
భారత నదుల అనుసంధానం: ప్రతిపాదిత నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల అనుసంధానాలను వివరించే దృష్టాంతం.
Credit: Nilesh shukla · CC BY-SA 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

Map study
భారతదేశ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు: జలవిభాజక రేఖలను రాష్ట్ర సరిహద్దుల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి; తూర్పు దిశగా, పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదీ వ్యవస్థలను పోల్చాలి.
- ప్రాంతాలను పోల్చే ముందు మూల పటంలోని సంకేతాల వివరణ, ప్రమాణం మరియు సమాచారం సూచించే కాలాన్ని పరిశీలించాలి.
- ప్రాదేశిక నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించాలి; ఈ పటం అధ్యయన సూచిక మాత్రమే, ప్రత్యక్ష నిర్వహణ సమాచారం కాదు.
Credit: Heinz OSM · ODbL · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. భావన మరియు భౌగోళిక హేతుబద్ధత
నదుల అనుసంధానం అంటే ఒక నదీ పరీవాహక ప్రాంతం లేదా ఉప-పరీవాహక ప్రాంతం నుంచి మరొక ప్రాంతానికి ప్రణాళికాబద్ధంగా నీటిని బదిలీ చేయడం. ఒక నది, దాని ఉపనదులు నీటిని సేకరించి ప్రవహింపజేసే ప్రాంతాన్ని పరీవాహక ప్రాంతం అంటారు. దీనికి జలవిభాజక రేఖ లేదా ప్రవాహ విభాజక రేఖ సరిహద్దుగా ఉంటుంది. ఆయకట్టు పరిధిలో నీటిని పంపిణీ చేసే సాధారణ కాలువకు భిన్నంగా, అంతర్-పరీవాహక ప్రాంత అనుసంధానం ఒక జలవిభాజక రేఖను దాటుతుంది. భూభాగాల ఎత్తులు అనుకూలంగా ఉన్నచోట గురుత్వాకర్షణ ద్వారా నీటిని బదిలీ చేయవచ్చు; ఇతర ప్రాంతాల్లో ఎత్తిపోతల సాగు, సొరంగాలు, భారీ స్థాయిలో విద్యుత్ వినియోగం అవసరమవుతాయి.
భారతదేశంలో వర్షపాతం ప్రధానంగా రుతువులపై ఆధారపడి ఉండటంతోపాటు, ప్రాంతాలవారీగా అత్యంత అసమానంగా ఉంటుంది. దేశంలోని అత్యధిక ప్రాంతాల్లో వార్షిక వర్షపాతంలో అధిక భాగం నైరుతి రుతుపవనాల కాలంలోనే కురుస్తుంది. అయితే, నీటి అవసరం ఏడాది పొడవునా కొనసాగుతుంది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో వరదలు సంభవించే సమయంలోనే ఇతర ప్రాంతాల్లో కరువు నెలకొనవచ్చు. ఈ వ్యత్యాసం రుతుపవన కాలపు జల ప్రవాహాలను నిల్వ చేసి, వాటిలో కొంత భాగాన్ని పునఃపంపిణీ చేయాలనే వాదనకు మద్దతునిస్తుంది. అయితే, ఒకేసారి వరదలు, కరువు సంభవించడం వల్ల ఆర్థికంగా, పర్యావరణపరంగా బదిలీ చేయదగిన మిగులు జలాలు ఉన్నాయని స్వయంచాలకంగా నిర్ధారణ కాదు.
జలవిజ్ఞానపరంగా సముచితమైన ప్రమాణ ప్రాంతం రాష్ట్రం కాదు, నదీ పరీవాహక ప్రాంతం. నేడు మిగులు జలాలు ఉన్నదిగా గుర్తించిన పరీవాహక ప్రాంతం, పంటల సరళి, పట్టణ నీటి డిమాండ్, భూగర్భ జల వినియోగం లేదా వాతావరణంలో మార్పుల తర్వాత నీటి కొరతను ఎదుర్కోవచ్చు. అందువల్ల, కేవలం సగటు వార్షిక జల ప్రవాహ పరిమాణం కంటే విశ్వసనీయంగా లభించే జల పరిమాణం, రుతువులవారీ జల సమతుల్యతలు మరింత ముఖ్యమైనవి.
- అంతర్-పరీవాహక ప్రాంత జల బదిలీ, ఒకే పరీవాహక ప్రాంతం లోపల జరిగే జల పునఃపంపిణీకి భిన్నమైనది. అయితే, ఈ రెండింటిలోనూ కాలువలు, జలాశయాలను ఉపయోగించవచ్చు.
- వరద ఉద్ధృతి గరిష్ఠంగా ఉన్న సమయంలో నీరు సమృద్ధిగా ఉండటం, ఏడాది పొడవునా విశ్వసనీయంగా నీరు అందుబాటులో ఉండటంతో సమానం కాదు.
2. జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక మరియు ప్రధాన అనుసంధానాల భౌగోళిక అంశాలు
1980లో రూపొందించిన జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళికలో హిమాలయ, ద్వీపకల్ప భాగాలు ఉన్నాయి. జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని జాతీయ జల అభివృద్ధి సంస్థ ప్రతిపాదిత జల బదిలీలపై పరిశోధనలు నిర్వహించి, సాధ్యాసాధ్యత నివేదికలను, సమగ్ర ప్రాజెక్టు నివేదికలను తయారు చేస్తుంది. ఒక అనుసంధానాన్ని గుర్తించడం ప్రణాళికా ప్రక్రియలో ఒక మైలురాయి మాత్రమే: అది రాష్ట్రాల మధ్య ఒప్పందం కుదిరినట్లు గానీ, చట్టబద్ధ అనుమతి లభించినట్లు గానీ, నిర్మాణం జరిగినట్లు గానీ, నిర్వహణ ప్రారంభమైనట్లు గానీ సూచించదు.
హిమాలయ భాగం గంగా–బ్రహ్మపుత్ర నదీ వ్యవస్థలు, వాటికి సంబంధించిన పరీవాహక ప్రాంతాల్లో జల నిల్వ, బదిలీ ఏర్పాట్లను ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ ప్రతిపాదనలు దుర్గమ భూభాగం, అవక్షేపాల పేరుకుపోవడం, భూకంప ప్రమాదాలు, అంతర్రాష్ట్ర జల కేటాయింపు సమస్యలను ఎదుర్కొంటాయి; అనేక సందర్భాల్లో పొరుగు దేశాల సహకారం కూడా అవసరమవుతుంది. హిమాలయ నదులకు వర్షపాతం, మంచు కరగడం, హిమానీనదాలు కరగడం ద్వారా వేర్వేరు నిష్పత్తుల్లో నీరు లభిస్తుంది; ఈ నదులన్నింటికీ ఒకే విధంగా హిమానీనదాల నుంచే నీరు అందుతుందని పరిగణించకూడదు.
ద్వీపకల్ప భాగంలో మహానది–గోదావరి–కృష్ణా–పెన్నార్–కావేరి జల బదిలీ భావన, పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదులకు సంబంధించిన ప్రతిపాదనలు, కెన్–బెత్వా వంటి అనుసంధానాలు ఉన్నాయి. అనేక ద్వీపకల్ప నదుల ప్రవాహాలు రుతుపవనాలపై ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉంటాయి. పశ్చిమ కనుమల మీదుగా లేదా ఎత్తైన పీఠభూముల వైపు జలాలను బదిలీ చేయడంలో ప్రధాన ఇంజినీరింగ్, పర్యావరణ పరిమితులు ఎదురుకావచ్చు. ఈ కార్యక్రమం ద్వారా సుమారు 35 మిలియన్ హెక్టార్లకు అదనపు సాగునీరు, దాదాపు 34,000 MW జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి సామర్థ్యం లభిస్తాయని తరచుగా పేర్కొనే గణాంకాలు ప్రణాళికా అంచనాలు మాత్రమే; అవి ఇప్పటికే సాధించిన ప్రయోజనాలు కావు.
- పార్–తాపీ–నర్మదా అనుసంధానం పశ్చిమ భారతదేశానికి సంబంధించినది; దమన్గంగా–పింజాల్ అనుసంధానం ముంబై ప్రాంతానికి నీటి సరఫరాను పెంచడానికి సంబంధించినది.
- ప్రతి ముఖ్యమైన అనుసంధానానికి సంబంధించి నీటిని అందించే పరీవాహక ప్రాంతం, నీటిని స్వీకరించే పరీవాహక ప్రాంతం, వాటి మధ్య ఉన్న జలవిభాజక రేఖ, సంబంధిత రాష్ట్రాలను పటంలో గుర్తించండి.
3. ఆశించిన ప్రయోజనాలు మరియు జలవిజ్ఞానపరమైన పరిమితులు
సాగునీటి విస్తరణ, తాగునీటి భద్రత, పారిశ్రామిక అవసరాలకు నీటి సరఫరా, కరువు తీవ్రత తగ్గింపును మద్దతుదారులు ప్రధానంగా ప్రస్తావిస్తారు. జల నిల్వల ఆధారంగా చేపట్టే బదిలీలు వర్షాభావ కాలాల్లో వ్యవసాయ ఉత్పత్తిని స్థిరపరచి, బహుళ పంటల సాగుకు తోడ్పడవచ్చు. కొన్ని ప్రాజెక్టులు జలవిద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయగలిగితే, మరికొన్ని నీటిని పంపింగ్ చేయడానికి విద్యుత్తును వినియోగిస్తాయి. జలమార్గం లోతు, నిరంతర అనుసంధానం, మౌలిక సదుపాయాలు అనుకూలంగా ఉన్న చోట మాత్రమే నౌకాయానం సాధ్యమవుతుంది; జల బదిలీ కాలువ వల్ల అది స్వయంచాలకంగా లభించే ప్రయోజనం కాదు.
