New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · భౌతిక స్వరూపం

హిమాలయాలు

హిమాలయాలు భారతదేశానికి ఉత్తరాన పర్వత అవరోధంగా ఉన్నాయి. ఇవి ప్రపంచంలోని అత్యంత యువ, భూవివర్తనపరంగా అత్యంత క్రియాశీలమైన పర్వత వ్యవస్థలలో ఒకటి. వీటి సమాంతర పర్వత శ్రేణులు, ప్రాంతీయ వైవిధ్యాలు, హిమానీనదాలు, నదీ కందరాలు భారతదేశ శీతోష్ణస్థితి, నదీ వ్యవస్థ, జీవవైవిధ్యం, జనావాసాలు, విపత్తులకు గురయ్యే దుర్బలత్వాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. ప్రిలిమ్స్‌కు పర్వత నిర్మాణం, పర్వత శ్రేణుల అమరిక, ప్రాంతీయ విభాగాలు, కనుమలు, పర్వత శ్రేణులను నదులు దాటే ప్రదేశాలు, అనుబంధ భూస్వరూపాలు అత్యంత ముఖ్యమైన అంశాలు.

NASA మెటాడేటా ప్రకారం, టిబెట్ పీఠభూమి పైనుంచి దక్షిణ దిశగా చూస్తూ అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం నుంచి తీసిన హిమాలయాల ఛాయాచిత్రం.

NASA మెటాడేటా ప్రకారం, టిబెట్ పీఠభూమి పైనుంచి దక్షిణ దిశగా చూస్తూ అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం నుంచి తీసిన హిమాలయాల ఛాయాచిత్రం.

Credit: NASA · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

భారతదేశ భూకంప సూచన మండలాలు: హిమాలయ మేఖల, ఈశాన్య ప్రాంతం, ద్వీపకల్పాన్ని పోల్చండి. ఇంజినీరింగ్ లేదా భద్రతా నిర్ణయాల కోసం ప్రస్తుత BIS మార్గదర్శకాలను, అధికారిక స్థానిక మార్గదర్శకాలను సంప్రదించండి.

Map study

భారతదేశ భూకంప సూచన మండలాలు: హిమాలయ మేఖల, ఈశాన్య ప్రాంతం, ద్వీపకల్పాన్ని పోల్చండి. ఇంజినీరింగ్ లేదా భద్రతా నిర్ణయాల కోసం ప్రస్తుత BIS మార్గదర్శకాలను, అధికారిక స్థానిక మార్గదర్శకాలను సంప్రదించండి.

  • పటాన్ని విశ్లేషించే ముందు మూల పటంలోని సంకేతాల వివరణను, ప్రామాణిక తేదీని చదవండి.
  • అంశ పునశ్చరణకు తోడ్పడేలా ప్రాదేశిక నమూనాలను ఉపయోగించండి; ప్రస్తుత అధికారిక సరిహద్దులు, వర్గీకరణలు, హెచ్చరికలను విడిగా ధృవీకరించండి.

Credit: Planemad · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

భారతదేశ భౌతిక విభాగాలు: పర్వతాలు, మైదానాలు, పీఠభూమి, ఎడారి, తీరప్రాంతం, దీవుల స్థానాలను గుర్తించండి. భూస్వరూప ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రాంతీయ ఎత్తుపల్లాలను ఉపయోగించండి; ఇది స్థానిక భూస్వరూప శాస్త్ర సర్వే కాదు.

Map study

భారతదేశ భౌతిక విభాగాలు: పర్వతాలు, మైదానాలు, పీఠభూమి, ఎడారి, తీరప్రాంతం, దీవుల స్థానాలను గుర్తించండి. భూస్వరూప ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రాంతీయ ఎత్తుపల్లాలను ఉపయోగించండి; ఇది స్థానిక భూస్వరూప శాస్త్ర సర్వే కాదు.

  • ప్రాంతీయ నమూనాలను విశ్లేషించే ముందు సంకేతాల వివరణను, ప్రామాణిక తేదీని చదవండి.
  • పటాన్ని వ్యాసంలోని అంశంతో అనుసంధానించండి; ప్రస్తుత పరిపాలనా సరిహద్దులను లేదా సమాచారాన్ని విడిగా ధృవీకరించండి.

