
ఈ చిత్రాన్ని లోహ్గఢ్ గ్రామంలోని (హర్యానాలోని సిర్సా జిల్లా, మండి డబ్వాలి తహసీల్లో) ఇందిరా గాంధీ కాలువపై ఉన్న వంతెన నుంచి తీశారు. ఈ ప్రదేశంలో ఇందిరా గాంధీ కాలువ జలాలు పంజాబ్ నుంచి …లోకి ప్రవహిస్తాయి
Credit: Shemaroo at English Wikipedia (Sivendersingh, email:-Sivendersingh@gmail.Com) · CC BY-SA 3.0 · source

భారతదేశంలోని చినావల్ గ్రామంలో అరటి తోటలో ఉపయోగించేందుకు ఏర్పాటు చేసిన బిందు సేద్యపు గొట్టాలు
Credit: ABHIJEET · CC BY-SA 3.0 · source

Map study
భారతదేశంలోని ప్రధాన పంట ప్రాంతాలు: పంటల సాగు మండలాలను వర్షపాతం, నేలలు, ఉష్ణోగ్రత మరియు నీటిపారుదలతో అనుసంధానించండి. ఇది చారిత్రక సమాచారాన్ని సూచనాత్మకంగా చూపించే ఆధారం మాత్రమే; ప్రస్తుత ఉత్పత్తి ర్యాంకులను సూచించదు.
- ప్రాంతాలను పోల్చే ముందు మూల పటంలోని సంకేత సూచిక, కొలమానం మరియు సమాచారానికి సంబంధించిన కాలాన్ని చదవండి.
- ప్రాదేశిక నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి ఒక ఆధారం మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణకు సంబంధించిన తాజా సమాచారం కాదు.
Credit: Amog · CC BY-SA 2.5 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

Map study
భారతదేశ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు: జలవిభాజక రేఖలను రాష్ట్ర సరిహద్దుల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి; తూర్పు దిశగా, పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదీ వ్యవస్థలను పోల్చండి.
- ప్రాంతాలను పోల్చే ముందు మూల పటంలోని సంకేత సూచిక, కొలమానం మరియు సమాచారానికి సంబంధించిన కాలాన్ని చదవండి.
- ప్రాదేశిక నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి ఒక ఆధారం మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణకు సంబంధించిన తాజా సమాచారం కాదు.
Credit: Heinz OSM · ODbL · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. వ్యవసాయ ప్రాధాన్యం మరియు ప్రాథమిక భావనలు
భారతదేశంలో వార్షిక వర్షపాతంలో అధిక భాగం నైరుతి రుతుపవనాల కాలంలో కురుస్తుంది. అయితే, రుతుపవనాల ఆగమనం, తిరోగమనం, ఆ కాలంలో వర్షపాత పంపిణీ మారుతూ ఉంటాయి. నీటిపారుదల ఖరీఫ్లో వర్షాలు లేని మధ్యంతర కాలాల్లో నీటి కొరతను భర్తీ చేస్తుంది, రబీ పంటలకు నీటిని అందిస్తుంది, నీరు అందుబాటులో ఉన్న ప్రాంతాల్లో వేసవి సాగును సాధ్యం చేస్తుంది. సాపేక్షంగా అధిక వర్షపాతం ఉన్న ప్రాంతాల్లో కూడా పంటల కీలక దశల్లో వర్షాలు కురవకపోతే అనుబంధ నీటిపారుదల అవసరమవుతుంది. అందువల్ల, వార్షిక మొత్తం వర్షపాతం ఒక్కటే నీటిపారుదల అవసరాలను నిర్ణయించదు.
నమ్మకమైన నీటిపారుదల సదుపాయం బహుళ పంటల సాగును, అధిక దిగుబడినిచ్చే వంగడాల వినియోగాన్ని, ఎరువుల మరింత సమర్థ వినియోగాన్ని సాధ్యం చేస్తుంది. ఇది హరిత విప్లవాన్ని, ముఖ్యంగా వాయవ్య భారతదేశంలోని వరి–గోధుమ పంటల విధానాన్ని కొనసాగించడంలో తోడ్పడింది. అయినప్పటికీ, నీటి సరఫరాకు భరోసా ఉండటం అననుకూలమైన పంటల ఎంపికను ప్రోత్సహించవచ్చు. నీటి కొరత ఉన్న ప్రాంతాల్లో అధిక నీరు అవసరమయ్యే వరి, చెరకు సాగు ఇందుకు ఉదాహరణలు. నీటిపారుదల విస్తరణను అన్ని పరిస్థితుల్లోనూ ప్రయోజనకరమైనదిగా భావించకుండా, వ్యవసాయ–శీతోష్ణస్థితి పరిస్థితులకు అనుగుణంగా పంటలను ఎంచుకోవడం ఎంత ముఖ్యమో ఇవి తెలియజేస్తాయి.
నికర నీటిపారుదల విస్తీర్ణం అంటే ఒక సంవత్సరంలో కనీసం ఒకసారైనా సాగునీరు అందిన భూమి యొక్క వాస్తవ విస్తీర్ణం. స్థూల నీటిపారుదల విస్తీర్ణంలో ఒకే భూమిలో వరుసగా సాగు చేసే పంటలకు నీటిపారుదల కల్పించిన ప్రతిసారీ ఆ విస్తీర్ణాన్ని మళ్లీ లెక్కిస్తారు. నీటిపారుదల తీవ్రతను లెక్కించడానికి స్థూల నీటిపారుదల విస్తీర్ణాన్ని నికర నీటిపారుదల విస్తీర్ణంతో భాగించి, 100తో గుణిస్తారు. సాగుయోగ్య ఆయకట్టు విస్తీర్ణం అంటే ఒక నీటిపారుదల వ్యవస్థ నీటిని అందించగల ప్రాంతంలో సాగుకు అనువైన భాగం; అది తప్పనిసరిగా వాస్తవంగా సాగునీరు అందిన విస్తీర్ణం కానవసరం లేదు.
2. వనరులు మరియు వాటి భౌగోళిక విస్తరణ
విశాలమైన మైదానాలు, సాపేక్షంగా తక్కువ వాలులు, నమ్మకమైన నదీ జలాల సరఫరా కాలువ నీటిపారుదలకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. నీటిని మళ్లించే నిర్మాణాలు లేదా నిల్వ జలాశయాలు ప్రధాన కాలువలు, పంపిణీ కాలువలు, పొలం కాలువలతో కూడిన వ్యవస్థలకు నీటిని అందిస్తాయి. ఉత్తర మైదానాల్లోనూ, ద్వీపకల్పంలోని అనేక నదీ డెల్టాల్లోనూ ముఖ్యమైన కాలువ ఆయకట్టు ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. శాశ్వత కాలువలకు నియంత్రిత నీటి సరఫరా లభిస్తుంది. సాంప్రదాయ వరద కాలువలు మాత్రం నదుల్లో నీటిమట్టం అధికంగా ఉన్నప్పుడు వచ్చే నీటిపై ఆధారపడతాయి; అందువల్ల వాటి ద్వారా నీటి సరఫరాకు భరోసా తక్కువగా ఉంటుంది.
బావులు, గొట్టపు బావులు వికేంద్రీకృత నీటిపారుదల సదుపాయాన్ని కల్పిస్తాయి. వీటి ద్వారా రైతులు పంటల అవసరాలకు అనుగుణంగా నీరు పెట్టే సమయాన్ని నిర్ణయించుకోవచ్చు. సింధు–గంగా మైదానాల్లో మందమైన ఒండ్రు జలధార పొరలు, సమృద్ధిగా నీటిని అందించగల భూగర్భజల నిల్వలు ఉండటం వల్ల వీటికి ప్రాధాన్యం ఉంది. ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో కూడా తవ్విన బావులు విస్తృతంగా కనిపిస్తాయి. అయితే, అక్కడ భూగర్భజలం తరచుగా శైథిల్యం చెందిన, పగుళ్లు ఏర్పడిన కఠిన శిలల్లో నిల్వ ఉంటుంది. ఫలితంగా, స్వల్ప దూరాల వ్యవధిలోనే బావుల నుంచి లభించే నీటి పరిమాణంలో గణనీయమైన తేడాలు ఉండవచ్చు. మరింత లోతుగా తవ్వినంత మాత్రాన నమ్మకమైన నీటి సరఫరా లభిస్తుందనే హామీ లేదు.
చెరువులు కట్టల వెనుక స్థానిక ఉపరితల ప్రవాహ జలాలను నిల్వ చేస్తాయి. ఇవి ముఖ్యంగా తమిళనాడు, కర్ణాటక, తెలంగాణతో సహా ద్వీపకల్ప భూభాగాల ప్రత్యేక లక్షణం. ఎగుడుదిగుడు భూభాగం, సహజ పల్లాలు, కాలానుగుణంగా ప్రవహించే వాగులు ఈ వ్యవస్థలకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. చెరువులు సాగునీరు, పశువుల నీటి అవసరాలు, మత్స్య పెంపకం, భూగర్భజల పునర్భరణకు తోడ్పడతాయి. ఆక్రమణలు, పూడిక పేరుకుపోవడం, చెరువులకు నీటిని చేరవేసే కాలువల ప్రవాహానికి ఆటంకాలు వాటి ఉపయోగాన్ని తగ్గిస్తాయి. మరోవైపు, ఎత్తిపోతల సాగునీటి విధానంలో నదులు, జలాశయాలు లేదా ఇతర వనరుల నుంచి నీటిని ఎత్తైన భూభాగాలకు పంపుల ద్వారా తరలిస్తారు. ఇందుకు శక్తి అవసరమవుతుంది.
3. సాగునీటి అందజేత పద్ధతులు మరియు నీటి వినియోగ సామర్థ్యం
ఉపరితల సాగునీటి పద్ధతిలో పొలాన్ని నీటితో ముంచడం, పాదులు, గట్లతో విభజించిన మడులు లేదా బోదెల మధ్య సాళ్ల ద్వారా పొలాలకు నీటిని పంపిణీ చేస్తారు. ఈ పద్ధతిని ఏర్పాటు చేయడానికి సాధారణంగా తక్కువ ఖర్చవుతుంది. అయితే, భూమిని సరిగా చదును చేయకపోవడం, నీటి ప్రవాహాన్ని నియంత్రించకపోవడం వల్ల నీరు అసమానంగా అందడం, ఉపరితలంపై ప్రవహించి బయటకు పోవడం, నేలలో లోతుగా ఇంకిపోవడం సంభవించవచ్చు. పంట వరుసల మధ్యనున్న సాళ్ల వెంట నీరు ప్రవహిస్తుంది కాబట్టి, అనేక వరుస పంటలకు సాళ్ల పద్ధతి అనుకూలంగా ఉంటుంది. లేజర్ సాంకేతికతతో భూమిని చదును చేయడం ద్వారా నీటి పంపిణీలో ఏకరూపతను మెరుగుపరచవచ్చు; ముఖ్యంగా సాగునీటి సౌకర్యమున్న మైదానాల్లో అనవసరంగా నీటిని అందించడాన్ని తగ్గించవచ్చు.
తుంపర సాగునీటి పద్ధతిలో ఒత్తిడితో కూడిన నీటిని కృత్రిమ వర్షంలా పంటలకు అందిస్తారు. సంప్రదాయ ఉపరితల సాగునీటి పద్ధతి అమలు కష్టంగా ఉండే ఎగుడుదిగుడు భూముల్లో, తేలికపాటి నేలల్లో ఇది ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది. అయితే, గాలి వల్ల నీటి పంపిణీ అసమానంగా మారవచ్చు; ఆవిరీభవనం వల్ల నీటి నష్టాలు పెరగవచ్చు. అవసరమైన నీటి ఒత్తిడిని కల్పించడానికి శక్తి వ్యయం అవుతుంది. నీటి నాణ్యత కూడా ముఖ్యమే. ఎందుకంటే ఆకులపై చల్లే లవణయుక్త నీరు సున్నితమైన పంటలను దెబ్బతీయవచ్చు.
బిందు సాగునీటి పద్ధతిలో నీటి విడుదల పరికరాలైన ఎమిటర్ల ద్వారా వేరు మండలానికి సమీపంలో తరచుగా, కొద్దికొద్దిగా నీటిని అందిస్తారు. పండ్ల తోటలు, కూరగాయలు, మొక్కల మధ్య ఎక్కువ దూరం ఉండే పంటలకు ఇది ప్రత్యేకంగా ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది. ఫెర్టిగేషన్ పద్ధతిలో నీటిలో కరిగే ఎరువులను సాగునీటి వ్యవస్థ ద్వారా అందిస్తారు. ఈ పద్ధతుల ప్రయోజనాలు సరైన రూపకల్పన, వడపోత, నిర్వహణ, నీటిని అందించే సమయ ప్రణాళికపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ఎమిటర్లు మూసుకుపోవడం, అనుచిత నిర్వహణ ఒత్తిడి వల్ల పనితీరు తగ్గుతుంది. అందువల్ల సూక్ష్మ సాగునీటి వ్యవస్థలకు పరికరాల ఏర్పాటు మాత్రమే కాకుండా నిరంతర సాంకేతిక సహాయం కూడా అవసరం.
పొలం స్థాయిలో నీటి వినియోగ సామర్థ్యం పెరిగినంత మాత్రాన, నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలో కూడా అదే మేరకు నీటి ఆదా స్వయంచాలకంగా జరగదు. ఊట రూపంలో స్రవించే నీటిలోనూ, నేలలోకి ఇంకే నీటిలోనూ కొంత భాగం తిరిగి భూగర్భ జలధారల్లోకి లేదా దిగువ ప్రాంతాల ప్రవాహ మార్గాల్లోకి చేరుతుంది. రైతులు హెక్టారుకు ఆదా అయిన నీటిని సాగునీటి విస్తీర్ణాన్ని పెంచడానికి కూడా ఉపయోగించవచ్చు. అందువల్ల సుస్థిరతను అంచనా వేసేటప్పుడు తిరిగి అందుబాటులోకి రాకుండా వినియోగమయ్యే నీరు, తిరుగు ప్రవాహాలు, పంట విస్తీర్ణాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. అదే సమయంలో, నీటి స్రావం వల్ల నేలల్లో నీరు నిలిచిపోయినా లేదా లవణాలు కదిలి వ్యాపించినా అది హానికరంగా మారవచ్చని గుర్తించాలి.
4. పర్యావరణ ఒత్తిళ్లు మరియు నిర్వహణ చర్యలు
భూగర్భజల వెలికితీత నిరంతరంగా పునర్భరణను మించిపోయినప్పుడు భూగర్భజల క్షీణత సంభవిస్తుంది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో రాయితీ విద్యుత్తు, అధిక నీరు అవసరమయ్యే పంటలకు ప్రోత్సాహకాలు సాగునీటి కోసం అధికంగా భూగర్భజలాలను తోడేందుకు దోహదపడ్డాయి. ఈ విధంగా అధికంగా నీటిని తోడటం వల్ల పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్, ఇతర రాష్ట్రాల్లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో భూగర్భజల మట్టాలు పడిపోయాయి. దీని పర్యవసానాల్లో నీటిని తోడే ఖర్చులు పెరగడం, తక్కువ లోతు గల బావులు ఎండిపోవడం, నీటి లభ్యతలో అసమానతలు ఏర్పడటం ఉన్నాయి. మరింత లోతైన బోరుబావులు వేయడానికి ఖర్చు భరించగల రైతులు నీటి వినియోగంలో పేద వినియోగదారుల కంటే పోటీలో పైచేయి సాధించవచ్చు.
భూగర్భ జలమట్టం తగినంతగా పెరిగి, పంట వేర్ల మండలంలో గాలి ప్రసరణను నిరోధించినప్పుడు నీటిముంపు సమస్య ఏర్పడుతుంది. కాలువల నుంచి నీరు ఇంకిపోవడం, అధిక సాగునీటి వినియోగం, తగిన మురుగునీటి పారుదల లేకపోవడం ఇందుకు దోహదపడతాయి. శుష్క, అర్ధశుష్క ప్రాంతాల ఆయకట్టుల్లో కేశనాళికా చలనం వల్ల నీటిలో కరిగిన లవణాలు నేల ఉపరితలం వైపు చేరతాయి; అక్కడ బాష్పీభవనం వల్ల వాటి సాంద్రత పెరుగుతుంది. లవణీయత పంటల నీటి గ్రహణ సామర్థ్యాన్ని దెబ్బతీస్తుంది; సోడికత అనేది మట్టిలో మార్పిడి చేయగల సోడియం అధికంగా ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది మృత్తిక నిర్మాణాన్ని దెబ్బతీయవచ్చు. ఈ రెండు సమస్యలకు ఒకే విధమైన పరిష్కారాన్ని అనుసరించడం కాకుండా, వాటి స్వభావాన్ని నిర్ధారించడం అవసరం.
ఉపరితల, ఉపరితలం దిగువన మురుగునీటి పారుదల ఏర్పాట్లు, నీటి పారుదల అనుకూలంగా ఉన్నచోట తగిన విధంగా లవణాలను నీటితో కడిగి తొలగించడం, ఉపరితల జలాలు–భూగర్భ జలాల సంయుక్త వినియోగం, పంటల వైవిధ్యీకరణ వంటి చర్యలు పరిష్కారాల్లో భాగంగా ఉంటాయి. అనుకూల పరిస్థితుల్లో జిప్సం ద్వారా సోడిక్ నేలలను పునరుద్ధరించవచ్చు; అయితే, లవణ ప్రభావిత భూములన్నింటికీ ఇది సర్వసాధారణ పరిష్కారం కాదు. సాగునీటి సరఫరా సమయాలను నిర్ణయించేటప్పుడు నేలలో తేమ, పంట పెరుగుదల దశ, వాతావరణ పరిస్థితులను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. ఆయకట్టు స్థాయిలో, కొత్త నీటి నిల్వ నిర్మాణాలను చేపట్టడం ఎంత ముఖ్యమో, చివరి భూముల రైతులకు సమన్యాయంగా నీటిని అందించడం, పంపిణీ కాలువలను నిర్వహించడం కూడా అంతే ముఖ్యం.
5. సంస్థలు, పథకాలు మరియు పరీక్షలతో అనుసంధానాలు
అంతర్రాష్ట్ర నదులు, నదీ లోయలకు సంబంధించి ఎంట్రీ 56 కింద కేంద్రానికి ఉన్న అధికారాలకు లోబడి, ఎంట్రీ 17 కింద నీరు ప్రధానంగా రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశంగా ఉంది. అందువల్ల సాగునీటి అభివృద్ధిలో రాష్ట్ర శాఖలు, కేంద్ర సహాయం, అంతర్రాష్ట్ర సమన్వయం భాగస్వాములవుతాయి. స్థానికంగా నీటి పంపిణీ, నిర్వహణ, వివాదాల పరిష్కారం ద్వారా నీటి వినియోగదారుల సంఘాలు భాగస్వామ్య సాగునీటి నిర్వహణకు తోడ్పడగలవు. అయితే, వాటి ప్రభావశీలత వాస్తవ అధికారాలు, ఆర్థిక వనరులు, అన్ని వర్గాలనూ కలుపుకొనే ప్రాతినిధ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
2015లో ప్రారంభించిన ప్రధాన మంత్రి కృషి సించాయీ యోజన సాగునీటి లభ్యతను, నీటి వినియోగ సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. దీని నిర్మాణంలో సత్వర సాగునీటి ప్రయోజనాల కార్యక్రమం (Accelerated Irrigation Benefits Programme), హర్ ఖేత్ కో పానీ, వాటర్షెడ్ అభివృద్ధి, పర్ డ్రాప్ మోర్ క్రాప్ భాగాలుగా ఉన్నాయి. 2022–23 నుంచి పర్ డ్రాప్ మోర్ క్రాప్ను రాష్ట్రీయ కృషి వికాస్ యోజన కింద అమలు చేస్తున్నారు. అందువల్ల పథకాల నిర్మాణం మారకుండా కొనసాగుతుందని భావించకుండా, వాటి పేర్లను సంబంధిత పరిపాలనా కాలంతో అనుసంధానించి అధ్యయనం చేయాలి.
అటల్ భూజల్ యోజన ఏడు రాష్ట్రాల్లో ఎంపిక చేసిన నీటి ఒత్తిడికి గురైన ప్రాంతాల్లో సమాజ నాయకత్వంలో సుస్థిర భూగర్భ జల నిర్వహణను ప్రోత్సహిస్తుంది. కేంద్ర భూగర్భ జల మండలి భూగర్భ జల వనరులను అంచనా వేస్తుంది; కేంద్ర జల సంఘం ఉపరితల జలాలకు సంబంధించిన ప్రధాన ప్రణాళికా, సాంకేతిక విధులను నిర్వర్తిస్తుంది. ప్రిలిమ్స్ కోసం సాగునీటి అంశాన్ని జలధారల భూగర్భ నిర్మాణం, నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు, పంటల కాలాలు, మృత్తిక క్షీణత, శక్తి వినియోగంతో అనుసంధానించండి. కల్పించిన సాగునీటి సామర్థ్యాన్ని, వినియోగించిన సాగునీటి సామర్థ్యం నుంచి వేరు చేసి గుర్తించండి: పూర్తికాని పొలాల కాలువలు, పేలవమైన నిర్వహణ, నమ్మకంగా లేని నీటి సరఫరాల వల్ల మౌలిక సదుపాయాలు పూర్తిస్థాయిలో వినియోగం కాకుండా ఉండవచ్చు.
సుస్థిర నీటిపారుదల ప్రణాళిక
- 1. వర్షపాతం, నేల, జలధార పొర మరియు విశ్వసనీయంగా లభించే ఉపరితల నీటి సరఫరాను అంచనా వేయాలి.
- 2. పంటల నీటి అవసరాలను, కీలక పెరుగుదల దశలను అంచనా వేయాలి.
- 3. అనువైన పంటలు, నీటి వనరులు మరియు నీటిని అందించే పద్ధతులను ఎంచుకోవాలి.
- 4. మురుగునీటి పారుదల, నిర్వహణ మరియు సమన్యాయ నీటి పంపిణీకి ఏర్పాట్లు చేయాలి.
- 5. భూగర్భజలాలు, నేల తేమ మరియు వాస్తవ నీటి వినియోగాన్ని పర్యవేక్షించాలి.
- 6. వనరుల లభ్యతకు అనుగుణంగా పంటల సాగు విస్తీర్ణాన్ని, నీటి కేటాయింపులను సవరించాలి.
| వర్గం | ప్రమాణం లేదా అర్థం | ముఖ్యమైన తేడా |
|---|---|---|
| భారీ ప్రాజెక్టు | 10,000 హెక్టార్లకు మించిన సాగుయోగ్య ఆయకట్టు విస్తీర్ణం | ఈ వర్గీకరణ జలాశయ సామర్థ్యంపై ఆధారపడదు. |
| మధ్యతరహా ప్రాజెక్టు | 2,000 హెక్టార్లకు మించి, 10,000 హెక్టార్ల వరకు ఉన్న సాగుయోగ్య ఆయకట్టు విస్తీర్ణం | ఇదే ఆయకట్టు విస్తీర్ణ ప్రమాణాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. |
| చిన్న నీటిపారుదల పథకం | 2,000 హెక్టార్ల వరకు ఉన్న సాగుయోగ్య ఆయకట్టు విస్తీర్ణం | భూగర్భజల మరియు ఉపరితల జల పథకాలు రెండూ ఇందులో ఉంటాయి. |
| సూక్ష్మ నీటిపారుదల | నిర్దిష్ట ప్రదేశంలో లేదా నియంత్రిత పద్ధతిలో నీటిని అందించడం; ముఖ్యంగా బిందు మరియు తుంపర సేద్యం | ఇది నీటిని అందించే సాంకేతిక పద్ధతి; ఆయకట్టు విస్తీర్ణం ఆధారంగా నిర్ణయించే ప్రాజెక్టు వర్గం కాదు. |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
ఇందిరా గాంధీ కాలువ ఆయకట్టు, రాజస్థాన్
ఈ కాలువ హరికే ప్రధాన నియంత్రణ నిర్మాణాల నుంచి వాయవ్య రాజస్థాన్ వైపు నీటిని తరలిస్తూ, శుష్క ప్రాంతంలో సాగును సాధ్యం చేస్తుంది. దీని ఆయకట్టులోని కొన్ని ప్రాంతాలు నీటిముంపు, లవణీయత సమస్యలను కూడా ఎదుర్కొన్నాయి. సాగునీటి విస్తరణతోపాటు మురుగునీటి పారుదల, నియంత్రిత సాగునీటి వినియోగం, ఎడారి పర్యావరణాలకు అనువైన పంటల విధానాలు ఎందుకు అవసరమో ఇది వివరిస్తుంది.
మిషన్ కాకతీయ, తెలంగాణ
2015లో ప్రారంభించిన మిషన్ కాకతీయ, పూడికతీత, చెరువు కట్టల బలోపేతం, నీటిని చేరవేసే కాలువల మరమ్మతులు వంటి చర్యల ద్వారా చిన్ననీటిపారుదల చెరువుల పునరుద్ధరణపై దృష్టి సారిస్తుంది. సాగునీటి నిల్వ, భూగర్భజలాల పునర్భరణ, స్థానిక జీవనోపాధులు అనే సంప్రదాయ చెరువుల పరస్పర సంబంధిత విధులను ఇది ప్రముఖంగా తెలియజేస్తుంది. ప్రయోజనాలు దీర్ఘకాలం కొనసాగాలంటే పరీవాహక ప్రాంత రక్షణ, క్రమం తప్పకుండా నిర్వహణ అవసరం.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
100 హెక్టార్ల వ్యవసాయ క్షేత్రం మొత్తానికి ఖరీఫ్లో సాగునీరు అందుతుంది. అదే క్షేత్రంలో రబీలో 60 హెక్టార్లకు సాగునీరు అందుతుంది. దాని నీటిపారుదల తీవ్రత ఎంత?
- A. 60%
- B. 100%
- C. 160%
- D. 200%
ప్రశ్న 2
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. చిన్ననీటిపారుదల పథకం భూగర్భజలాలను లేదా ఉపరితల జలాలను ఉపయోగించవచ్చు. 2. బిందు సేద్యం తప్పనిసరిగా నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలో మొత్తం నీటి వినియోగాన్ని తగ్గిస్తుంది. 3. తగిన మురుగునీటి పారుదల సదుపాయం లేకుండా కాలువల ద్వారా అధికంగా సాగునీరు అందించడం నేల లవణీయతకు దోహదపడవచ్చు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
ద్వీపకల్ప భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో చెరువుల నీటిపారుదల ప్రాముఖ్యతను ఏ పరిస్థితి ఉత్తమంగా వివరిస్తుంది?
- A. ఏకరీతి మందంతో, అధిక జల దిగుబడినిచ్చే ఒండ్రు జలధారాలు
- B. ఏడాది పొడవునా మంచు కరగడం వల్ల స్థానిక ప్రవాహాలకు నీరు అందడం
- C. కాలానుగుణ ఉపరితల ప్రవాహాన్ని నిల్వ చేయడానికి అనువైన ఎగుడుదిగుడు భూస్వరూపం, పల్లపు ప్రాంతాలు
- D. భూగర్భజల వనరులు పూర్తిగా లేకపోవడం
మెయిన్స్: భారతదేశంలో వ్యవసాయ జల భద్రతకు నీటిపారుదల మౌలిక సదుపాయాల విస్తరణ అవసరమే అయినప్పటికీ, అది మాత్రమే సరిపోదు. చర్చించండి. సుస్థిరమైన, సమానత్వంతో కూడిన నీటిపారుదల నిర్వహణకు చర్యలను సూచించండి. (250 పదాలు)
- రుతుపవనాల వైవిధ్యం, రక్షక నీటిపారుదల, బహుళ పంటల సాగును వివరించండి.
- భూగర్భజలాల క్షీణత, అసమర్థ నీటి పంపిణీ, నీరు నిలిచిపోవడం, సాగునీటి లభ్యతలో అసమానతలను పరిశీలించండి.
- పొలం స్థాయిలో నీటి వినియోగ సామర్థ్యానికి, నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలో నీటి ఆదాకు మధ్య తేడాను వివరించండి.
- పంటల వైవిధ్యీకరణ, సూక్ష్మ నీటిపారుదల, మురుగునీటి పారుదల, ఉపరితల–భూగర్భజలాల సంయుక్త వినియోగాన్ని సిఫార్సు చేయండి.
- చెరువుల పునరుద్ధరణ, జలధారాల ఆధారిత జల బడ్జెటింగ్, అధికారాలు కల్పించిన నీటి వినియోగదారుల సంఘాలను చేర్చండి.
- విద్యుత్, పంటల ప్రోత్సాహకాలను నీటి లభ్యతకు అనుగుణంగా రూపొందించి, ఫలితాలను పర్యవేక్షించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, India: People and Economy, Class XII: Water Resources; Land Resources and Agriculture.
- Ministry of Jal Shakti, Sixth Census of Minor Irrigation Schemes, reference year 2017–18.
- Central Ground Water Board, National Compilation on Dynamic Ground Water Resources of India.
- Central Water Commission, Water and Related Statistics.
- Official PMKSY and Department of Agriculture and Farmers Welfare guidelines on Per Drop More Crop.