జలాశయాల్లో వరద నీటిని నిల్వ చేయడానికి తగినంత ఖాళీ సామర్థ్యాన్ని ఉంచి, సముచిత నిర్వహణ నియమాలను పాటిస్తే, కొన్ని వరద గరిష్ఠ ప్రవాహాల తీవ్రతను తగ్గించవచ్చు. అయితే వరద నియంత్రణను సంపూర్ణ వరద నివారణతో సమానంగా భావించకూడదు. అత్యధిక వర్షపాతం, ఉపనదులు పొంగిపొర్లడం, పట్టణ నీటి పారుదల వ్యవస్థల వైఫల్యం, వరద మైదానాల ఆక్రమణ కారణంగా పెద్ద జలాశయాలు ఉన్న ప్రాంతాల్లోనూ ముంపు సంభవించవచ్చు. సాగునీటి కోసం నీటిని నిల్వ చేయడం, వరద తీవ్రతను తగ్గించేందుకు ఖాళీ నిల్వ సామర్థ్యాన్ని ఉంచడం కూడా పరస్పరం పోటీపడే నిర్వహణ లక్ష్యాలుగా మారవచ్చు.
సమగ్ర మూల్యాంకనంలో సగటు పరిస్థితులను మాత్రమే కాకుండా, వర్షాభావ సంవత్సరాల్లోని ప్రవాహాలను కూడా పరిశీలించాలి. రుతుపవనాల వైఫల్యం జలాలను అందించే, స్వీకరించే పరీవాహక ప్రాంతాలను ఒకేసారి ప్రభావితం చేయవచ్చు. దీంతో నీటి డిమాండ్ అత్యధికంగా ఉన్న సమయంలోనే జల బదిలీ విశ్వసనీయత తగ్గుతుంది. ఆవిరీభవనం, కాలువల నుంచి నీరు ఇంకిపోవడం, పూడిక పేరుకుపోవడం, పంపింగ్ వ్యయాలు నికర ప్రయోజనాలను ప్రభావితం చేస్తాయి. కాలువల నుంచి ఇంకే నీరు కొన్ని పరిస్థితుల్లో భూగర్భ జలాలను పునర్భర్తీ చేయవచ్చు; అయితే అది నీరు నిలిచిపోవడానికి, లవణీయతకు కూడా దారితీయవచ్చు. అందువల్ల ప్రయోజనాలు స్థానిక నేలలు, నీటి పారుదల, నిర్వహణ నియమాలు, నీటి వినియోగ సామర్థ్యంపై ఆధారపడి ఉంటాయి.
- మళ్లించిన మొత్తం జల పరిమాణాన్ని, సమర్థంగా చేరవేసి ఉత్పాదకంగా వినియోగించిన జల పరిమాణం నుంచి వేరు చేసి చూడాలి.
- మొత్తం నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో ఇప్పటికే ఉన్న ఆనకట్టలు, ప్రతిపాదిత అనుసంధానాల సంచిత ప్రభావాలను అంచనా వేయాలి.
4. పర్యావరణ మరియు సామాజిక ఆందోళనలు
నదీ ప్రవాహాలు వరద మైదానాలు, చిత్తడి నేలలు, మత్స్య వనరులు, నదీముఖద్వారాలు, డెల్టాలను నిలబెడతాయి. సముద్రానికి చేరే నీరు, అవక్షేపాలు కేవలం వృథాగా పోవడం లేదు: అవి తీర భూస్వరూపాలను, పోషక పదార్థాల చక్రాలను, లవణీయత సమతుల్యతను కొనసాగిస్తాయి. పెద్ద ఎత్తున జలాలను మళ్లించడం వల్ల నదీముఖద్వారాల్లోకి చేరే మంచినీటి ప్రవాహాలు తగ్గవచ్చు, ఉప్పునీటి చొరబాటు పెరగవచ్చు, దిగువ ప్రాంతాల ఆవాసాలు మారవచ్చు. ఆనకట్టలు అవక్షేపాలను నిలిపివేస్తాయి. ఇసుక తవ్వకం, భూమి కుంగిపోవడం, సముద్ర మట్టం పెరుగుదలతో ఈ ప్రభావం కలిసి డెల్టా కోతను మరింత తీవ్రతరం చేయవచ్చు.
జలాశయాలు, కాలువలు అడవులను ముంపునకు గురిచేయవచ్చు, వన్యప్రాణుల ఆవాసాలను విచ్ఛిన్నం చేయవచ్చు, చేపల వలసలను మార్చవచ్చు. నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య అనుసంధానాలు ఆక్రమణశీల జలజీవుల వ్యాప్తికి దోహదపడవచ్చు లేదా నీటి నాణ్యత పరిస్థితులను మార్చవచ్చు. పర్యావరణ ప్రవాహాల నిర్ధారణలో కేవలం స్థిరమైన కనీస నీటి విడుదలను మాత్రమే కాకుండా, రుతుపరమైన వైవిధ్యాన్ని, పర్యావరణ విధులను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. వర్షపాత తీవ్రత, కరవుల కొనసాగింపు వ్యవధి, గతకాల ప్రవాహ అంచనాల విశ్వసనీయతను మార్చడం ద్వారా వాతావరణ మార్పు అనిశ్చితిని మరింత పెంచుతుంది.