Credit: Vigneshdm1990 · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. ఆవిర్భావం, ఫలక విరూపక నేపథ్యం, సమగ్ర స్వరూపం

హిమాలయాలు భారత, యురేషియా ఫలకాల అభిసరణ వల్ల ఏర్పడిన యువ ముడుత పర్వతాలు. ఈ ఫలకాలు ఢీకొనడానికి ముందు, టెథిస్ మహాసముద్రం భారత భూభాగాన్ని యురేషియా నుంచి వేరుచేసేది. పర్వత నిర్మాణ ప్రక్రియలో ఈ సముద్రపు అవక్షేపాలు సంపీడనానికి, ముడుతలకు, తోపుడు భ్రంశ చలనాలకు లోనయ్యాయి. ఖండాల మధ్య తొలి ఢీకొనడం సుమారు 50 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం జరిగిందని సాధారణంగా భావిస్తారు. అయితే, దాని కచ్చితమైన కాలం, తదనంతర దశలపై పరిశోధనలు కొనసాగుతున్నాయి. హిమాలయాల్లో అవక్షేప, రూపాంతర, అగ్ని శిలా నిర్మాణాలు ఉన్నాయి; అందువల్ల మొత్తం పర్వత శ్రేణిని కేవలం ముడుతలు పడిన సముద్ర అవక్షేపాలుగా వర్ణించడం తప్పుదారి పట్టిస్తుంది.

నిరంతర అభిసరణ వల్ల భూపటలం కుదించుకుపోవడం, పైకి లేవడం, భూకంపాలు సంభవించడం జరుగుతాయి. ఈ విరూపణలో అధిక భాగం లోతులో ఉన్న ప్రధాన హిమాలయ తోపుడు భ్రంశం (Main Himalayan Thrust)తో ముడిపడి ఉంటుంది. ముఖ్యమైన ఉపరితల నిర్మాణాల్లో ప్రధాన కేంద్ర తోపుడు భ్రంశం (Main Central Thrust), ప్రధాన సరిహద్దు తోపుడు భ్రంశం (Main Boundary Thrust), హిమాలయ అగ్రభాగ తోపుడు భ్రంశం (Himalayan Frontal Thrust) ఉన్నాయి. ఇవి ప్రధాన విరూపక–శిలాస్తర మండలాలను వేరు చేస్తాయి. అంతేకాకుండా, ఈ పర్వత వ్యవస్థ ప్రాచీన కాలంలో ముడుతలు ఏర్పడటంతో ముగిసిపోయిన ఘట్టం కాదని, భౌగోళికంగా ఇప్పటికీ క్రియాశీలంగా ఉందని తెలియజేస్తాయి.

పై నుంచి చూసినప్పుడు హిమాలయాలు భారత మైదానాల వైపు కుంభాకారంగా వంగిన చాపంలా కనిపిస్తాయి. వీటిలో సమాంతర పర్వత శ్రేణులు, లోతైన లోయలు, పర్వతాంతర ద్రోణులు, అసాధారణంగా ఎత్తైన శిఖరాలు ఉన్నాయి. సింధు నది సమీపంలోని నంగా పర్బత్, యార్లుంగ్ త్సాంగ్‌పో–సియాంగ్ నది మలుపు సమీపంలోని నామ్చా బార్వా రెండు పర్వత మలుపులను (సింటాక్సెస్) ఏర్పరుస్తాయి. నదులు భూభాగాన్ని బలంగా లోతుకు కోయడం, భూభాగం వేగంగా పైకి లేవడం వల్ల ఈ పర్వత మలుపుల పరిసరాల్లో స్థానికంగా ఎత్తుపల్లాల మధ్య అసాధారణ వ్యత్యాసం ఏర్పడింది.

2. అనుదైర్ఘ్య విభాగాలు, వాటితో ముడిపడిన లోయలు

మహా హిమాలయాలు లేదా హిమాద్రి, మూడు ప్రధాన హిమాలయ శ్రేణుల్లో అత్యంత ఉత్తరాన ఉన్న శ్రేణి. ఇది అత్యంత అవిచ్ఛిన్నంగా విస్తరించిన ఎత్తైన పర్వత అవరోధం. దీని సగటు ఎత్తు సుమారు 6,000 మీటర్లు. ఇందులో ప్రధాన శిఖరాలు, విస్తారమైన హిమక్షేత్రాలు, హిమానీనదాలు ఉన్నాయి. దీని అంతర్భాగంలో స్ఫటికాకార శిలలు ప్రధానంగా ఉంటాయి. ఎవరెస్ట్ శిఖరం నేపాల్–చైనా సరిహద్దులో ఉండగా, కాంచనజంగ భారత–నేపాల్ సరిహద్దులో ఉంది. నందాదేవి పూర్తిగా భారతదేశ పరిధిలో, ఉత్తరాఖండ్‌లో ఉన్న ఒక ప్రధాన శిఖరం.

హిమాద్రికి దక్షిణాన నిమ్న హిమాలయాలు ఉన్నాయి; వీటిని హిమాచల్ అని కూడా పిలుస్తారు. వీటి ఎత్తు సాధారణంగా సుమారు 3,700 నుంచి 4,500 మీటర్ల మధ్య ఉంటుంది. ముఖ్యమైన శ్రేణుల్లో పీర్ పంజాల్, ధౌలాధర్, నాగ్ టిబ్బా ఉన్నాయి. కోతకు గురై విభజితమైన వాలులు, అడవులతో కప్పబడిన పర్వత అంచులు, పర్వత నివాస స్థలాలు, పర్వతాంతర లోయలు ఈ మండలపు ప్రత్యేక లక్షణాలు. కశ్మీర్ లోయ పీర్ పంజాల్, మహా హిమాలయాల మధ్య ఉంది. అక్కడి కరేవా నిక్షేపాలు సరస్సుల్లో ఏర్పడిన అవక్షేపాలు, వాటితో సంబంధం ఉన్న ఇతర అవక్షేపాలతో కూడి, మెట్ల వంటి ఎత్తైన భూభాగాలను ఏర్పరుస్తాయి; వీటిలో కొన్ని ఆ లోయలో ప్రసిద్ధి చెందిన కుంకుమపువ్వు సాగుకు అనుకూలంగా ఉన్నాయి.

శివాలిక్‌లు హిమాలయాలలో అత్యంత వెలుపల ఉన్న, భౌగోళికంగా అత్యంత యువ పర్వత శ్రేణిని ఏర్పరుస్తాయి. పైకి లేస్తున్న పర్వతాల నుంచి ప్రవహించే నదులు నిక్షేపించిన, తరువాత భూ ఉద్ధరణకు గురైన, తులనాత్మకంగా తక్కువగా సంఘటితమైన అవక్షేపాలతో ఇవి ప్రధానంగా ఏర్పడ్డాయి. వీటి ఎత్తు సాధారణంగా సుమారు 900–1,100 మీటర్లు, వెడల్పు సుమారు 10–50 కి.మీ. ఉంటుంది. నిమ్న హిమాలయాలు, శివాలిక్‌ల మధ్య ఉన్న అనుదైర్ఘ్య లోయలను డూన్‌లు అంటారు. డెహ్రా డూన్, కోట్లి డూన్, పాట్లీ డూన్ వీటిలో ఉన్నాయి. పర్వత పాద ప్రాంతాలకు ఆవల ఉన్న సచ్ఛిద్రమైన భాబర్ మండలం దక్షిణ దిశగా క్రమంగా అధిక తేమగల టెరాయ్ మండలంగా మారుతుంది. భూమిలోకి ఇంకిన నీరు టెరాయ్‌లో తిరిగి ఉపరితలానికి వస్తుంది.

3. ప్రాంతీయ విభాగాలు, ట్రాన్స్-హిమాలయాలు, తూర్పు కొండలు

ప్రామాణిక పాఠశాల స్థాయి వర్గీకరణలో ప్రధాన నదులను సరిహద్దులుగా తీసుకొని హిమాలయాలను విభజిస్తారు: సింధు, సట్లెజ్ నదుల మధ్య పంజాబ్ హిమాలయాలు; సట్లెజ్, కాళీ నదుల మధ్య కుమావోన్ హిమాలయాలు; కాళీ, తీస్తా నదుల మధ్య నేపాల్ హిమాలయాలు; తీస్తా, దిహాంగ్ నదుల మధ్య అస్సాం హిమాలయాలు ఉన్నాయి. ఇవి సంప్రదాయ భౌతిక స్వరూప విభాగాల పేర్లే తప్ప ప్రస్తుత రాష్ట్రాల సరిహద్దులను సూచించవు. పశ్చిమ విభాగాన్ని మరింత నిర్దిష్టంగా కశ్మీర్, హిమాచల్ హిమాలయాలుగా కూడా పేర్కొంటారు.

వాయవ్య పర్వత ప్రాంతంలో కారకోరం, లడఖ్, జాస్కర్ పర్వత శ్రేణులు ఉన్నాయి. కారకోరంలో K2 శిఖరం, సియాచిన్, బాల్టోరో వంటి ప్రధాన హిమానీనదాలు ఉన్నాయి. ప్రధాన హిమాలయ పర్వత అవరోధం రుతుపవనాల తేమను అడ్డుకోవడం వల్ల లడఖ్‌లో అధిక భాగం అత్యున్నత ఎత్తులో ఉన్న శీతల ఎడారిగా ఉంది. సింధు నది లడఖ్ గుండా, స్థూలంగా లడఖ్, జాస్కర్ పర్వత శ్రేణుల మధ్య ప్రవహిస్తుంది. జోజి లా కనుమ కశ్మీర్ లోయను ద్రాస్–కార్గిల్ ప్రాంతంతో కలుపుతుంది. ఖర్దుంగ్ లా మార్గం లేహ్‌ను నుబ్రా ప్రాంతంతో కలుపుతుంది.

తూర్పు హిమాలయాలలో సాధారణంగా అధిక రుతుపవన వర్షపాతం నమోదవుతుంది; ఇది దట్టమైన అడవుల పెరుగుదలకు తోడ్పడుతుంది. దిహాంగ్ కందరానికి ఆవల ఈ పర్వత వ్యవస్థ దక్షిణ దిశగా వంగి పూర్వాంచల్‌గా విస్తరిస్తుంది. పూర్వాంచల్‌లో పట్కాయ్ కొండలు, నాగా కొండలు, మణిపూర్ కొండలు, మిజో కొండలు ఉన్నాయి. ఇవి మంచుతో కప్పబడిన హిమాద్రికి కేవలం తూర్పు దిశలోని కొనసాగింపు మాత్రమే కావు. తూర్పున ఉన్న ముఖ్యమైన కనుమలలో సిక్కింలోని నాథు లా, జెలెప్ లా ఉన్నాయి. షిప్కి లా హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో, లిపులేఖ్ ఉత్తరాఖండ్‌లో ఉన్నాయి. స్థానాధారిత ప్రశ్నలకు ఈ భేదాలు ఉపయోగపడతాయి.

4. నదులు, హిమానీనదాలు, శీతోష్ణస్థితిపై ప్రభావం

సింధు, గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదీ వ్యవస్థలు హిమాలయ ప్రాంతంలోని అధిక భాగానికి జలనిర్గమన వ్యవస్థలుగా ఉన్నాయి. అనేక ప్రధాన నదులు లోతైన కందరాల గుండా పర్వత శ్రేణులను దాటుతాయి. భూభాగం పైకి లేస్తున్నప్పుడు ఒక నది తన పూర్వపు ప్రవాహ మార్గాన్ని కొనసాగిస్తూ, ఉద్ధరణకు గురవుతున్న భూభాగాన్ని లోతుగా కోస్తూ ప్రవహించడాన్ని పూర్వవర్తిత జలనిర్గమనం (Antecedent drainage) అంటారు. సింధు, సట్లెజ్, బ్రహ్మపుత్ర నదులను దీనికి సాధారణ ఉదాహరణలుగా పేర్కొంటారు. జలనిర్గమన వ్యవస్థల పరిణామ చరిత్రలు భిన్నంగా ఉంటాయి కాబట్టి, ఈ భావనను విచక్షణ లేకుండా హిమాలయాలలోని ప్రతి జలప్రవాహానికీ వర్తింపజేయకూడదు.

హిమాలయ హిమానీనదాలు, ఋతువారీగా పేరుకునే మంచు నదీ ప్రవాహాన్ని, ముఖ్యంగా ఉష్ణోగ్రతలు ఎక్కువగా ఉండే నెలల్లో, కొనసాగించడానికి తోడ్పడతాయి. గంగోత్రి హిమానీనదం భాగీరథికి నీటిని అందిస్తుంది. అలకనందకు మాత్రం హిమానీనదాల నుంచి నీటిని పొందే అనేక మూల ప్రవాహాల ద్వారా నీరు చేరుతుంది. భాగీరథి, అలకనంద కలిసే దేవప్రయాగ నుంచి ఈ నదికి గంగా అనే పేరు వస్తుంది. సింధు పరీవాహక ప్రాంతంలోనూ హిమానీనదాలు ముఖ్యమైనవి. రుతుపవనాల ప్రభావం ప్రధానంగా ఉండే అనేక తూర్పు జలసేకరణ ప్రాంతాలతో పోలిస్తే, సింధు పరీవాహక ప్రాంతపు జలవ్యవస్థలో మంచు కరిగి ఏర్పడే నీటి సాపేక్ష పాత్ర ఎక్కువగా ఉంటుంది. హిమాలయ నదులన్నీ నేరుగా హిమానీనదాల నుంచి ఉద్భవించవు.

ఈ పర్వతాలు అత్యంత చల్లని ఖండాంతర వాయువులు దక్షిణ దిశగా స్వేచ్ఛగా కదలడాన్ని అడ్డుకుంటాయి; తేమతో కూడిన గాలులు పైకి ఎగసేలా చేస్తాయి. అనేక దక్షిణ వాలులపై పర్వతీయ వర్షపాతం అధికంగా ఉండగా, ఉత్తరాన ఉన్న ప్రాంతాలు వర్షచ్ఛాయలో ఉంటాయి. పశ్చిమ అలజడులు శీతాకాలంలో, ముఖ్యంగా పశ్చిమ హిమాలయాలకు, హిమపాతంతో సహా అవపాతాన్ని అందిస్తాయి. ఎత్తును బట్టి ఏర్పడే శీతోష్ణస్థితి మండలాలు ఉపఉష్ణమండల వృక్షసంపద, సమశీతోష్ణ అడవులు, ఉపఆల్పైన్ అటవీ ప్రాంతాలు, ఆల్పైన్ పచ్చిక మైదానాల పెరుగుదలకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. మరింత ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో శాశ్వతంగా మంచు, హిమం ఉంటాయి.

5. మానవ జీవితంలో ప్రాధాన్యం, విపత్తు కారకాలు మరియు సంరక్షణ

హిమాలయాలు నీరు, అడవులు, పచ్చిక బయళ్లు, ఔషధ మొక్కలు, పర్యాటక అవకాశాలు, జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని అందిస్తాయి. మెట్ల వ్యవసాయం, ఉద్యాన పంటల సాగు, రుతువులను బట్టి పశుపోషకుల వలసలు నిటారైన వాలులు, పంటలు పెరిగేందుకు అందుబాటులో ఉండే స్వల్ప కాలాలకు అనుగుణంగా మానవులు చేసుకున్న సర్దుబాట్లను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ పర్వతాల్లోని నదుల ఎగువ జలాలు దిగువన సుదూర ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయానికి, దట్టమైన జనావాసాలకు ఆధారంగా నిలుస్తాయి. అందువల్ల పర్వత పర్యావరణ వ్యవస్థల ఆరోగ్యం జాతీయ ప్రాధాన్యం గల అంశంగా మారింది.

భూభాగపు ఎత్తుపల్లాల్లో భారీ వ్యత్యాసాలు, క్రియాశీల భ్రంశాలు, పగుళ్లు గల శిలలు, తీవ్రమైన వర్షపాతం పరస్పరం ముడిపడిన విపత్తు ముప్పులను సృష్టిస్తాయి. భూకంపాలు కొండచరియలు విరిగిపడటానికి దారితీయవచ్చు; కొండచరియలు విరిగిపడటం వల్ల ఏర్పడిన ఆనకట్టలు తర్వాత తెగిపోవచ్చు; మేఘవిస్ఫోటాలు ఆకస్మిక వరదలు, శిథిల ప్రవాహాలను కలిగించవచ్చు. హిమానీనద సరస్సులోని నీటిని నిలువరించే అవరోధం తెగిపోయినప్పుడు లేదా నీరు దాని మీదుగా పొంగిపొర్లినప్పుడు హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోట వరదలు సంభవిస్తాయి. ఉష్ణోగ్రతల పెరుగుదల కొన్ని హిమానీనద సరస్సుల విస్తీర్ణాన్ని పెంచవచ్చు. అయితే, ఒక్కో సరస్సుకు సంబంధించిన ప్రమాద తీవ్రత దాని ఆనకట్ట స్థితి, పరిసర వాలులు, సంభవించగల హిమపాతాల ప్రభావాలపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది.

ప్రమాదాన్ని తగ్గించడానికి భూకంప నిరోధక నిర్మాణాలు, వాలుల స్వభావాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకునే రహదారి రూపకల్పన, నీటి పారుదల వ్యవస్థల నిర్వహణ, వరద మైదానాల్లో కార్యకలాపాల నియంత్రణ, అస్థిర వాలులు మరియు హిమానీనద సరస్సుల పర్యవేక్షణ అవసరం. వాతావరణ మార్పుపై జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక కింద అమలయ్యే హిమాలయ పర్యావరణ వ్యవస్థ పరిరక్షణ జాతీయ మిషన్, శాస్త్రీయ అవగాహనకు, పర్యావరణ వ్యవస్థలు ప్రతికూల పరిస్థితులను తట్టుకొని కోలుకునే సామర్థ్యానికి ప్రాధాన్యమిస్తుంది. మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులను మదింపు చేసేటప్పుడు ప్రతి రహదారిని, జనావాసాన్ని లేదా జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టును విడివిడిగా పరిశీలించకుండా, మొత్తం పరీవాహక ప్రాంతంపై వాటి సంచిత ప్రభావాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

హిమాలయాలు: పర్వత నిర్మాణం మరియు ప్రాంతీయ అనుసంధానాలు

మెటాడేటా ఈ చిత్రాన్ని ఎవరెస్ట్, దాని పొరుగున ఉన్న ఎత్తైన శిఖరాలతో సహా హిమాలయాలను కక్ష్య నుంచి తీసిన ఛాయాచిత్రంగా గుర్తిస్తుంది. ఇది ప్రత్యేకంగా భారతదేశంలోని హిమాలయ శ్రేణులను నమోదు చేసే దృశ్యం కాకుండా, ఈ పర్వత వ్యవస్థను ప్రాంతీయ స్థాయిలో చూపే దృశ్య ఉదాహరణను అందిస్తుంది. భారత, యురేషియన్ ఫలకాల అభిసరణ, ఢీకొనడం వల్ల హిమాలయాలు ఏర్పడ్డాయి. ఈ ప్రక్రియలో భూపటల సంకోచం, ముడతలు పడటం, ఒక శిలాఖండం మరొకదానిపైకి నెట్టబడటం, ఉత్థానం చోటుచేసుకున్నాయి. ఇవి ఇప్పటికీ భూవిరూపక్రియాపరంగా క్రియాశీలంగా ఉన్నాయి: నదులు, హిమానీనదాలు, వాలులపై జరిగే ప్రక్రియల వల్ల కలిగే క్రమక్షయంతో పాటు కొనసాగుతున్న విరూపణను వీటి ప్రస్తుత భూస్వరూపం ప్రతిబింబిస్తుంది; ఇది పూర్తయిపోయిన పర్వత నిర్మాణ ఘట్టాన్ని సూచించదు.

భారత భూగోళశాస్త్ర అధ్యయనంలో, బృహత్ హిమాలయాలు లేదా హిమాద్రి, నిమ్న హిమాలయాలు లేదా హిమాచల్, శివాలిక్ పాదపర్వతాలను మరింత ఉత్తరాన ఉన్న ట్రాన్స్-హిమాలయ పర్వతశ్రేణుల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. ఈ విశాల మండలాలు భౌగోళిక నిర్మాణ ద్రవ్యాలు, ఎత్తు, భూస్వరూపాల పరంగా భిన్నంగా ఉంటాయి; పర్వత చాపం అంతటా అవి సమాన దూరాల్లో విస్తరించిన శిఖరశ్రేణులు కావు. హిమాలయాల భూస్వరూపం రుతుపవన వర్షపాతాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది, చల్లని ఖండాంతర గాలి దక్షిణ దిశగా కదలడాన్ని నిరోధిస్తుంది, ప్రధాన నదీ వ్యవస్థలకు నీటిని అందించే మంచు, హిమ నిల్వలకు ఆధారంగా ఉంటుంది. అయితే, కక్ష్య నుంచి తీసిన ఛాయాచిత్రం ఒక్కటే భూగర్భ నిర్మాణ సరిహద్దులను, హిమానీనద ద్రవ్యరాశిలో మార్పుల ధోరణులను లేదా స్థానిక ప్రమాద స్థాయులను నిర్ధారించలేదు. వాటికి పటాలు, క్షేత్ర పరిశీలనలు, కాలక్రమంలో చేసిన కొలతలు అవసరం.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తించాల్సిన తేడా: టిబెటన్ పీఠభూమి ఎత్తైన ఖండాంతర పీఠభూమి; అది మహా హిమాలయాలకు మరో పేరు కాదు.
  • నదీ వ్యవస్థ భావన: హిమాలయాల్లోని కొన్ని ప్రధాన నదులు పర్వతాల ఉత్థానానికి పూర్వం నుంచీ ఉన్న ప్రవాహ మార్గాలను కొనసాగిస్తూ, ఉత్థానం జరుగుతున్న కొద్దీ లోతైన ఇరుకైన లోయలను కోస్తుంటాయి; పర్వత అవరోధాలు ఎల్లప్పుడూ జలవిభాజకాలతో ఏకీభవించవు.
  • మెయిన్స్ అనుసంధానం: భూకంపాలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం, హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోట వరదలను ప్రేరేపించే కారణాలు వేర్వేరుగా ఉంటాయి; ముప్పుకు గురయ్యే స్థితి, మౌలిక సదుపాయాల స్థల ఎంపిక, సంసిద్ధత వాటి విపత్తు ప్రభావాలను నిర్ధారిస్తాయి.

కాలరేఖ

  1. Before continental collision

    టెథిస్ మహాసముద్రం భారత భూభాగానికి, యురేషియాకు మధ్య ఉండేది; దాని ద్రోణిలో సముద్ర అవక్షేపాలు పేరుకుపోయాయి.

  2. Around 50 million years ago

    భారత–యురేషియా ఖండాల తొలి ఢీకొనడం హిమాలయాల ప్రధాన పర్వత నిర్మాణ ప్రక్రియకు నాంది పలికింది; ఇది జరిగిన ఖచ్చితమైన కాలంపై చర్చ కొనసాగుతోంది.

  3. Later Cenozoic

    నిరంతర సంపీడనం, ఉన్నతీకరణ, క్రమక్షయం వరుస పర్వత మండలాలను నిర్మించి, పర్వతాగ్రభూమి ద్రోణికి అవక్షేపాలను అందించాయి.

  4. Present

    కొనసాగుతున్న అభిసరణ వల్ల విరూపణ, ఉన్నతీకరణ, భూకంప ప్రమాదాలు కొనసాగుతున్నాయి.

హిమాలయ పర్వత నిర్మాణ ప్రక్రియలోని సరళీకృత దశల క్రమం

  1. 1. భారత ఫలకం ఉత్తర దిశగా కదులుతుంది; మధ్యలో ఉన్న టెథిస్ మహాసముద్రం మూసుకుపోతుంది
  2. 2. భారత ఫలకం యురేషియా ఫలకాన్ని ఢీకొంటుంది
  3. 3. సంపీడనం వల్ల ముడతలు పడటం, నిమ్నకోణ భ్రంశాల వెంట శిలాపొరలు ఒకదానిపై మరొకటి ఎగదోయబడటం, భూపటలం మందం పెరగడం జరుగుతాయి
  4. 4. భూఉత్థానం, నదుల లోతైన కోత వల్ల భూఉపరితలంపై ఎత్తుపల్లాల వ్యత్యాసం అధికమవుతుంది
  5. 5. క్రమక్షయం వల్ల పర్వత ముందుభాగ ద్రోణిలోకి అవక్షేపాలు చేరుతాయి
  6. 6. నిరంతర ఫలక అభిసరణ వల్ల విరూపణ, భూకంప కార్యకలాపాలు కొనసాగుతాయి
ప్రధాన హిమాలయ మేఖలలు: ఉత్తరం నుంచి దక్షిణం వరకు పోలిక
మేఖలసాధారణ స్వభావంఉదాహరణలు లేదా అనుబంధ లక్షణాలు
మహా హిమాలయాలుఅత్యంత ఎత్తైన, తులనాత్మకంగా నిరంతరంగా విస్తరించిన పర్వత శ్రేణి; విస్తారమైన మంచు, హిమ ఆవరణంఎవరెస్ట్, కాంచనజంగా, నందాదేవి
నిమ్న హిమాలయాలుకోతకు గురై విభజితమైన పర్వత శ్రేణులు, జనావాసాలు గల లోయలుపీర్ పంజాల్, ధౌలాధర్, నాగ్ టిబ్బా
శివాలిక్ప్రధానంగా బలహీనంగా సంఘటితమైన అవక్షేపాలతో ఏర్పడిన తక్కువ ఎత్తు గల బాహ్య పర్వత శ్రేణులుపర్వత పాదభాగంలోని కొండ వరుసలు; శివాలిక్, నిమ్న హిమాలయాల మధ్య డూన్ లోయలు
భాబర్–టెరాయ్ పర్వత ముందుభాగ ప్రాంతంప్రధాన పర్వత శ్రేణుల వెలుపల ఉన్న పర్వత పాద మేఖలలుభాబర్‌లో ప్రవాహ జలాలు భూమిలోకి ఇంకిపోవడం; టెరాయ్‌లో భూగర్భ జలాలు ఉపరితలంపైకి రావడం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

చమోలీ విపత్తు, ఉత్తరాఖండ్, ఫిబ్రవరి 2021

రోంటి శిఖర ప్రాంతం నుంచి భారీ శిలా–హిమపాతం సంభవించి, రిషిగంగా, ధౌలిగంగా లోయల గుండా విధ్వంసకర శిథిల ప్రవాహాన్ని, వరదను సృష్టించింది. జలవిద్యుత్ మౌలిక సదుపాయాలు, కార్మికులు తీవ్రంగా ప్రభావితమయ్యారు. ఈ ఘటన సాధారణ హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటన వరద కాదు. ఎత్తైన పర్వతాల్లో వాలులు కూలిపోవడం దిగువ ప్రాంతాల్లో గొలుసుకట్టు విపత్తులకు ఎలా దారితీస్తుందో ఇది వివరిస్తుంది.

దక్షిణ లోనాక్ సరస్సు విస్ఫోటనం, సిక్కిం, అక్టోబర్ 2023

దక్షిణ లోనాక్ హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటనం వల్ల తీస్తా నది వెంబడి విధ్వంసకర వరదలు సంభవించి, చుంగ్‌థాంగ్ వద్ద ఉన్న తీస్తా III ఆనకట్ట ధ్వంసమైంది. హిమానీనద సరస్సుల పర్యవేక్షణ, పటిష్ఠమైన హెచ్చరిక వ్యవస్థలు, ఎగువ ప్రాంతాల్లో అరుదుగా సంభవించినా అత్యంత తీవ్రంగా ఉండే ఘటనలను పరిగణనలోకి తీసుకునే మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళిక అవసరాన్ని ఈ విపత్తు స్పష్టం చేసింది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. డూన్‌లు నిమ్న హిమాలయాలకు, శివాలిక్‌లకు మధ్య ఉన్న అనుదైర్ఘ్య లోయలు. 2. కాశ్మీర్‌లోని కరేవాలు సరస్సు అవక్షేప నిక్షేపాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. 3. తెరాయ్‌లో అదృశ్యమైన జలప్రవాహాలు విస్తృతంగా తిరిగి ఉపరితలంపై కనిపించడం భాబర్ లక్షణం. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

సంప్రదాయ ప్రాంతీయ హిమాలయ విభాగాలను పశ్చిమం నుంచి తూర్పునకు సరైన క్రమంలో పేర్కొన్నది ఏది?

  • A. కుమావూ–పంజాబ్–అస్సాం–నేపాల్
  • B. పంజాబ్–కుమావూ–నేపాల్–అస్సాం
  • C. పంజాబ్–నేపాల్–కుమావూ–అస్సాం
  • D. అస్సాం–నేపాల్–పంజాబ్–కుమావూ

ప్రశ్న 3

కింది కనుమ–ప్రదేశం జతలను పరిశీలించండి: 1. షిప్కీ లా–హిమాచల్ ప్రదేశ్ 2. నాథూ లా–సిక్కిం 3. లిపులేఖ్–అరుణాచల్ ప్రదేశ్. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడూ
  • D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: హిమాలయాలు భౌగోళికంగా యువ పర్వతాలు కావడం, వాటి భౌతిక స్వరూప వైవిధ్యం వాటి పర్యావరణ ప్రాధాన్యాన్ని, విపత్తులకు లోనయ్యే దుర్బలత్వాన్ని ఎలా నిర్దేశిస్తాయో వివరించండి. విపత్తులను తట్టుకొని కోలుకోగల అభివృద్ధికి చర్యలను సూచించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • హిమాలయాలను క్రియాశీల ఖండ–ఖండ అభిఘాత మండలంగా పరిచయం చేయండి.
  • సమాంతర పర్వతశ్రేణులు, ఎత్తు ఆధారిత మండలాలు, వర్షచ్ఛాయా ప్రాంతాలను పర్యావరణ వైవిధ్యంతో అనుసంధానించండి.
  • దిగువ ప్రాంతాల జల భద్రతకు నదీ జన్మస్థాన జలాలు, మంచు, హిమానీనదాలు అందించే తోడ్పాటును వివరించండి.
  • క్రియాశీల భ్రంశాలు, బలహీన శిలలు, నిటారైన వాలులు, అత్యంత తీవ్రమైన అవపాతాన్ని గొలుసుకట్టు ప్రమాదాలతో అనుసంధానించండి.
  • చమోలీ 2021, సిక్కిం 2023 ఘటనలను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగిస్తూ, వాటికి నాంది పలికిన ప్రక్రియల మధ్య తేడాను స్పష్టం చేయండి.
  • పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలో ప్రణాళిక, భూకంప భద్రత, పర్యవేక్షణ, ముందస్తు హెచ్చరికలు, పర్యావరణ వ్యవస్థల పునరుద్ధరణను సిఫారసు చేయండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Contemporary India–I, Class IX: Physical Features of India.
  • NCERT, India: Physical Environment, Class XI: Structure and Physiography; Drainage System.
  • Geological Survey of India: publications on Himalayan geology and seismotectonics, gsi.gov.in.
  • National Disaster Management Authority: guidelines on landslides and glacial lake outburst floods, ndma.gov.in.
  • Department of Science and Technology: National Mission for Sustaining the Himalayan Ecosystem, dst.gov.in.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Himalayas.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp