, నేల, జీవవైవిధ్యంపై ఒత్తిళ్లను నియంత్రిస్తూ తిరిగి పెట్టుబడులు పెట్టడం
| ప్రాంతం | దోహదపడిన పరిస్థితులు లేదా పరిమితులు | స్థూల ఫలితం |
|---|---|---|
| పంజాబ్, హర్యానా మరియు పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్ | నిశ్చిత సాగునీటి సదుపాయం, గోధుమ సాగుకు అనుకూలత, ప్రభుత్వ కొనుగోళ్లు, మౌలిక సదుపాయాలు | తొలి దశలో గణనీయమైన ప్రయోజనాలు; తరువాత భూగర్భజలాలు, పంటల వైవిధ్యీకరణకు సంబంధించిన ఆందోళనలు |
| సాగునీటి సదుపాయం ఉన్న దక్షిణ, తీర మైదానాలు | కాలువలు, డెల్టా ప్రాంతాల్లో సాగునీటి సదుపాయం; వరి సాగుకు అనువైన పరిస్థితులు | వరి ఉత్పాదకతలో గణనీయమైన పెరుగుదల |
| తూర్పు ఒండ్రు మైదానాలు | అధిక సామర్థ్యం ఉన్నప్పటికీ వరదలు, మురుగునీటి పారుదల, సంస్థాగత పరిమితులు | తొలి దశలో నెమ్మదిగా స్వీకరణ; తరువాతి దశల్లో ఉత్పాదకత పెరుగుదలకు గణనీయమైన అవకాశం |
| మధ్య భారత, ద్వీపకల్ప మెట్ట ప్రాంతాలు | వర్షపాత అనిశ్చితి, పరిమితమైన నిశ్చిత సాగునీటి సదుపాయం | గోధుమ–వరి కేంద్రిత సమగ్ర కార్యాచరణ వల్ల తొలి దశలో పరిమిత ప్రయోజనాలు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
పంజాబ్: ఆహార భద్రతలో విజయం మరియు భూగర్భజలాలపై ఒత్తిడి
పంజాబ్లోని సాగునీటి వ్యవస్థ, వ్యవసాయ పరిశోధన, ప్రభుత్వ పంటల కొనుగోలు వ్యవస్థ గోధుమ, వరి ఉత్పత్తిలో గణనీయమైన వృద్ధికి దోహదపడ్డాయి. తరువాతి కాలంలో వరి సాగు విస్తరణ భూగర్భజలాలపై ఒత్తిడిని పెంచింది. రుతుపవనాలకు ముందు భూగర్భజలాల వినియోగాన్ని తగ్గించడానికి పంజాబ్ భూగర్భజల పరిరక్షణ చట్టం, 2009 ముందస్తుగా వరి నారుమడుల్లో విత్తడం, నాట్లు వేయడాన్ని నియంత్రిస్తుంది. సాంకేతిక పురోగతితోపాటు పంటలకు సంబంధించిన ప్రోత్సాహకాలు, వనరుల పాలన ఎందుకు అవసరమో ఈ అనుభవం తెలియజేస్తుంది.
తూర్పు భారతదేశానికి హరిత విప్లవాన్ని విస్తరించడం
2010–11లో ప్రవేశపెట్టిన BGREI అస్సాం, బిహార్, ఛత్తీస్గఢ్, ఝార్ఖండ్, ఒడిశా, తూర్పు ఉత్తరప్రదేశ్ మరియు పశ్చిమ బెంగాల్ను లక్ష్యంగా చేసుకుంది. పంటల ప్రదర్శనలు, విత్తనాల మెరుగుదల, జలవనరుల అభివృద్ధి వంటి చర్యలకు ఇది మద్దతునిచ్చింది. గతంలో జరిగిన ఉత్పాదకత వృద్ధిలోని ప్రాంతీయ అసమతౌల్యాన్ని సరిదిద్దుతూ, తూర్పు భారతదేశ వ్యవసాయ సామర్థ్యాన్ని వినియోగించుకోవడమే దీని వెనుక ఉన్న ఉద్దేశం.
గత సంవత్సర ప్రశ్నలు
2014 · GS-I: సారవంతమైన నేల, సమృద్ధిగా నీటి లభ్యత ఉన్నప్పటికీ, భారతదేశంలో హరిత విప్లవం తూర్పు ప్రాంతాన్ని దాదాపుగా ఎందుకు విస్మరించింది?
- నీటి లభ్యతకు, నియంత్రితంగా సకాలంలో సాగునీటిని అందించడానికి మధ్య తేడాను వివరించండి.
- వరదలు, నీటి నిల్వతో నేల ముంపునకు గురికావడం, మురుగునీటి పారుదల సమస్యలు, వరి సాగుకు సంబంధించిన వైవిధ్యమైన పర్యావరణ పరిస్థితులను వివరించండి.
- విభజిత భూకమతాలు, పరిమిత రుణ లభ్యత, మౌలిక సదుపాయాలు మరియు వ్యవసాయ విస్తరణ సేవల గురించి చర్చించండి.
- వాయవ్య భారతదేశంతో పోల్చి ప్రభుత్వ పంటల కొనుగోళ్లు, ప్రభుత్వ పెట్టుబడులలోని వ్యత్యాసాలను వివరించండి.
- తరువాతి కాలంలో తూర్పు ప్రాంతం సాధించిన పురోగతిని గుర్తిస్తూ, ప్రారంభ దశలోని అసమతౌల్యంపై సమతుల్యంగా వ్యాఖ్యానించండి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
హరిత విప్లవ పంట రకాలకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. అర్ధ మరుగుజ్జు స్వభావం ఎరువులు వేసినప్పుడు మొక్కలు నేలవాలడాన్ని తగ్గించడంలో సహాయపడింది. 2. అధిక దిగుబడినిచ్చే రకాలన్నీ సంకర రకాలే. 3. వాటి పనితీరు కొంతవరకు నీటిపారుదల, పోషకాల లభ్యతపై ఆధారపడింది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
హరిత విప్లవం ద్వారా వచ్చిన ప్రయోజనాలు ప్రారంభ దశలో వాయవ్య భారతదేశంలో కేంద్రీకృతం కావడాన్ని కింది వాటిలో ఏది అత్యుత్తమంగా వివరిస్తుంది?
- A. ఆ ప్రాంతంలో భారతదేశంలోనే అత్యధిక వార్షిక వర్షపాతం నమోదైంది.
- B. అక్కడ మెరుగుపరచిన విత్తనాలకు ఎలాంటి అనుబంధ వ్యవసాయ ఉత్పాదకాలు అవసరం కాలేదు.
- C. నీటిపారుదల, గోధుమ సాగుకు అనుకూల పరిస్థితులు, సేకరణ, మౌలిక సదుపాయాలు పరస్పరం బలపరచుకున్నాయి.
- D. తూర్పు భారతదేశంలో సారవంతమైన ఒండ్రు నేలలు లేవు.
ప్రశ్న 3
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. భారత ఆహార సంస్థ: ఆహార ధాన్యాల సేకరణ, నిల్వ, పంపిణీ. 2. వ్యవసాయ వ్యయాలు మరియు ధరల కమిషన్: కనీస మద్దతు ధరలపై సిఫార్సులు. 3. సతత హరిత విప్లవం: పర్యావరణానికి హాని కలగకుండా ఉత్పాదకత వృద్ధి. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. ఒకటి మాత్రమే
- B. రెండు మాత్రమే
- C. మూడూ
- D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: హరిత విప్లవం తక్షణ ఆహార భద్రత సవాలును పరిష్కరించినప్పటికీ, వ్యవసాయ దుర్బలత్వానికి కొత్త భౌగోళిక స్వరూపాన్ని సృష్టించింది. ప్రాంతీయ అసమానతలు, పర్యావరణ సుస్థిరతలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. భవిష్యత్ కార్యాచరణ మార్గాన్ని సూచించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- విత్తనాలు–నీరు–ఎరువులు–సంస్థల సమగ్ర ప్యాకేజీని పరిచయం చేయండి.
- తృణధాన్యాల ఉత్పత్తిలో వృద్ధి, బఫర్ నిల్వలు మరియు దిగుమతులపై ఆధారపడటం తగ్గడాన్ని వివరించండి.
- వాయవ్య ప్రాంతం సాధించిన ప్రయోజనాలను, ప్రారంభ దశలో తూర్పు ప్రాంతం మరియు మెట్ట ప్రాంతాలు ఎదుర్కొన్న ప్రతికూలతలతో పోల్చి వ్యత్యాసాలను వివరించండి.
- భూగర్భజలాల క్షీణత, లవణీయత, పోషకాల అసమతుల్యత, పంటల వైవిధ్యం తగ్గుదల గురించి చర్చించండి.
- ప్రభావాలు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ లేదా అన్ని పరిమాణాల వ్యవసాయ కమతాల్లోనూ ఒకే విధంగా ఉంటాయని భావించవద్దు.
- వైవిధ్యభరిత మార్కెట్లు, తగిన సేకరణ ప్రోత్సాహకాలు, సమతుల్య వ్యవసాయ ఉత్పాదకాల వినియోగం, భూగర్భజలాల పరిపాలనను సిఫార్సు చేయండి.
- ఉత్పాదకత, ఆదాయాలు, పోషణపై దృష్టి సారించే సతత హరిత విప్లవాన్ని సూచిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, India: People and Economy, Class XII, chapter on Land Resources and Agriculture.
- NCERT, Indian Economic Development, Class XI, chapter on Indian Economy 1950–1990.
- Department of Agriculture and Farmers Welfare, Agricultural Statistics at a Glance.
- Commission for Agricultural Costs and Prices, Price Policy Reports.
- Central Ground Water Board, National Compilation on Dynamic Ground Water Resources of India.
- Food Corporation of India, official material on procurement, storage and food security.
