New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · పరిశ్రమలు, రవాణా మరియు జనాభా

పారిశ్రామిక కారిడార్లు

పారిశ్రామిక కారిడార్లు అనేవి అధిక సామర్థ్యంగల రవాణా మౌలిక సదుపాయాల ద్వారా తయారీ కేంద్రాలు, సరకు రవాణా–నిల్వ కేంద్రాలు మరియు పట్టణ ఆవాసాలను అనుసంధానించే ప్రణాళికాబద్ధమైన ఆర్థిక ప్రాంతాలు. భారతదేశంలో ఇవి సరకు రవాణా–నిల్వ వ్యయాలను తగ్గించడం, పెట్టుబడులను ఆకర్షించడం, ఉపాధిని సృష్టించడం మరియు పారిశ్రామిక పట్టణీకరణను ప్రోత్సహించడం లక్ష్యాలుగా కలిగి ఉన్నాయి. ప్రిలిమ్స్ కోసం పారిశ్రామిక కారిడార్‌కు, సరకు రవాణా కారిడార్‌కు మధ్య తేడా; కారిడార్‌కు, అందులోని విడివిడి పారిశ్రామిక కేంద్రాలకు మధ్య తేడా; ఆమోదం పొందిన ప్రాజెక్టులకు, కార్యకలాపాలు సాగిస్తున్న మౌలిక సదుపాయాలకు మధ్య తేడా ముఖ్యమైనవి.

భారత్‌లోని గుజరాత్‌లో భాల్ ప్రాంతంలోని ధోలేరా SIR సమీపంలో జలవనరులు, పచ్చని ప్రదేశం వద్ద తెల్లని పక్షులు; 5 నవంబర్ 2025న తీసిన చిత్రం 03

భారత్‌లోని గుజరాత్‌లో భాల్ ప్రాంతంలోని ధోలేరా SIR సమీపంలో జలవనరులు, పచ్చని ప్రదేశం వద్ద తెల్లని పక్షులు; 5 నవంబర్ 2025న తీసిన చిత్రం 03

Credit: Kevin Kovadia · CC BY-SA 4.0 · source

పశ్చిమ ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్ (WDFC)పై కంటైనర్లను మోసుకెళ్తున్న సరకు రవాణా రైలు.

పశ్చిమ ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్ (WDFC)పై కంటైనర్లను మోసుకెళ్తున్న సరకు రవాణా రైలు.

Credit: Dedicated Freight Corridor Corporation of India Limited · GODL-India · source

1. అర్థం, భౌగోళిక తార్కికత

పారిశ్రామిక కారిడార్ అనేది ప్రణాళికాబద్ధమైన ఆర్థిక ప్రాంతం. ఇందులో రవాణా మౌలిక సదుపాయాలు పారిశ్రామిక సముదాయాలను, సరకు రవాణా–నిర్వహణ సదుపాయాలను, పట్టణ కేంద్రాలను, మార్కెట్లను అనుసంధానిస్తాయి. దీని ప్రధాన ఆధారం ప్రత్యేక సరకు రవాణా రైలు మార్గం, రహదారుల వ్యవస్థ లేదా రహదారులు, రైలు మార్గాలు, నౌకాశ్రయాలు, విమానాశ్రయాల సమ్మేళనం కావచ్చు. తయారీ కార్యకలాపాలు సాధారణంగా మొత్తం మార్గం పొడవునా విస్తరించకుండా, ఎంపిక చేసిన కేంద్రాల్లో కేంద్రీకృతమవుతాయి. అందువల్ల కారిడార్‌ను నిరంతరంగా విస్తరించిన కర్మాగారాల పట్టీగా కాకుండా, పరస్పరం అనుసంధానమైన వృద్ధి కేంద్రాల నెట్‌వర్క్‌గా అర్థం చేసుకోవడం సముచితం.