భూసేకరణ వల్ల గ్రామాలు నిర్వాసితమవవచ్చు; సాగుదారులు, అటవీ ఆధారిత సముదాయాలు, మత్స్యకారులు ప్రభావితమవవచ్చు. ప్రభావాలు కేవలం నివాస భూమిని కోల్పోవడానికే పరిమితం కావు; ఉమ్మడి ఆస్తి వనరులు, జీవనోపాధులను కోల్పోవడం కూడా వీటిలో భాగమే. సాగునీరు లేదా పట్టణ నీటి సరఫరా ప్రయోజనాలు ఎవరికి అందుతున్నాయి, నిర్వాసితత్వం వల్ల కలిగే భారాన్ని, పర్యావరణ నష్టాలను ఎవరు భరిస్తున్నారు అనే అంశాలను మదింపులో పోల్చి చూడాలి. పునరావాసం, జీవనోపాధుల పునరుద్ధరణ, వర్తించే అటవీ హక్కుల నిబంధనల అమలు, అర్థవంతమైన సంప్రదింపులు ప్రాజెక్టు బాధ్యతల్లో అంతర్భాగాలు.
- పర్యావరణ ప్రభావ మదింపులో దిగువ ప్రాంతాలపై ప్రభావాలు, సంచిత ప్రభావాలు, నిర్మాణ సంబంధిత ప్రభావాలను చేర్చాలి.
- ప్రాంతీయ జల భద్రతకు, పన్నా పులుల అభయారణ్యం పరిసరాల్లో సంరక్షణకు మధ్య ఉన్న వైరుధ్యాన్ని కెన్–బెత్వా ఉదాహరణ వివరిస్తుంది.
5. సంస్థలు, సమాఖ్య వ్యవస్థ మరియు చట్టపరమైన అవసరాలు
నీరు ప్రధానంగా రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం 17 పరిధిలోకి వస్తుంది. అయితే, అంతర్రాష్ట్ర నదులు, నదీ లోయల నియంత్రణ, అభివృద్ధిపై కేంద్ర నియంత్రణ ప్రజా ప్రయోజనాల దృష్ట్యా సముచితమని పార్లమెంటు ప్రకటించినప్పుడు, ఇది కేంద్ర జాబితాలోని అంశం 56కు లోబడి ఉంటుంది. అధికరణం 262 అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల న్యాయనిర్ణయానికి ఏర్పాట్లు చేసే అధికారాన్ని పార్లమెంటుకు కల్పిస్తుంది. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల చట్టం, 1956, అటువంటి న్యాయనిర్ణయానికి ప్రధాన చట్టబద్ధ చట్రాన్ని అందిస్తుంది.
నదుల అనుసంధానానికి జల బదిలీల పరిమాణం, సమయం, లభ్యతపై భరోసా, ప్రాధాన్యతల విషయంలో ఒప్పందం అవసరం. ముఖ్యంగా భవిష్యత్తు సాగునీటి లేదా పట్టణ నీటి అవసరాలను పరిగణనలోకి తీసుకున్నప్పుడు, ఒక నదీ పరీవాహక ప్రాంతాన్ని మిగులు జలాలున్న ప్రాంతంగా వర్గీకరించడాన్ని రాష్ట్రాలు వ్యతిరేకించవచ్చు. ప్రతిపాదిత కాలువ వేరే ప్రాంతంలో ఉన్నప్పటికీ దిగువ రాష్ట్రాలు ప్రభావితమవవచ్చు. దేశ సరిహద్దులను దాటే హిమాలయ ప్రాంత ప్రతిపాదనలకు అదనంగా అంతర్జాతీయ సహకారం అవసరం; కేవలం దేశీయ పరిపాలనా నిర్ణయాల ద్వారానే వాటిని అమలు చేయలేరు.
ప్రాజెక్టులకు భూసేకరణ, పునరావాస ప్రక్రియలతో పాటు వర్తించే పర్యావరణ, అటవీ, వన్యప్రాణి సంబంధిత అనుమతులు అవసరం. పర్యావరణ ప్రభావ మదింపు (EIA) నోటిఫికేషన్, 2006, తన పరిధిలోకి వచ్చే ప్రాజెక్టు వర్గాల పర్యావరణ మదింపును నియంత్రిస్తుంది. 2012లో, నదుల అనుసంధానాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లేందుకు ప్రత్యేక కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది; దీనివల్ల ప్రాజెక్టులవారీగా వర్తించే చట్టపరమైన అవసరాలు తొలగిపోలేదు. సాంకేతిక సాధ్యత, చట్టబద్ధ అనుమతులు, ఆర్థిక మంజూరు, అమలు వేర్వేరు దశలుగానే ఉంటాయి.
- జాతీయ జల విధానం, 2012, పర్యావరణ, ఆర్థిక, సామాజిక మూల్యాంకనం ఆధారంగా నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య జల బదిలీలను వాటి గుణదోషాల ప్రాతిపదికన పరిశీలించడాన్ని సమర్థిస్తుంది.
- దీర్ఘకాలిక అంతర్రాష్ట్ర సహకారానికి పారదర్శక జలవిజ్ఞాన సమాచారం, అమలు చేయించగల నిర్వహణ ఏర్పాట్లు అత్యవసరం.
6. సమతుల్య మదింపు మరియు అనుబంధ చర్యలు
నదుల అనుసంధానాన్ని ఒకే విధమైన సమగ్ర జోక్యంగా ఆమోదించడం లేదా తిరస్కరించడం కాకుండా, ప్రతి ప్రాజెక్టును విడివిడిగా మదింపు చేయాలి. సాంకేతికంగా సాధ్యమైన అనుసంధానంలోనూ పర్యావరణపరమైన వ్యయాలు అధికంగా ఉండవచ్చు లేదా ఆర్థిక ప్రతిఫలాలు తక్కువగా ఉండవచ్చు. మదింపులో ప్రత్యామ్నాయాలను పరిశీలించాలి, ఇంధన వినియోగం మరియు నిర్వహణ వ్యయాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి, ప్రయోజనాలు–భారాల పంపిణీ ప్రభావాలను అంచనా వేయాలి. అలాగే, అంచనా వేసిన వ్యవసాయ నీటి డిమాండ్ తగిన పంటల సాగు విధానాలను ప్రతిబింబిస్తోందో లేదో పరిశీలించాలి.
నీటి డిమాండ్ నిర్వహణ, స్థానిక నీటి భద్రత ఇప్పటికీ అత్యవసరమైనవే. జలవిభాజక ప్రాంతాల్లో నేల–నీటి సంరక్షణ చర్యలు, చెరువుల పునరుద్ధరణ, వర్షపు నీటి సంరక్షణ, జలభూగర్భ పరిస్థితులు అనుకూలంగా ఉన్నచోట జలధారల పునర్భరణ, మురుగునీటి పునర్వినియోగం, మెరుగైన నీటిపారుదల సమయ ప్రణాళిక వంటి చర్యలు ఇందులో భాగంగా ఉంటాయి. సూక్ష్మ నీటిపారుదల ద్వారా పంటలకు నీరు అందించేటప్పుడు జరిగే నష్టాలను తగ్గించవచ్చు. అయితే, రైతులు సాగునీటి పరిధిలోని విస్తీర్ణాన్ని పెంచినా లేదా ఎక్కువ నీరు అవసరమయ్యే పంటలకు మారినా, నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలో నీటి ఆదా జరుగుతుందని హామీ ఇవ్వలేం. అందువల్ల భూగర్భజలాల వెలికితీత, ఉపరితల జలాల బదిలీలను సమన్వయంతో ప్రణాళిక చేయాలి.
ప్రిలిమ్స్ కోసం, సంపూర్ణ నిర్ధారణలతో కూడిన వాదనలను నివారించండి: అన్ని అనుసంధానాలు గురుత్వాకర్షణ ఆధారితమైనవి కావు, అన్నీ విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయవు, అన్నీ సుదూర నదీ వ్యవస్థలను అనుసంధానించవు. రాష్ట్రం చేపట్టి, అమలులో ఉన్న నీటి బదిలీ తప్పనిసరిగా జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళికలో పూర్తయిన అనుసంధానం కావాల్సిన అవసరం లేదు. అత్యంత పటిష్ఠమైన విధాన దృక్పథం నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయి ఆధారాలు, వాస్తవిక డిమాండ్ అంచనాలు, పర్యావరణ పరిరక్షణ చర్యలు, చర్చల ద్వారా కుదిరిన నీటి పంపిణీ ఏర్పాట్లను సమన్వయం చేస్తుంది.
- విశ్వసనీయత, వ్యయాన్ని భరించగల సామర్థ్యం, పర్యావరణ సుస్థిరత, సమన్యాయాన్ని కలిపి మూల్యాంకనం చేయాలి.
- నదుల అనుసంధానాన్ని జల నిర్వహణకు ఉపయోగపడగల ఒక సాధనంగా పరిగణించాలి; కరవులు, వరదలన్నింటికీ సర్వరోగ నివారిణిగా భావించకూడదు.
నదుల అనుసంధానం: పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య నీటి బదిలీలు, వాటి ప్రయోజన–ప్రతికూలతల సమతుల్యత
అందించిన శీర్షిక, వివరణ భారతదేశ నదుల అనుసంధాన కార్యక్రమాన్ని నేరుగా సూచిస్తున్నాయి. అందువల్ల ఈ చిత్రం నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య నీటి బదిలీలకు సంబంధించినది. అయితే, మెటాడేటా ఆధారంగా మాత్రమే చిత్రంలో ఏ అనుసంధానాలను చూపించారు, వాటి నిర్దేశిత మార్గాలు ఏమిటి లేదా వాటి అమలు స్థితి ఏమిటి అనేది నిర్ధారించలేం. భారతదేశ జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళికలో హిమాలయ, ద్వీపకల్ప విభాగాలు ఉన్నాయి. ఇంజినీరింగ్ పద్ధతుల్లో నిర్మించిన అనుసంధానాల ద్వారా ఎంపిక చేసిన నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య నీటిని తరలించడమే దీని ప్రధాన భావన; ఇది ఒక నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో ఉపనదులు సహజంగా కలవడానికి భిన్నమైనది.
ఒక నదీ పరీవాహక ప్రాంతాన్ని “మిగులు జలాలున్న ప్రాంతం”గా పేర్కొన్నంత మాత్రాన అక్కడి నీరు వినియోగంలో లేదని లేదా మళ్లింపునకు శాశ్వతంగా అందుబాటులో ఉంటుందని అర్థం కాదు. జల బదిలీ సాధ్యాసాధ్యాలు కాలానుగుణ ప్రవాహాలు, కరవు సంవత్సరాల్లో నీటి లభ్యత విశ్వసనీయత, ప్రస్తుత నీటి వినియోగాలు, దిగువ ప్రాంతాల అవసరాలు, పర్యావరణ ప్రవాహాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. రుతుపవన వర్షపాతం ప్రధానంగా నిర్దిష్ట కాలానికే పరిమితమవుతుంది కాబట్టి, వార్షిక ఉపరితల ప్రవాహ పరిమాణంతో పాటు నీటిని నిల్వ చేసే సమయం, బదిలీ చేసే సమయం కూడా అంతే ముఖ్యమైనవి. సాగునీరు, తాగునీరు, జలవిద్యుత్కు సంబంధించిన సంభావ్య ప్రయోజనాలను ప్రజల నిర్వాసితత్వం, ఆవాసాల విచ్ఛిన్నం, అవక్షేపాల రవాణాలో మార్పులు, దిగువ ప్రాంతాల్లోని చిత్తడి నేలలు, డెల్టాలలో మార్పులతో పోల్చి మదింపు చేయాలి. నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల జలవైజ్ఞానిక సరిహద్దులు రాష్ట్రాల సరిహద్దులతో సరిపోలవు కాబట్టి అంతర్రాష్ట్ర ఒప్పందాలు కీలకం; కొన్ని హిమాలయ నదుల అనుసంధాన ప్రతిపాదనల్లో అంతర్జాతీయ సరిహద్దులకు సంబంధించిన అంశాలు కూడా ఉన్నాయి.
- ప్రిలిమ్స్లో గుర్తించాల్సిన తేడా: ప్రతిపాదిత అనుసంధానం, ఆమోదం పొందిన ప్రాజెక్టు, నిర్మాణ కార్యకలాపాలు, అమలులో ఉన్న నీటి బదిలీ వేర్వేరు దశలు. వివరణాత్మక చిత్రం ఆధారంగా ప్రాజెక్టు ప్రస్తుత స్థితిని నిర్ధారించలేం.
- భౌతిక భూగోళశాస్త్రం: గురుత్వాకర్షణ ఆధారిత నీటి బదిలీలకు అనుకూలమైన ఎత్తుల వ్యత్యాసాలు అవసరం; జలవిభాజకాలను దాటి నీటిని పంపింగ్ చేయడం వల్ల ఇంధన అవసరాలు పెరుగుతాయి. అందువల్ల కాలువల మార్గాలు కేవలం నదుల మధ్య దూరంపై కాకుండా భూస్వరూపంలోని ఎత్తుపల్లాలపై ఆధారపడతాయి.
- మెయిన్స్ మదింపు: నదుల అనుసంధానాన్ని నీటి డిమాండ్ నిర్వహణ, భూగర్భజలాల పునర్భరణ, నీటిపారుదల సామర్థ్య మెరుగుదలతో పోల్చండి. ప్రయోజనాలు చేకూరాలంటే నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలో నీటి లెక్కల నిర్వహణ, విశ్వసనీయమైన పర్యావరణ మదింపు, అమలు చేయించగల నీటి పంపిణీ ఏర్పాట్లు అవసరం.
కాలరేఖ
1980
జలవనరుల అభివృద్ధికి జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక రూపొందించబడింది.
1982
జాతీయ జల అభివృద్ధి సంస్థ స్థాపించబడింది.
2012
నదుల అనుసంధానంపై ప్రత్యేక కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది.
March 2021
కెన్–బేత్వా అనుసంధానం అమలుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం, మధ్యప్రదేశ్, ఉత్తరప్రదేశ్ ఒప్పందంపై సంతకాలు చేశాయి.
December 2021
కేంద్ర సహాయంతో కెన్–బేత్వా అనుసంధాన ప్రాజెక్టు అమలుకు కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదం తెలిపింది.
ప్రతిపాదిత అనుసంధానం నుంచి జవాబుదారీతనంతో కూడిన నిర్వహణ వరకు
- 1. నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల జల సమతుల్యత, విశ్వసనీయంగా లభించే జల పరిమాణం మరియు పర్యావరణ అవసరాలను అంచనా వేయాలి
- 2. జల బదిలీ ఎంపికలను స్థానిక నీటి సరఫరా మరియు డిమాండ్ నిర్వహణ ప్రత్యామ్నాయాలతో పోల్చాలి
- 3. సాధ్యాసాధ్యాల అధ్యయనాలు నిర్వహించి, సవివర ప్రాజెక్టు నివేదికను రూపొందించాలి
- 4. అంతర్రాష్ట్ర లేదా అంతర్జాతీయ జల పంపిణీ మరియు నిర్వహణ ఏర్పాట్లపై చర్చలు జరపాలి
- 5. వర్తించే అనుమతులను పొందాలి, పునరావాస ఏర్పాట్లు చేయాలి, ఆర్థిక వనరులను సమకూర్చుకోవాలి
- 6. నిర్మాణం చేపట్టి, నిర్వహిస్తూ, జల సరఫరా, వ్యయాలు మరియు పర్యావరణ ఫలితాలను పర్యవేక్షించాలి
| అనుసంధానం లేదా జల బదిలీ భావన | భౌగోళిక సంబంధం | పరీక్ష దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన ప్రత్యేకత |
|---|---|---|
| కెన్–బెత్వా | మధ్యప్రదేశ్ మరియు ఉత్తరప్రదేశ్; బుందేల్ఖండ్ | రెండు నదులూ యమునా ఉపనదులే |
| మహానది–గోదావరి | తూర్పు దిశగా ప్రవహించే ద్వీపకల్ప నదుల పరీవాహక ప్రాంతాలు | ప్రతిపాదిత దక్షిణ దిశ జల బదిలీ శృంఖలలో భాగం |
| గోదావరి–కృష్ణా | తూర్పు దిశగా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలిసే నదుల పరీవాహక ప్రాంతాలు | విడివిడిగా చేపట్టే రాష్ట్ర ప్రాజెక్టులను NPP ప్రతిపాదనల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి |
| పార్–తాపీ–నర్మదా | గుజరాత్ మరియు మహారాష్ట్రలతో సంబంధం ఉన్న పశ్చిమ భారతదేశం | పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదుల పరీవాహక ప్రాంతాలతో సంబంధం కలిగి ఉంది |
| దమన్గంగా–పింజల్ | పశ్చిమ భారతదేశం; ముంబైకి నీటి సరఫరా లక్ష్యం | పట్టణ నీటి సరఫరా ఒక ప్రధాన ప్రయోజనం |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
కెన్–బేత్వా: బుందేల్ఖండ్ జల భద్రత, సంరక్షణ
ఈ ప్రాజెక్టు దౌధన్ ఆనకట్ట, అనుసంధాన కాలువ ద్వారా కెన్ నది నుంచి బేత్వా నదికి నీటిని బదిలీ చేయాలని ప్రతిపాదిస్తుంది. మధ్యప్రదేశ్, ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రాల్లో విస్తరించిన కరవు పీడిత బుందేల్ఖండ్ ప్రాంతంలో సాగునీటి, తాగునీటి అవసరాలను తీర్చడం దీని లక్ష్యం. దీని జలాశయం వల్ల పన్నా పులుల అభయారణ్యంలోని కొంత ప్రాంతం ముంపునకు గురవుతుంది. అందువల్ల ఆవాసాలపై ప్రభావాలు, దిగువ ప్రాంతాలకు నీటి ప్రవాహాలు, ప్రతికూల ప్రభావాల ఉపశమన చర్యలు ప్రధాన అంశాలుగా మారాయి. అంతర్రాష్ట్ర ఒప్పందాన్ని, మౌలిక సదుపాయాల ప్రయోజనాలను సంరక్షణ, పునరావాస బాధ్యతలతో కలిపి ఎందుకు పరిశీలించాలో ఈ ప్రాజెక్టు తెలియజేస్తుంది.
పట్టిసీమ: ఎత్తిపోతల ఆధారిత గోదావరి–కృష్ణా జల బదిలీ
ఆంధ్రప్రదేశ్లో 2015లో ప్రారంభమైన పట్టిసీమ ఎత్తిపోతల సాగునీటి పథకం, గోదావరి నీటిని పోలవరం కుడి ప్రధాన కాలువలోకి ఎత్తిపోసి కృష్ణా నదీ వ్యవస్థ వైపు తరలిస్తుంది. ఇప్పటికే ఉన్న కాలువ మార్గాలు నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య జల బదిలీకి ఎలా దోహదపడగలవో ఇది చూపిస్తుంది. అయితే, నీటిని ఎత్తిపోయడానికి అవసరమైన విద్యుత్ను, నీటిని అందించే నదిలో అందుబాటులో ఉండే ప్రవాహాలపై ఆధారపడటాన్ని కూడా ఇది స్పష్టం చేస్తుంది. ఈ పథకాన్ని పోలవరం బహుళార్థసాధక ప్రాజెక్టు పూర్తయినట్లుగానీ, మొత్తం జాతీయ నదుల అనుసంధాన కార్యక్రమం పూర్తయినట్లుగానీ భావించకూడదు.
గత సంవత్సర ప్రశ్నలు
2020 · GS-I: కరవులు, వరదలు, నౌకాయానానికి అంతరాయాలు వంటి బహుముఖ, పరస్పర సంబంధిత సమస్యలకు నదుల అనుసంధానం ఆచరణసాధ్యమైన పరిష్కారాలను అందించగలదు. విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలించండి.
- నీటి లభ్యతలో ప్రాదేశిక, కాలానుగుణ వ్యత్యాసాలను వివరించండి.
- సాగునీటి సరఫరా విశ్వసనీయత, ఎంపిక చేసిన ప్రాంతాల్లో వరద తీవ్రత తగ్గింపు, నిర్దిష్ట పరిస్థితులకు లోబడి లభించే నౌకాయాన ప్రయోజనాలను చర్చించండి.
- మిగులు జలాల అంచనాల్లో అనిశ్చితి, పర్యావరణ ప్రభావాలు, ప్రజల నిర్వాసితత్వం, ఇంధన వ్యయాలను మదింపు చేయండి.
- అంతర్రాష్ట్ర సహకారాన్ని, అంతర్జాతీయ కోణాలను పరిశీలించండి.
- ప్రాజెక్టుల వారీ మూల్యాంకనం, దానికి అనుబంధంగా నీటి డిమాండ్ నిర్వహణ అవసరాన్ని ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కెన్–బెత్వా అనుసంధాన ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఈ రెండు నదులూ యమునా ఉపనదులు. 2. ఈ ప్రాజెక్టు మధ్యప్రదేశ్, ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రాలకు సంబంధించినది. 3. ప్రతిపాదిత దౌధన్ ఆనకట్ట బెత్వా నదిపై ఉంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
ఒక నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో తరలించదగిన మిగులు నీటిని గుర్తించడానికి కింది వాటిలో అత్యంత సముచితమైన ఆధారం ఏది?
- A. నదీముఖద్వారం వద్ద నమోదైన అత్యధిక వరద ప్రవాహ పరిమాణం
- B. సగటు వార్షిక వర్షపాతం మాత్రమే
- C. నీటి అవసరాలు, దిగువ ప్రాంతాలకు నీటిని అందించాల్సిన బాధ్యతలు, పర్యావరణ అవసరాలను పరిగణనలోకి తీసుకున్న తరువాత లభించే నమ్మదగిన ప్రవాహాలు
- D. సముద్రాన్ని చేరే మొత్తం మంచినీటి పరిమాణం
ప్రశ్న 3
నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య నీటి తరలింపునకు సంబంధించిన కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ప్రతి నీటి తరలింపు పూర్తిగా గురుత్వాకర్షణ ఆధారంగానే జరగగలదు. 2. నీటి తరలింపుతో ముడిపడిన ఆనకట్టలు దిగువ ప్రాంతాలకు చేరే అవక్షేపాల పరిమాణాన్ని తగ్గించగలవు. 3. నీటిని అందించే, స్వీకరించే రెండు పరీవాహక ప్రాంతాలనూ ప్రభావితం చేసే కరువు, నీటి తరలింపు విశ్వసనీయతను బలహీనపరచగలదు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: ఒక నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో నీటి మిగులు అనేది ప్రణాళికాపరమైన అంచనా మాత్రమే; అది మార్పులేని భౌగోళిక వాస్తవం కాదు. భారతదేశంలో నదుల అనుసంధానం నేపథ్యంలో ఈ వ్యాఖ్యను చర్చించండి. సుస్థిర నీటి తరలింపునకు రక్షణ చర్యలను సూచించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- నమ్మకంగా లభించే ప్రవాహాలు, నీటి డిమాండ్, పర్యావరణ అవసరాల ఆధారంగా మిగులు జలాలను నిర్వచించండి.
- పట్టణీకరణ, పంటల సాగు విధానాలు, భూగర్భజలాల క్షీణత, వాతావరణ వైవిధ్యం వల్ల కలిగే మార్పులను వివరించండి.
- నీటి లభ్యతకు, అవసరాలకు మధ్య కాలానుగుణ అసమతుల్యతను, పరస్పర సంబంధం కలిగిన కరవులను చర్చించండి.
- అభివృద్ధి–పర్యావరణ పరిరక్షణ మధ్య సర్దుబాట్లను వివరించడానికి కెన్–బెత్వా ఉదాహరణను ఉపయోగించండి.
- జలవిజ్ఞాన సమాచారాన్ని అందరికీ అందుబాటులో ఉంచడం, ప్రత్యామ్నాయాల మదింపు, పర్యావరణ ప్రవాహాల నిర్వహణ, అంతర్రాష్ట్ర నిర్వహణ నియమాలను సిఫార్సు చేయండి.
- పునరావాసం, నీటి డిమాండ్ నిర్వహణ, మారుతున్న పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సర్దుబాటు చేసుకునే పర్యవేక్షణను సమన్వయం చేయండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, India: Physical Environment, Class XI, chapter on Drainage System.
- National Water Development Agency official website: National Perspective Plan and individual link reports.
- Ministry of Jal Shakti: annual reports and official material on interlinking of rivers.
- National Water Policy, 2012.
- Press Information Bureau: December 2021 Cabinet approval of the Ken–Betwa Link Project.
- India Code: Constitution of India and Inter-State River Water Disputes Act, 1956.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Indian_Rivers_Inter-link.png