పరిశ్రమల స్థల నిర్ణయం ముడి పదార్థాలు, ఇంధన వనరులు, నీరు, శ్రమశక్తి, మూలధనం, మార్కెట్ల లభ్యతపై ఆధారపడి ఉంటుంది. మౌలిక సేవలతో కూడిన భూమి, విశ్వసనీయమైన నీరు–విద్యుత్ వంటి సదుపాయాలు, సమర్థవంతమైన అనుసంధానాన్ని అందించడం ద్వారా కారిడార్లు ఈ పరిస్థితుల్లో అనేకాన్ని ఏకకాలంలో మెరుగుపరచడానికి ప్రయత్నిస్తాయి. సమీపంలోని సంస్థలు సరఫరాదారులు, నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికులు, నిర్వహణ సేవలు, పరిజ్ఞానాన్ని ఉమ్మడిగా వినియోగించుకున్నప్పుడు సమీకరణ ఆర్థిక ప్రయోజనాలు (Agglomeration Economies) ఏర్పడతాయి. మెరుగైన రవాణా నౌకాశ్రయాలను చేరుకోవడానికి పట్టే సమయాన్ని, అందులోని అనిశ్చితిని తగ్గించడం ద్వారా అంతర్భాగ ప్రాంతాలకు కూడా పోటీ సామర్థ్యాన్ని కల్పించగలదు.

వాటి భౌగోళిక ప్రభావాలు కర్మాగారాలకు మాత్రమే పరిమితం కావు. విజయవంతమైన కేంద్రాల చుట్టూ గిడ్డంగుల కార్యకలాపాలు, నిర్మాణ రంగం, గృహనిర్మాణం, వాణిజ్య సేవలు విస్తరించి, వలసలను, పట్టణీకరణను ప్రోత్సహిస్తాయి. అయితే, రవాణా అనుసంధానం ఒక్కటే పారిశ్రామిక వృద్ధికి హామీ ఇవ్వదు. ఒక కేంద్రం ఉత్పాదక పారిశ్రామిక సముదాయంగా మారుతుందా లేదా తగినంతగా వినియోగించని మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుగానే మిగిలిపోతుందా అనేది పెట్టుబడిదారుల డిమాండ్, స్థానిక నైపుణ్యాలు, సంస్థాగత సామర్థ్యం, ఇప్పటికే ఉన్న పట్టణాలతో అనుసంధానాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

  • ప్రధాన ఆధారం: ఉత్పత్తి ప్రాంతాలను, మార్కెట్లను అనుసంధానించే ప్రధాన రవాణా అక్షం.
  • కేంద్రం (నోడ్): ఎంపిక చేసిన పారిశ్రామిక పట్టణం, పెట్టుబడి ప్రాంతం లేదా తయారీ పరిశ్రమల సముదాయం.
  • అనుసంధాన నెట్‌వర్క్ (ఫీడర్ నెట్‌వర్క్): పరిసర ప్రాంతాలను ప్రధాన అక్షంతో అనుసంధానించే స్థానిక రహదారులు, రైలు మార్గాలు, సేవలు.

2. సంస్థాగత వ్యవస్థ, అభివృద్ధి నమూనా

భారతదేశ కారిడార్ వ్యూహం వాణిజ్య, పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖలోని పరిశ్రమల ప్రోత్సాహం, అంతర్గత వాణిజ్య విభాగం ఆధ్వర్యంలో జాతీయ పారిశ్రామిక కారిడార్ అభివృద్ధి కార్యక్రమం ద్వారా అమలవుతోంది. గతంలో ఢిల్లీ ముంబై పారిశ్రామిక కారిడార్ అభివృద్ధి సంస్థగా ఉన్న NICDC, ప్రాజెక్టుల అభివృద్ధికి, అమలుకు మద్దతు అందిస్తుంది. ఈ వ్యవస్థలో జాతీయ పారిశ్రామిక కారిడార్ అభివృద్ధి, అమలు ట్రస్ట్ ఒక ముఖ్యమైన నిధుల సమకూర్పు, సమన్వయ సంస్థగా పనిచేస్తుంది.

అమలులో సాధారణంగా ప్రాజెక్టు-నిర్దిష్ట ప్రత్యేక ప్రయోజన సంస్థల ద్వారా కేంద్ర ప్రభుత్వం, భాగస్వామ్య రాష్ట్రాలు పరస్పరం సహకరిస్తాయి. రాష్ట్రాలు సాధారణంగా భూమి లభ్యతను, బాహ్య అనుసంధానాన్ని సులభతరం చేస్తాయి. కేంద్ర మద్దతు ఆమోదించిన ప్రధాన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి తోడ్పడుతుంది. నిధుల సమకూర్పు, వాటా మూలధనానికి సంబంధించిన నిర్దిష్ట ఏర్పాట్లు ప్రాజెక్టును బట్టి మారుతాయి. అంతర్గత రహదారులు, నీటి సరఫరా, నీటి పారుదల వ్యవస్థ, విద్యుత్ పంపిణీ, మురుగునీటి శుద్ధి, డిజిటల్ నెట్‌వర్క్‌లు భూమిని పరిశ్రమల వినియోగానికి అనువుగా మార్చడంలో అత్యవసర భాగాలు.

ఈ కార్యక్రమం సిద్ధంగా ఉన్న మౌలిక సదుపాయాలు, బహుళ రవాణా విధానాల అనుసంధానం, నివాస మరియు సామాజిక సదుపాయాల కోసం స్థలం కలిగిన ప్రణాళికాబద్ధ పారిశ్రామిక నగరాలకు పెరుగుతున్న ప్రాధాన్యం ఇస్తోంది. 2021లో ప్రారంభించిన PM గతి శక్తి, భౌగోళిక స్థాన సమాచారాన్ని ఉపయోగించి సమగ్ర మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళికకు తోడ్పడుతుంది. 2022లో ప్రవేశపెట్టిన జాతీయ లాజిస్టిక్స్ విధానం, సరకు రవాణా సేవలు మరియు సమన్వయంలో మెరుగుదలల ద్వారా భౌతిక మౌలిక సదుపాయాలపై పెట్టుబడులకు అనుబంధంగా పనిచేస్తుంది. ఈ కార్యక్రమాలు పారిశ్రామిక కారిడార్లకు మద్దతు ఇస్తాయి; అయితే వీటిని పారిశ్రామిక కారిడార్లకు సమానార్థకంగా పరిగణించకూడదు.

ఆగస్టు 2024లో, పది రాష్ట్రాలు మరియు ఆరు కారిడార్ల పరిధిలో 12 అదనపు పారిశ్రామిక కేంద్రాలకు ఆమోదం లభించడం, ఈ కార్యక్రమం భౌగోళికంగా విస్తరిస్తున్న తీరును తెలియజేసింది. అయితే, ఆమోదం అనేది ఒక ప్రాజెక్టుకు సంబంధించిన నిర్ణయాన్ని మాత్రమే సూచిస్తుంది; మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణం పూర్తయిందనడానికి, కర్మాగారాల్లో పరిశ్రమలు స్థాపితమయ్యాయనడానికి లేదా వాస్తవంగా ఉపాధి కల్పించబడిందనడానికి అది రుజువు కాదు.

3. ప్రధాన కారిడార్లు మరియు వాటి భౌగోళిక దిశా విస్తరణ

ఢిల్లీ–ముంబై పారిశ్రామిక కారిడార్, జాతీయ రాజధాని ప్రాంతాన్ని పశ్చిమ భారతదేశంలోని పారిశ్రామిక మరియు నౌకాశ్రయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థతో అనుసంధానిస్తుంది. దీని అసలు ప్రభావ ప్రాంతం ఉత్తర ప్రదేశ్, హర్యానా, రాజస్థాన్, మధ్య ప్రదేశ్, గుజరాత్ మరియు మహారాష్ట్రలలో విస్తరించి ఉంది. పశ్చిమ ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్ దీనికి ప్రధాన రైల్వే ఆధార మార్గం. ఈ అభివృద్ధి ప్రణాళికా చట్రంతో అనుసంధానమైన ముఖ్యమైన పారిశ్రామిక ప్రాజెక్టుల్లో గుజరాత్‌లోని ధొలేరా, మహారాష్ట్రలోని షేంద్రా–బిడ్కిన్, ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని గ్రేటర్ నోయిడా మరియు మధ్య ప్రదేశ్‌లోని ఉజ్జయిని సమీపంలో ఉన్న విక్రమ్ ఉద్యోగ్‌పురి ఉన్నాయి.

అమృత్‌సర్–కోల్‌కతా పారిశ్రామిక కారిడార్, అధిక జనసాంద్రత కలిగిన ఉత్తర మరియు తూర్పు మైదాన ప్రాంతాల వైపు విస్తరించి ఉంది. దీని ప్రభావ ప్రాంతం పంజాబ్, హర్యానా, ఉత్తర ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, బిహార్, ఝార్ఖండ్ మరియు పశ్చిమ బెంగాల్‌లను కవర్ చేస్తుంది. ఇది తూర్పు ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్‌తో అనుసంధానమై ఉంది; అయితే ఈ రెండింటి భౌగోళిక విస్తృతులు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం కార్యకలాపాలు సాగిస్తున్న తూర్పు DFC లుధియానా నుంచి సోన్‌నగర్ వరకు విస్తరించి ఉంది; పారిశ్రామిక కారిడార్‌కు చివరి బిందువైన కోల్‌కతాను, కార్యకలాపాలు సాగిస్తున్న ఆ రైల్వే మార్గపు చివరి బిందువుగా పొరబడకూడదు.

దక్షిణ భారతదేశంలో, చెన్నై–బెంగళూరు పారిశ్రామిక కారిడార్ తమిళనాడు, కర్ణాటక మరియు ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లను అనుసంధానిస్తుంది. ప్రణాళికలో ఉన్న ప్రధాన పారిశ్రామిక కేంద్రాల్లో పొన్నేరి, తుమకూరు మరియు కృష్ణపట్నం ఉన్నాయి. బెంగళూరు–ముంబై పారిశ్రామిక కారిడార్, కర్ణాటక మరియు మహారాష్ట్రల మధ్య పారిశ్రామిక అనుసంధానాలను బలోపేతం చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. తూర్పు తీర ఆర్థిక కారిడార్, కోల్‌కతా నుంచి కన్యాకుమారి వరకు విస్తృతమైన తీరప్రాంత ఆర్థిక అక్షాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని ప్రతిపాదిస్తుంది. ఇందులో విశాఖపట్నం–చెన్నై పారిశ్రామిక కారిడార్ మొదటి దశగా ఉంది.

పటాల ఆధారిత పరీక్షా సన్నద్ధతలో కారిడార్లను విడివిడి పారిశ్రామిక కేంద్రాల నుంచి వేరుచేసి గుర్తించాలి. అలాగే నౌకాశ్రయాలు, సరకు రవాణా మార్గాలు మరియు ఇప్పటికే స్థిరపడిన తయారీ పరిశ్రమల సమూహాలతో వాటికి ఉన్న సంబంధాలను గుర్తించాలి. కారిడార్ల పేర్లు విస్తృతమైన ఆర్థిక దిశను సూచిస్తాయి; అవి తప్పనిసరిగా ఒకే భౌతిక మార్గాన్ని లేదా ఒకే విధమైన పరిపాలనా సరిహద్దులను సూచించవు.

4. ఆర్థిక, రవాణా మరియు జనాభాపరమైన ప్రాధాన్యం

ఉత్పాదక వనరులు, తయారైన వస్తువుల రవాణాను వేగవంతంగా, మరింత విశ్వసనీయంగా నిర్వహించడం ద్వారా లాజిస్టిక్స్ వ్యయాలను తగ్గించేందుకు కారిడార్లు కృషి చేస్తాయి. సరకు రవాణాకు ప్రత్యేకించిన రైల్వే మార్గాలు ప్రయాణికుల రైళ్ల రాకపోకలకు తక్కువ అంతరాయం కలిగిస్తూ, భారీ పరిమాణంలో సరకు రవాణాను నిర్వహించగలవు. లాజిస్టిక్స్ పార్కులు, కంటైనర్ టెర్మినళ్లు, ఓడరేవుల అనుసంధానాలు ఒక రవాణా విధానం నుంచి మరొక రవాణా విధానానికి సరుకుల బదిలీని సులభతరం చేస్తాయి. సరఫరా గొలుసుల్లో భాగస్వాములైన తయారీదారులకు ఇది ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనది; ఎందుకంటే సరుకుల సరఫరాలో జాప్యం వల్ల కలిగే వ్యయం, అధిక సరకు రవాణా ఛార్జీల వల్ల కలిగే వ్యయంతో సమానంగా ఉండవచ్చు.

పారిశ్రామిక సమూహాల ఏర్పాటు దేశీయ, విదేశీ పెట్టుబడులను ఆకర్షించడంతోపాటు సరఫరాదారుల నెట్‌వర్క్‌లను బలోపేతం చేసి, ఎగుమతుల పోటీతత్వాన్ని మెరుగుపరచగలదు. ఆటోమొబైల్ విడిభాగాలు, ఇంజినీరింగ్ వస్తువులు, ఎలక్ట్రానిక్స్, ఆహార ప్రాసెసింగ్, వస్త్ర పరిశ్రమలు ప్రయోజనం పొందవచ్చు. అయితే, ఏ ప్రాంతంలో ఏయే పరిశ్రమలు ఏర్పడతాయనేది అక్కడి వనరులు, మార్కెట్ అనుసంధానాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. చిన్న, మధ్యతరహా సంస్థలు పెద్ద ప్రధాన సంస్థలతో అనుసంధానం లేకుండా మిగిలిపోవడం కంటే, అందుబాటు ధరల్లో స్థలాలు, భవనాలు, ఉమ్మడి సదుపాయాలు, ఆర్థిక వనరులు, కొనుగోలు ప్రక్రియల్లో పాల్గొనే అవకాశాలను పొందగలిగినప్పుడు అత్యధికంగా లబ్ధి పొందుతాయి.

జనాభాపరమైన ప్రభావాల్లో గ్రామీణ ప్రాంతాల నుంచి పట్టణాలకు వలసలు, రోజువారీ రాకపోకల పెరుగుదల, వ్యవసాయ భూములను పట్టణ అవసరాలకు మళ్లించడం వంటివి ఉంటాయి. ప్రణాళికాబద్ధమైన టౌన్‌షిప్‌లు ఇప్పటికే అభివృద్ధి చెందిన మహానగర కేంద్రాలపై ఒత్తిడిని తగ్గించగలవు. అయితే, ఉద్యోగాలతోపాటు అందుబాటు ధరల్లో గృహాలు, ప్రజా రవాణా, పాఠశాలలు, ఆరోగ్య సంరక్షణ సదుపాయాలు కల్పించినప్పుడే ఇది సాధ్యమవుతుంది. ప్రాంతీయ అభివృద్ధి దానంతటదే జరగదు: అధిక అనుసంధానం ఉన్న కేంద్రాలు, పొరుగున ఉన్న బలహీన ప్రాంతాల నుంచి మూలధనాన్ని, నైపుణ్యం గల కార్మికులను తమవైపు ఆకర్షించవచ్చు. అందువల్ల, ప్రయోజనాలు విస్తృతంగా అందేందుకు ప్రధాన కేంద్రాలకు అనుసంధానించే మౌలిక సదుపాయాలు, స్థానిక శిక్షణ, చిన్న పట్టణాలతో అనుసంధానాలు ముఖ్యమైనవి.

5. పరిమితులు, సుస్థిరత, పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన తేడాలు

భూములను సమీకరించడం ఒక ప్రధాన సవాలు. ఎందుకంటే పారిశ్రామిక ప్రాజెక్టులు వ్యవసాయాధారిత జీవనోపాధులను, ఉమ్మడి ఆస్తుల వినియోగ అవకాశాలను, నివాస స్థావరాల స్వరూపాన్ని మార్చవచ్చు. వర్తించే సందర్భాల్లో, భూసేకరణ, పునరావాస ప్రక్రియలు సంబంధిత రాష్ట్ర నిబంధనలతోపాటు భూసేకరణ, పునరావాసం, పునఃస్థిరీకరణలో న్యాయమైన పరిహారం పొందే హక్కు, పారదర్శకత చట్టం, 2013కు అనుగుణంగా ఉండాలి. నిబంధనలను లాంఛనంగా పాటించడం మాత్రమే కాకుండా, సమర్థవంతమైన సంప్రదింపులు, న్యాయమైన పరిహారం, జీవనోపాధుల పునరుద్ధరణ కూడా ముఖ్యమైనవి. రవాణా సంస్థలు, ప్రజోపయోగ సేవా సంస్థలు, పట్టణ పాలనా సంస్థల మధ్య బాధ్యతలు విడివిడిగా ఉండటం కూడా అమలులో జాప్యానికి దారితీయవచ్చు.

పర్యావరణ ముప్పుల్లో నీటి వనరులపై ఒత్తిడి, కాలుష్యం, సహజ ఆవాసాల విచ్ఛిన్నం, వరదలు, ఉత్పాదక వ్యవసాయ భూముల నష్టం వంటివి ఉన్నాయి. పొడి ప్రాంతాల్లో అధికంగా నీటిని వినియోగించే పరిశ్రమలను ప్రత్యేకంగా పరిశీలించాలి. తీరప్రాంతాలు, లోతట్టు ప్రాంతాల్లోని కేంద్రాలకు నీటి పారుదల వ్యవస్థలు, వాతావరణ సంబంధిత ముప్పులను ఎదుర్కొనే ప్రణాళికలు అవసరం. పర్యావరణ అనుమతులు వర్తించే చట్టాలు, నోటిఫికేషన్లపై ఆధారపడి ఉంటాయి; ఒక ప్రాంతాన్ని కారిడార్‌గా గుర్తించినంత మాత్రాన ప్రాజెక్టులకు నియంత్రణపరమైన నిబంధనల నుంచి మినహాయింపు లభించదు. ఉమ్మడి పారిశ్రామిక వ్యర్థజలాల శుద్ధి, వ్యర్థజలాల పునర్వినియోగం, ఇంధన సామర్థ్యం, ప్రజా రవాణా పర్యావరణంపై ఒత్తిడిని తగ్గించగలవు.

ప్రిలిమ్స్ కోసం, పారిశ్రామిక కారిడార్‌ను ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్ (Dedicated Freight Corridor), ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలి (SEZ), ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే నుంచి వేరుచేసి అర్థం చేసుకోవాలి. DFC అనేది సరకు రవాణా కోసం ఉద్దేశించిన రైల్వే మౌలిక సదుపాయం; SEZ అనేది నిర్దిష్ట నియంత్రణ వ్యవస్థతో చట్టబద్ధంగా నోటిఫై చేసిన ప్రాంతం. పారిశ్రామిక కారిడార్ అనేది ఈ రెండింటినీ కలిగి ఉండగల విస్తృత ప్రాదేశిక అభివృద్ధి వ్యూహం. చివరగా, అంచనా వేసిన పెట్టుబడులు, ఉపాధిని వాస్తవంగా సాధించిన ఫలితాల నుంచి వేరుచేసి చూడాలి. మూల్యాంకనంలో మౌలిక సదుపాయాలపై చేసిన వ్యయాన్ని మాత్రమే కాకుండా, వినియోగంలోకి వచ్చిన పారిశ్రామిక భూమి, కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్న సంస్థలు, సృష్టించిన ఉద్యోగాలు, లాజిస్టిక్స్ పనితీరు, పర్యావరణ నాణ్యతను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

కాలరేఖ

  1. 2006

    ఢిల్లీ–ముంబై పారిశ్రామిక కారిడార్ అభివృద్ధికి భారతదేశం–జపాన్ సహకారం ప్రారంభ కార్యచట్రాన్ని అందించింది.

  2. 2016

    జాతీయ పారిశ్రామిక కారిడార్ అభివృద్ధి మరియు అమలు ట్రస్ట్ ద్వారా సంస్థాగత వ్యవస్థను విస్తరించారు.

  3. 2021

    సమీకృత బహుళ రవాణా విధానాల మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళిక కోసం PM గతి శక్తి జాతీయ మాస్టర్ ప్లాన్‌ను ప్రారంభించారు.

  4. August 2024

    జాతీయ కార్యక్రమం కింద అదనంగా 12 పారిశ్రామిక కేంద్రాలు లేదా నగరాలకు కేంద్ర మంత్రిమండలి ఆమోదం తెలిపింది.

కారిడార్ మౌలిక సదుపాయాలు పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి ఎలా దోహదపడతాయి

  1. 1. ప్రధాన రవాణా వ్యవస్థను, మార్కెట్లను, అనువైన పారిశ్రామిక కేంద్రాలను గుర్తించడం
  2. 2. భూమి, అనుమతులు, నిధుల సమీకరణ మరియు ప్రాజెక్టు సంస్థల మధ్య సమన్వయం సాధించడం
  3. 3. ప్రధాన మౌలిక సదుపాయాలు మరియు బహుళ రవాణా విధానాల అనుసంధానాలను నిర్మించడం
  4. 4. ప్రధాన తయారీ సంస్థలను, సరఫరాదారు సంస్థలను ఆకర్షించడం
  5. 5. నైపుణ్యాలు, గృహవసతి మరియు పట్టణ సేవలను అభివృద్ధి చేయడం
  6. 6. ఉపాధి, ఉత్పాదకత మరియు పర్యావరణ ఫలితాలను పర్యవేక్షించడం
పట ఆధారిత పునశ్చరణ కోసం ప్రధాన కారిడార్ల అనుబంధాలు
కారిడార్భౌగోళిక విస్తరణముఖ్యమైన అనుబంధం
ఢిల్లీ–ముంబయిNCR నుంచి పశ్చిమ భారతదేశం వరకుపశ్చిమ ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్; ధోలేరా మరియు షేంద్రా–బిడ్కిన్
అమృత్‌సర్–కోల్‌కతాఉత్తర మరియు తూర్పు మైదానాలుతూర్పు ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్; ప్రస్తుతం కార్యకలాపాలు సాగిస్తున్న DFC కంటే విస్తృత పరిధి
చెన్నై–బెంగళూరుతమిళనాడు, కర్ణాటక మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్పొన్నేరి, తుమకూరు మరియు కృష్ణపట్నం పారిశ్రామిక కేంద్రాలు
బెంగళూరు–ముంబయికర్ణాటక మరియు మహారాష్ట్రపశ్చిమ మరియు దక్షిణ భారతదేశంలోని ప్రధాన పారిశ్రామిక ప్రాంతాల ఏకీకరణ
విశాఖపట్నం–చెన్నైఆంధ్రప్రదేశ్ తీరప్రాంత ఆర్థిక మండలంతూర్పు తీర ఆర్థిక కారిడార్‌లోని మొదటి దశ

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ధొలేరా ప్రత్యేక పెట్టుబడి ప్రాంతం, గుజరాత్

ధొలేరా అనేది ఢిల్లీ–ముంబై పారిశ్రామిక కారిడార్‌తో అనుసంధానమైన గ్రీన్‌ఫీల్డ్ పారిశ్రామిక నగర ప్రాజెక్టు. దీని ప్రారంభ అభివృద్ధి ప్రాంతం (Activation Area) సుమారు 22.5 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది. ప్రణాళికాబద్ధమైన రహదారులు, ప్రజోపయోగ సేవల నెట్‌వర్క్‌ల ద్వారా మౌలిక సదుపాయాలకు తొలి ప్రాధాన్యమిచ్చే అభివృద్ధి విధానాన్ని ఇది వివరిస్తుంది. అంతేకాకుండా, ప్రారంభ అభివృద్ధి ప్రాంతంలో పనులు పూర్తికావడాన్ని, దానికంటే ఎంతో విస్తారమైన పెట్టుబడి ప్రాంతం పూర్తిస్థాయిలో అభివృద్ధి చెందడంతో ఎందుకు సమానంగా పరిగణించకూడదో కూడా ఇది చూపిస్తుంది.

షేంద్రా–బిడ్కిన్ పారిశ్రామిక ప్రాంతం, మహారాష్ట్ర

AURIC పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందిన షేంద్రా–బిడ్కిన్, గతంలో ఔరంగాబాద్‌గా పిలిచిన ఛత్రపతి సంభాజీనగర్ సమీపంలో ఉంది. కేంద్ర–రాష్ట్ర ప్రాజెక్టు వ్యవస్థ ద్వారా అభివృద్ధి చేసిన ఈ ప్రాంతం, ప్రణాళికాబద్ధమైన పారిశ్రామిక భూమితో ప్రధాన మౌలిక సదుపాయాలు, పట్టణ సేవలను సమన్వయపరుస్తుంది. ఇప్పటికే స్థిరపడిన తయారీ రంగ పర్యావరణ వ్యవస్థకు సమీపంలో ఉండటం వల్ల, కొత్త పారిశ్రామిక కేంద్రాలను ప్రస్తుత సరఫరాదారులు, శ్రామిక మార్కెట్లు, రవాణా నెట్‌వర్క్‌లతో అనుసంధానించడం ద్వారా కలిగే ప్రయోజనాలను ఇది వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. పారిశ్రామిక కారిడార్ తప్పనిసరిగా నిరంతరాయంగా విస్తరించిన పారిశ్రామిక భూపట్టీగా ఉండాలి. 2. ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్ ఒక పారిశ్రామిక కారిడార్‌కు ప్రధాన అనుసంధాన మార్గంగా పనిచేయవచ్చు. 3. ప్రతి పారిశ్రామిక కేంద్రం స్వయంచాలకంగా SEZ అవుతుంది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏది/ఏవి సరైనది/సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతలలో తప్పుగా జతపరచబడినది ఏది?

  • A. ధొలేరా — గుజరాత్
  • B. షేంద్రా–బిడ్కిన్ — మహారాష్ట్ర
  • C. విక్రమ్ ఉద్యోగ్‌పురి — మధ్యప్రదేశ్
  • D. కృష్ణపట్నం — కర్ణాటక

ప్రశ్న 3

పారిశ్రామిక కారిడార్ల అభివృద్ధికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. PM గతి శక్తి సమగ్ర మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళికకు తోడ్పడుతుంది. 2. విశాఖపట్నం–చెన్నై పారిశ్రామిక కారిడార్, తూర్పు తీర ఆర్థిక కారిడార్‌లో మొదటి దశ. 3. ఒక కేంద్రానికి ఆమోదం లభించడం అంటే, దాని ద్వారా కల్పించగలమని అంచనా వేసిన ఉపాధి ఇప్పటికే సృష్టించబడిందని నిర్ధారిస్తుంది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: పారిశ్రామిక కారిడార్‌లు భారతదేశ ఆర్థిక భౌగోళిక స్వరూపాన్ని మార్చగలవు. అయితే రవాణా మౌలిక సదుపాయాలు మాత్రమే సమతుల్య ప్రాంతీయ అభివృద్ధిని నిర్ధారించలేవు. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ప్రధాన అనుసంధాన మార్గం–కేంద్రం–ఉప అనుసంధాన మార్గాల (backbone–node–feeder) నిర్మాణాన్ని, పారిశ్రామిక కేంద్రీకరణ వల్ల కలిగే ఆర్థిక ప్రయోజనాలను వివరించండి.
  • లాజిస్టిక్స్ సామర్థ్యం, పెట్టుబడులు, ఎగుమతులు, ఉపాధి గురించి చర్చించండి.
  • ఢిల్లీ–ముంబై, చెన్నై–బెంగళూరు కారిడార్‌లలోని పారిశ్రామిక కేంద్రాలను ఉదాహరణలుగా తీసుకొని వివరించండి.
  • భూమి, నీరు, నైపుణ్యాలు, వలసలు, గృహవసతికి సంబంధించిన పరిమితులను పరిశీలించండి.
  • ఇప్పటికే పోటీతత్వం కలిగిన ప్రాంతాల్లోనే ప్రయోజనాలు కేంద్రీకృతమయ్యే ప్రమాదాన్ని వివరించండి.
  • స్థానిక సంస్థలతో అనుసంధానాలు, బహుళ రవాణా విధానాల ఉప అనుసంధాన మార్గాలు, సమ్మిళిత పట్టణ ప్రణాళిక, ఫలితాల ఆధారిత పర్యవేక్షణను సిఫార్సు చేయండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: People and Economy, Class XII: Manufacturing Industries; Transport and Communication.
  • NICDC official website: National Industrial Corridor Development Programme and project profiles.
  • DPIIT annual reports: Industrial infrastructure and corridor development.
  • Press Information Bureau, 28 August 2024: Cabinet approval of 12 industrial nodes or cities.
  • Dedicated Freight Corridor Corporation of India Limited: Official Eastern and Western DFC project information.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp