New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారతదేశ భూగోళశాస్త్రం · వనరులు మరియు వ్యవసాయం

సున్నపురాయి

సున్నపురాయి కార్బొనేట్ సమృద్ధిగా ఉండే అవక్షేప శిల; ఇది భారతదేశంలోని ప్రధాన అలోహ ఖనిజ వనరుల్లో ఒకటి. ఇది సిమెంటు తయారీలో ప్రధాన ముడి పదార్థం. దీనిని లోహ సంగ్రహణ, సున్నం తయారీ, రసాయన పరిశ్రమలు మరియు వ్యవసాయ నేలల సవరణలో కూడా ఉపయోగిస్తారు. UPSC భూగోళశాస్త్రంలో దీని ప్రాముఖ్యత భౌగోళిక శిలా నిర్మాణాలు, ఖనిజాల విస్తరణ, పరిశ్రమల స్థాపన ప్రదేశాలు, కార్‌స్ట్ భూస్వరూపాలు మరియు పర్యావరణ నిర్వహణల మధ్య సంబంధంలో ఉంది.

స్టాలగ్మైట్ నిర్మాణాలు గల బొర్రా గుహలు 150 మిలియన్ సంవత్సరాల నాటివని భావిస్తారు.
ఈ గుహలు భారతదేశంలోని ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం, విశాఖపట్నం జిల్లాలో ఉన్నాయి.
ఈ నిర్మాణాలు వివిధ ఆకారాల్లో ఉంటాయి, పోలి…

స్టాలగ్మైట్ నిర్మాణాలు గల బొర్రా గుహలు 150 మిలియన్ సంవత్సరాల నాటివని భావిస్తారు. ఈ గుహలు భారతదేశంలోని ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం, విశాఖపట్నం జిల్లాలో ఉన్నాయి. ఈ నిర్మాణాలు వివిధ ఆకారాల్లో ఉంటాయి, పోలి…

Credit: Prof Ranga Sai · CC BY-SA 4.0 · source

కోల్‌కతాలోని భారతీయ సంగ్రహాలయంలో ఖనిజాలు - సిల్హెట్ సున్నపురాయి, అస్సాంలోని చారిగావ్ సమీపంలో ఉన్న లాంగ్రిన్ క్వారీలు

కోల్‌కతాలోని భారతీయ సంగ్రహాలయంలో ఖనిజాలు - సిల్హెట్ సున్నపురాయి, అస్సాంలోని చారిగావ్ సమీపంలో ఉన్న లాంగ్రిన్ క్వారీలు

Credit: Kritzolina · CC BY-SA 4.0 · source

1. సంఘటనం, ఆవిర్భావం మరియు భౌగోళిక ఉనికి

సున్నపురాయి ప్రధానంగా కాల్షియం కార్బొనేట్‌తో, సాధారణంగా కాల్సైట్ రూపంలో కూడి ఉండే అవక్షేప శిల. ఇందులో బంకమట్టి, సిలికా, ఇనుము ఆక్సైడ్లు, సేంద్రియ పదార్థం, మెగ్నీషియం కలిగిన ఖనిజాలు ఉండవచ్చు. స్వచ్ఛమైన సున్నపురాయి సాధారణంగా లేత వర్ణంలో ఉంటుంది; అయితే మలినాల వల్ల బూడిద, పసుపు, గోధుమ లేదా ముదురు వర్ణాల్లో కనిపిస్తుంది. దీని నాణ్యతా శ్రేణి, పారిశ్రామిక వినియోగానికి అనుకూలత రసాయన సంఘటనతోపాటు భౌతిక లక్షణాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. సున్నపురాయిని డోలోస్టోన్ నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. డోలోస్టోన్‌లో డోలోమైట్ అనే ఖనిజం, CaMg(CO3)2, ప్రధానంగా ఉంటుంది.

సున్నపురాయి చాలావరకు నిస్సార సముద్ర పరిసరాల్లో గవ్వలు, పగడాలు, ఇతర కార్బొనేట్ అస్థిపంజర పదార్థాలు పేరుకుపోయి, సంపీడనం చెందడం వల్ల ఏర్పడుతుంది. అనుకూల పరిస్థితుల్లో నీటి నుంచి కార్బొనేట్ నేరుగా అవక్షేపించవచ్చు. చాక్ సూక్ష్మ కణాలతో కూడిన సున్నపురాయి కాగా, ట్రావర్టైన్ కార్బొనేట్ అవక్షేపణ ద్వారా, తరచుగా నీటి ఊటల చుట్టూ ఏర్పడుతుంది. రూపాంతరీకరణ వల్ల సున్నపురాయి పునఃస్ఫటికీకరణ చెంది పాలరాయిగా మారుతుంది. అందువల్ల సున్నపురాయి, పాలరాయి రసాయన సంఘటనలో సారూప్యత కలిగి ఉన్నప్పటికీ, ఆవిర్భావం, శిలా ఆకృతి, భౌగోళిక వర్గీకరణలో భిన్నంగా ఉంటాయి.

భారతదేశంలో సున్నపురాయి అత్యంత భిన్నమైన వయస్సులు గల అవక్షేప శిలా సముదాయాల్లో లభిస్తుంది. వీటిలో ప్రొటెరోజోయిక్ యుగానికి చెందిన వింధ్యన్, కడప శిలా స్తర శ్రేణులతోపాటు పశ్చిమ, ఈశాన్య భారతదేశంలోని తక్కువ వయస్సు గల సముద్ర నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. భౌగోళిక వయస్సు ఒక్కటే పారిశ్రామిక నాణ్యతను నిర్ణయించదు. స్తరం మందం, నిరంతర వ్యాప్తి, పై ఆవరణ పదార్థం, చేరుకోగల సౌలభ్యం, మలినాలు తవ్వకానికి అనుకూలతను నిర్ణయిస్తాయి. భారత ఖనిజ వనరుల జాబితాల్లో ఉపయోగించే ఐక్యరాజ్యసమితి చట్ర వర్గీకరణ విధానం ప్రకారం, భౌగోళిక నిర్ధారణ విశ్వసనీయత, సాధ్యతలకు సంబంధించి వివిధ స్థాయుల్లో మదింపు చేసిన నిక్షేపాలన్నీ వనరుల పరిధిలోకి వస్తాయి; సంబంధిత మదింపుల ద్వారా ఆర్థికంగా లాభదాయకంగా తవ్వగలవని నిర్ధారించిన భాగాన్ని నిల్వలు అంటారు.

  • క్షేత్రస్థాయిలో సున్నపురాయిని గుర్తించేందుకు ఉపయోగపడే లక్షణం ఏమిటంటే, ఇది విలీన హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లంతో చర్య జరిపినప్పుడు వాయు బుడగలు వెలువడటం.
  • సున్నపురాయి ఒక శిల; కాల్సైట్ ఒక ఖనిజం. ఈ రెండు పదాలను పర్యాయపదాలుగా పరిగణించకూడదు.

2. భారతదేశంలో విస్తరణ మరియు సిమెంట్ పరిశ్రమ భౌగోళికత

భారతదేశంలో, ముఖ్యంగా ద్వీపకల్ప, పశ్చిమ భారతదేశంలోని అవక్షేప ద్రోణులు, పీఠభూముల్లో విస్తారమైన సున్నపురాయి నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. రాజస్థాన్‌లో చిత్తోర్‌గఢ్, నింబహేరా, కోటా, నాగౌర్, జైసల్మేర్ పరిసరాల్లో ప్రధాన సున్నపురాయి మండలాలు ఉన్నాయి. మధ్యప్రదేశ్‌లో సత్నా, రేవా, కట్నీ, దమోహ్ పరిసరాల్లో ముఖ్యమైన నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. ఛత్తీస్‌గఢ్‌లో బలోదా బజార్–రాయ్‌పూర్ మండలం గణనీయమైన సిమెంట్ పరిశ్రమకు ఆధారంగా ఉంది. పారిశ్రామిక సమూహాల కేంద్రీకరణను వివరించడంలో అవక్షేప శిలా నిర్మాణం ఎలా తోడ్పడుతుందో ఈ ఉదాహరణలు చూపుతున్నాయి.

దక్షిణ భారతదేశంలో కడప మరియు దానికి ఆనుకుని ఉన్న అవక్షేప ద్రోణుల్లో ముఖ్యమైన నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కడప, కర్నూలు పరిసరాల్లో ప్రధాన సున్నపురాయి నిక్షేప ప్రాంతాలు ఉండగా, తెలంగాణలో నల్గొండ, సూర్యాపేట పరిసరాల్లో ముఖ్యమైన సున్నపురాయి మండలాలు ఉన్నాయి. కర్ణాటకలోని కలబురగి మండలం ప్రముఖ సిమెంట్ కేంద్రం. తమిళనాడులోని అరియలూర్‌లో తక్కువ వయస్సు గల సముద్ర సున్నపురాయి నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. గుజరాత్‌లోని సౌరాష్ట్ర, కచ్ ప్రాంతాల్లో గణనీయమైన నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. వీటిలో కొన్ని కర్మాగారాలకు రవాణా, సరఫరా నిర్వహణ పరంగా ప్రయోజనాలు అందించే తీరప్రాంత మండలాలు కూడా ఉన్నాయి.

మేఘాలయలో, ముఖ్యంగా ఖాసీ, జయంతియా కొండల్లో విస్తారమైన సున్నపురాయి నిల్వలు ఉన్నాయి. అక్కడ ఖనిజ తవ్వకాలు అధిక వర్షపాతం గల భూభాగాలు, గుహా వ్యవస్థలు ఉన్న ప్రాంతాల్లో జరుగుతున్నాయి. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో కూడా సున్నపురాయి ఆధారిత సిమెంట్ ఉత్పత్తి జరుగుతుంది. పరీక్షల దృష్ట్యా, నమోదైన వనరులు అత్యధికంగా ఉన్న రాష్ట్రాన్ని, ఒక నిర్దిష్ట సంవత్సరంలో అత్యధిక ఉత్పత్తి చేసిన రాష్ట్రాన్ని వేరుగా గుర్తించాలి: ర్యాంకులు మారవచ్చు; అవి ఉపయోగించే కొలమానంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. సున్నపురాయి అధిక పరిమాణం, బరువు కలిగి ఉండటం, పెద్ద మొత్తంలో అవసరం కావడం వల్ల సిమెంట్ కర్మాగారాలను సాధారణంగా సున్నపురాయి లభించే ప్రాంతాలకు సమీపంలో ఏర్పాటు చేస్తారు. విద్యుత్తు, ఇంధనం, నీరు, రైలు అనుసంధానం, నిర్మాణ రంగ మార్కెట్లకు చేరువ కూడా కర్మాగారాల స్థల ఎంపికను ప్రభావితం చేస్తాయి; గ్రైండింగ్ యూనిట్లను క్వారీలకు బదులుగా మార్కెట్లకు దగ్గరగా ఏర్పాటు చేయవచ్చు.

  • పట అభ్యాసం: చిత్తోర్‌గఢ్, సత్నా, బలోదా బజార్, కలబురగి, కడప, అరియలూర్, జయంతియా కొండలను అవి ఉన్న రాష్ట్రాలతో జతపరచండి.
  • తేదీ లేని జాబితాను కంఠస్థం చేయకుండా, ఉత్పత్తి మరియు వనరుల ర్యాంకుల కోసం భారత గనుల బ్యూరో తాజా ప్రచురణను ఉపయోగించండి.

3. పారిశ్రామిక ఉపయోగాలు మరియు వ్యవసాయ ప్రాధాన్యం

భారతదేశంలో సున్నపురాయి ప్రధాన పారిశ్రామిక వినియోగం సిమెంట్ తయారీ. అవసరమైన ముడి మిశ్రమ రసాయన కూర్పును సాధించేందుకు చూర్ణం చేసిన సున్నపురాయిని బంకమట్టి లేదా షేల్ వంటి పదార్థాలతో కలుపుతారు. బట్టీలో వేడి చేసినప్పుడు మొదట కాల్షియం కార్బొనేట్ విచ్ఛిన్నమై కాల్షియం ఆక్సైడ్, కార్బన్ డైఆక్సైడ్‌గా మారుతుంది: CaCO3 → CaO + CO2. ఆ తరువాత అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద జరిగే చర్యల వల్ల క్లింకర్ ఖనిజాలు ఏర్పడతాయి. అనంతరం, సిమెంట్ గట్టిపడే ప్రక్రియను నియంత్రించే జిప్సంతో, అలాగే సిమెంట్ రకాన్ని బట్టి అనుబంధ పదార్థాలతో కలిపి క్లింకర్‌ను మెత్తగా రుబ్బుతారు.

ఇనుము, ఉక్కు ఉత్పత్తిలో సున్నపురాయి లేదా సున్నం ద్రావకంగా (ఫ్లక్స్) పనిచేస్తూ, మలం (స్లాగ్) ఏర్పడటం ద్వారా మలినాలను తొలగించడంలో సహాయపడుతుంది. సున్నం, గాజు తయారీకి, పలు రసాయన ప్రక్రియలకు కూడా సున్నపురాయి ముడిపదార్థంగా ఉపయోగపడుతుంది. అనువైన రకాలను నిర్మాణ రాయిగా లేదా కంకరగా ఉపయోగిస్తారు. అధిక కాల్షియం గల సున్నపురాయి, సిమెంట్-గ్రేడ్ సున్నపురాయి ఒకే నాణ్యత వర్గానికి చెందినవి కావు. సిలికా, అల్యూమినా, మెగ్నీషియం, ఇతర ఘటకాలను ప్రతి తుది వినియోగ అవసరాలకు అనుగుణంగా అంచనా వేయాలి; ఒక వినియోగానికి అనువుగా లేని నిక్షేపం మరో వినియోగానికి ఉపయోగకరంగా ఉండవచ్చు.

వ్యవసాయ సున్నపురాయి అనేది మెత్తగా పొడిచేసిన కార్బొనేట్ పదార్థం. ఆమ్లత్వాన్ని తటస్థీకరించడానికి, పోషకాల లభ్యతకు, వేర్ల పెరుగుదలకు అనుకూల పరిస్థితులను మెరుగుపరచడానికి దీనిని ఆమ్ల నేలలకు వేస్తారు. దీని ప్రభావశీలత తటస్థీకరణ విలువ, పొడి సన్నదనం, నేలలో కలిపే విధానం, నేల తేమపై ఆధారపడి ఉంటుంది. డోలోమిటిక్ సున్నపురాయి మెగ్నీషియాన్ని కూడా అందిస్తుంది. అన్ని నేలలకు ఒకే విధంగా సున్నం వేయాలని సూచించకుండా, నేల పరీక్షల ఆధారంగా సిఫార్సులు చేయాలి. అధికంగా సున్నం వేయడం వల్ల కొన్ని సూక్ష్మపోషకాల లభ్యత తగ్గవచ్చు. సున్నపురాయిని జిప్సం, CaSO4·2H2O, తో పొరబడకూడదు. వినిమయయోగ్య సోడియం స్థానాన్ని భర్తీ చేసే కాల్షియాన్ని అందించేందుకు సోడిక్ నేలల పునరుద్ధరణలో సాధారణంగా జిప్సాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

  • ఆమ్ల నేల: నేల పరీక్ష సిఫార్సులకు అనుగుణంగా వ్యవసాయ సున్నం వాడటం సముచితంగా ఉండవచ్చు.
  • సోడిక్ నేల: జిప్సం సాధారణంగా ఉపయోగించే నేల సవరణ పదార్థం. అయితే, సమర్థవంతమైన నేల పునరుద్ధరణకు అనువైన నీరు, మురుగునీటి పారుదల, లవణాలను నీటితో కడిగి తొలగించడం (లీచింగ్) కూడా అవసరం.

4. సున్నపురాయి భూదృశ్యాలు, భూగర్భజలం మరియు పర్యావరణ ముప్పులు

వర్షపు నీరు వాతావరణం నుంచి, ముఖ్యంగా నేల నుంచి కార్బన్ డైఆక్సైడ్‌ను గ్రహించి బలహీనమైన కార్బానిక్ ఆమ్లాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. ఇది శిలా సంధులు, పొరల తలాల వెంట కాల్షియం కార్బోనేట్‌ను కరిగిస్తుంది. కాలక్రమేణా ఈ ద్రావణ ప్రక్రియ రంధ్రాలను విస్తరింపజేసి, కుంగుడు గుంతలు (సింక్‌హోల్స్), భూమిలోకి ఇంకి అదృశ్యమయ్యే ప్రవాహాలు, గుహలు, భూగర్భ జలమార్గాలు వంటి కార్‌స్ట్ భూస్వరూపాలను ఏర్పరుస్తుంది. గుహల పైకప్పుల నుంచి వేలాడే స్టాలక్టైట్‌లు, గుహల నేల నుంచి పైకి పెరిగే స్టాలగ్మైట్‌లు బిందువులుగా జారే నీటి నుంచి కార్బోనేట్ నిక్షేపణ జరగడం వల్ల ఏర్పడతాయి. కార్‌స్ట్ భూస్వరూపాలు సున్నపురాయికే పరిమితం కావు; అయితే, ఇవి ఏర్పడే శిలల్లో సున్నపురాయి అత్యంత సుపరిచితమైనది.

కార్‌స్ట్ జలధారక పొరల్లో నీరు చిన్న రంధ్రాల గుండా సమానంగా ప్రవహించడానికి బదులుగా, నాళాల వంటి మార్గాల ద్వారా వేగంగా ప్రవహించవచ్చు. ఫలితంగా, స్వల్ప దూరాల పరిధిలోనే భూగర్భజల లభ్యతలో గణనీయమైన వ్యత్యాసాలు ఉండవచ్చు. అదే సమయంలో సహజ వడపోత పరిమితంగా ఉండటంతో కాలుష్యకారకాలు వేగంగా వ్యాపించవచ్చు. ఉపరితల జలపారుదల ప్రాంతాల సరిహద్దులు భూగర్భజల పరీవాహక ప్రాంతాల సరిహద్దులతో సరిపోలకపోవచ్చు. అందువల్ల కార్‌స్ట్ ప్రాంతాల్లో రహదారులు, భవనాలు, వ్యర్థాల పారవేత ప్రదేశాలు, క్వారీలకు సంబంధించి జాగ్రత్తగా భూజలశాస్త్ర అంచనా నిర్వహించాలి. ఇందులో భూమి కుంగిపోవడం, కుంగుడు గుంతలు ఏర్పడటం వంటి ప్రమాదాలపైనా దృష్టి సారించాలి.

బహిరంగ సున్నపురాయి తవ్వకాల వల్ల వృక్షసంపద, పైమట్టి తొలగిపోవచ్చు; ధూళి, శబ్దం ఉత్పన్నం కావచ్చు; జలపారుదల మారవచ్చు; గుహలు లేదా ఆవాసాలు దెబ్బతినవచ్చు. గనుల్లోని నీటిని తోడి బయటకు పంపడం వల్ల, జలప్రవాహ సంబంధాలు ఉన్నచోట సమీప బావులు, ఊటలు ప్రభావితమవవచ్చు. సిమెంట్ ఉత్పత్తికి వాతావరణ మార్పులతో ముడిపడిన మరో ప్రత్యేక కోణం ఉంది: కార్బోనేట్ విఘటనం, ఇంధన దహనం రెండింటి నుంచీ ఉద్గారాలు వెలువడతాయి. పునరుత్పాదక విద్యుత్తును ఉపయోగించడం ఒక్కటే కాల్సినేషన్ ఉద్గారాలను నిర్మూలించలేదు. ఇంధన సామర్థ్యాన్ని పెంచడం, తగిన ప్రత్యామ్నాయ ఇంధనాలను ఉపయోగించడం, క్లింకర్ శాతాన్ని తగ్గించడం, అనుబంధ సిమెంటీయ పదార్థాలను వినియోగించడం, సాధ్యమైనచోట కార్బన్ సంగ్రహణను చేపట్టడం వంటి చర్యలు ఉపశమనంలో భాగంగా ఉంటాయి. క్వారీల పునరుద్ధరణలో దశలవారీ పునరుద్ధరణ, వాలుల స్థిరీకరణ, పైమట్టి నిర్వహణ, స్థానిక పరిస్థితులకు అనువైన వృక్షసంపదను తిరిగి పెంపొందించడం ఉండాలి.

  • భారతదేశంలోని సున్నపురాయి గుహలకు ఉదాహరణలుగా ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లోని బొర్రా గుహలు, మేఘాలయలోని గుహా వ్యవస్థలను పేర్కొనవచ్చు.
  • పునరుద్ధరించిన క్వారీ, ధ్వంసమైన సహజ గుహా వ్యవస్థకు పర్యావరణపరంగా స్వయంచాలకంగా ప్రత్యామ్నాయం కాబోదు.

5. నియంత్రణ, సంరక్షణ మరియు పరీక్షా దృక్పథం

సున్నపురాయి తవ్వకాలు ప్రధానంగా గనులు మరియు ఖనిజాల (అభివృద్ధి మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1957తోపాటు వర్తించే ఖనిజ హక్కుల మంజూరు, సంరక్షణ నియమాల పరిధిలో నియంత్రించబడతాయి. సాధారణ సున్నపురాయిని విచక్షణ లేకుండా ఇతర లఘు ఖనిజాలన్నింటితో కలిపి వర్గీకరించకూడదు: చట్టపరమైన వర్గీకరణ నోటిఫై చేసిన ఖనిజ వర్గంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సున్నపు కంకర (లైమ్ కంకర్)ను లఘు ఖనిజంగా ప్రత్యేకంగా జాబితాలో చేర్చారు. జాతీయ చట్టపరమైన వ్యవస్థ పరిధిలో సున్నపురాయి గనుల లీజులను సాధారణంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు నిర్వహిస్తాయి. సవరించిన వ్యవస్థ కింద ఖనిజ హక్కుల మంజూరులో వేలం ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది.

పర్యావరణ మదింపు ప్రక్రియ పర్యావరణ (పరిరక్షణ) చట్టం, 1986 మరియు సవరణలతో కూడిన పర్యావరణ ప్రభావ మదింపు నోటిఫికేషన్, 2006 కింద అమలవుతుంది. అవసరమైన అనుమతులు, పాటించాల్సిన నిబంధనలు ప్రాజెక్టు లక్షణాలు, వర్తించే నిబంధనలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. సంబంధిత సందర్భాల్లో అటవీ భూమిని ఇతర అవసరాలకు మళ్లించడానికి, వన్యప్రాణులకు సంబంధించిన అంశాలకు అదనపు అనుమతులు అవసరం కావచ్చు. రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లు కాలుష్య నియంత్రణకు సంబంధించిన సమ్మతులను నియంత్రిస్తాయి. గనుల తవ్వకాల వల్ల ప్రభావితమైన ప్రజలు, ప్రాంతాల ప్రయోజనాలను పరిరక్షించేందుకు జిల్లా ఖనిజ ఫౌండేషన్లు ఒక యంత్రాంగాన్ని అందిస్తాయి; అయితే, అవి ఉన్నంత మాత్రాన పర్యావరణ నిబంధనలను పాటించాల్సిన బాధ్యతలు లేదా పునరావాస బాధ్యతలు తొలగిపోవు.

సమతుల్య వనరుల వ్యూహం భూగర్భ అన్వేషణను ఎంపిక చేసిన నిక్షేపాల వెలికితీత, నాణ్యతా స్థాయి నియంత్రణ, మిశ్రణం, వృథా తగ్గింపుతో సమన్వయపరుస్తుంది. ఇది భూగర్భజలాల పునర్భరణను, జనావాసాలను, సున్నితమైన జీవవైవిధ్యాన్ని కూడా పరిరక్షిస్తుంది. ప్రిలిమ్స్ కోసం సున్నపురాయిని అవక్షేప శిలలు, సిమెంట్ పరిశ్రమ స్థాననిర్ణయ కారకాలు, భస్మీకరణం (calcination), కార్స్ట్ భూస్వరూపాలు, నేల గుణాలను మెరుగుపరిచే పదార్థాలతో అనుసంధానించి చదవండి. సున్నపురాయి అంతా సిమెంట్ తయారీకి తగిన నాణ్యత కలిగి ఉంటుందని, ప్రతి నిక్షేపం దృశ్యమానమైన కార్స్ట్ భూస్వరూపాలను ఏర్పరుస్తుందని లేదా సిమెంట్ తయారీలోని ఉద్గారాలన్నీ శిలాజ ఇంధనాల నుంచే వస్తాయని భావించవద్దు. పటాల ఆధారిత సన్నద్ధతలో విడివిడిగా గనుల పేర్లను కంఠస్థం చేయకుండా, నిక్షేపాల మేఖలలను అవక్షేపణ ద్రోణులతో అనుసంధానించండి.

  • సంరక్షణ అంటే ఖనిజాలను సమర్థంగా వినియోగించడంతోపాటు భూమి, నీరు, ప్రభావిత సముదాయాలను రక్షించడం.
  • మారుతూ ఉండే ఉత్పత్తి గణాంకాలను, నియంత్రణ నిబంధనలను తాజా అధికారిక వనరులతో సరిపోల్చి ధృవీకరించండి.

సున్నపురాయి నిక్షేపం నుంచి సిమెంటు వరకు

  1. 1. నిక్షేపాన్ని అన్వేషించి, దాని నాణ్యతా స్థాయి, పరిమాణం మరియు పర్యావరణ పరిమితులను అంచనా వేయాలి.
  2. 2. వర్తించే అనుమతులను పొంది, క్వారీని అభివృద్ధి చేయాలి.
  3. 3. సున్నపురాయిని వెలికితీసి, చూర్ణం చేసి, మిశ్రమ కూర్పును సరిచేసే ముడి పదార్థాలతో కలపాలి.
  4. 4. ముడి మిశ్రమాన్ని వేడి చేయాలి: నిస్తాపనం (calcination) వల్ల కార్బన్ డైఆక్సైడ్ విడుదలవుతుంది; బట్టీలో జరిగే రసాయన చర్యల వల్ల క్లింకర్ ఏర్పడుతుంది.
  5. 5. క్లింకర్‌ను చల్లార్చి, జిప్సం మరియు తగిన అనుబంధ పదార్థాలతో కలిపి మెత్తగా రుబ్బాలి.
  6. 6. సిమెంటును పరీక్షించి, నిల్వ చేసి, రవాణా చేయాలి.
సున్నపురాయి మరియు సంబంధిత పదార్థాల మధ్య తేడాలు
పదార్థంకూర్పు లేదా ఆవిర్భావంప్రధాన ఉపయోగం లేదా ప్రత్యేక లక్షణం
సున్నపురాయిప్రధానంగా కాల్షియం కార్బొనేట్‌తో కూడి ఉంటుందిసిమెంటు ముడి పదార్థం మరియు వ్యవసాయ నేలలకు సున్నం అందించే పదార్థం
డోలోస్టోన్ప్రధానంగా కాల్షియం మెగ్నీషియం కార్బొనేట్‌తో కూడి ఉంటుందిమెగ్నీషియం కలిగిన కార్బొనేట్ శిల; ఉపయోగాలు నాణ్యతా స్థాయిపై ఆధారపడతాయి
పాలరాయిరూపాంతరం చెందిన కార్బొనేట్ శిలనిర్దిష్ట కొలతల్లో కోసి వాడే నిర్మాణ శిల; ఇది అవక్షేప శిల కాదు
కాల్చిన సున్నం (Quicklime)నిస్తాపనం ద్వారా ఉత్పత్తి అయ్యే కాల్షియం ఆక్సైడ్రసాయనికంగా క్రియాశీలమైన పారిశ్రామిక పదార్థం; నీటితో కలిసి ఆర్పిన సున్నంగా మారుతుంది
జిప్సంజలయుత కాల్షియం సల్ఫేట్సిమెంటు గట్టిపడే సమయాన్ని నియంత్రించే పదార్థం; సోడిక్ నేలల సవరణకు సాధారణంగా ఉపయోగించే పదార్థం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

డెహ్రాడూన్–ముస్సోరీ సున్నపురాయి తవ్వకాలు

రూరల్ లిటిగేషన్ అండ్ ఎంటైటిల్‌మెంట్ కేంద్ర వర్సెస్ ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రం కేసులో, 1985 నుంచి సుప్రీంకోర్టు జారీ చేసిన వరుస ఉత్తర్వులు డూన్ లోయలో సున్నపురాయి తవ్వకాల వల్ల కలిగిన పర్యావరణ నష్టాన్ని పరిష్కరించేందుకు ఉద్దేశించబడ్డాయి. గనుల మూసివేతలు, ఆంక్షలు ఖనిజాభివృద్ధిని వాలు స్థిరత్వం, జలవనరులు, పర్యావరణ పరిరక్షణతో తూకం వేసి నిర్ణయించాలని చాటిచెప్పాయి. పర్యావరణానికి హాని కలిగించే గనుల తవ్వకాల విషయంలో న్యాయవ్యవస్థ జోక్యానికి ఈ వ్యాజ్యం భారతదేశంలో ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ.

మేఘాలయ: సున్నపురాయి వనరులు, గుహల పరిరక్షణ

ఖాసీ, జయంతియా కొండల్లో ఆర్థికంగా విలువైన సున్నపురాయితోపాటు విస్తృతమైన కార్స్ట్ భూస్వరూపాలు, గుహా వ్యవస్థలు ఉన్నాయి. గనుల తవ్వకాలు, వాటికి అనుబంధ మౌలిక సదుపాయాలు గుహల సమగ్రతకు, భూగర్భజల ప్రవాహ మార్గాలకు, ప్రత్యేక ఆవాసాలకు ముప్పు కలిగించవచ్చు. నిక్షేపాల మదింపులో కేవలం క్వారీ ఆక్రమించే ఉపరితల విస్తీర్ణంపైనే ఆధారపడకుండా, గుహల పటీకరణ, జలభూగర్భశాస్త్ర పరిశోధన, పర్యావరణ మదింపులను కూడా చేపట్టాల్సిన అవసరాన్ని ఈ ప్రాంతం చాటిచెబుతుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. సున్నపురాయిని నిస్తాపనం (Calcination) చేసినప్పుడు కార్బన్ డైఆక్సైడ్ విడుదలవుతుంది. 2. శిలాజ ఇంధనాల ద్వారా ఉత్పత్తి చేసే విద్యుత్ స్థానంలో పునరుత్పాదక విద్యుత్‌ను వినియోగించడం వల్ల సంప్రదాయ సిమెంట్ తయారీలోని అన్ని ఉద్గారాలు తప్పనిసరిగా తొలగిపోతాయి. 3. క్లింకర్ పరిమాణాన్ని తగ్గించడం వల్ల సిమెంట్ కార్బన్ ఉద్గార తీవ్రతను తగ్గించవచ్చు. పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతలలో తప్పుగా జతపరచినది ఏది?

  • A. వ్యవసాయంలో ఉపయోగించే సున్నపురాయి — నేల ఆమ్లత్వాన్ని తటస్థీకరించడం
  • B. జిప్సం — సోడిక్ నేలలకు సాధారణంగా ఉపయోగించే నేల సంస్కరణ పదార్థం
  • C. పాలరాయి — రూపాంతర శిల
  • D. డోలమైట్ — జలయుత కాల్షియం సల్ఫేట్

ప్రశ్న 3

సున్నపురాయి కార్‌స్ట్‌కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ద్రావణ ప్రక్రియ శిలలలోని సంధులను విస్తరింపజేసి భూగర్భ జల మార్గాలుగా మార్చగలదు. 2. భూగర్భ జల పరీవాహక ప్రాంతాలు ఎల్లప్పుడూ ఉపరితల నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలతో తప్పనిసరిగా సరిపోలాలి. 3. పరస్పరం అనుసంధానమైన జల మార్గాల ద్వారా కలుషిత పదార్థాలు వేగంగా ప్రవహించవచ్చు. పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: భారతదేశంలో సున్నపురాయి భౌగోళిక విస్తరణను, ఆర్థిక ప్రాధాన్యాన్ని వివరించండి. దాని వెలికితీత, వినియోగంతో ముడిపడిన పర్యావరణ సవాళ్లను చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • సున్నపురాయిని కార్బొనేట్ అవక్షేప శిలగా, సిమెంట్ తయారీలో ప్రధాన ముడిపదార్థంగా పరిచయం చేయండి.
  • దీని విస్తరణను వింధ్యన్, కడప మరియు తక్కువ వయస్సు గల సముద్ర అవక్షేప శిలా నిర్మాణాలతో అనుసంధానించండి.
  • రాజస్థాన్, మధ్య ప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, దక్షిణ భారతదేశం, గుజరాత్, మేఘాలయలోని ప్రధాన మేఖలలను పటంలో గుర్తించండి.
  • సిమెంట్ పరిశ్రమ స్థాననిర్ణయ కారకాలు, లోహ సంగ్రహణలో ఉపయోగాలు, వ్యవసాయంలో నేలకు సున్నం వేయడం గురించి వివరించండి.
  • క్వారీ తవ్వకాల వల్ల కలిగే భూభాగ అలజడి, భూగర్భజలాల్లో మార్పులు, గుహల విధ్వంసం, ధూళి, సిమెంట్ తయారీ ఉద్గారాలను చర్చించండి.
  • డూన్ లోయ లేదా మేఘాలయను ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
  • సమర్థవంతమైన వెలికితీత, పర్యావరణ మదింపు, దశలవారీ పునరుద్ధరణ, తక్కువ క్లింకర్ కలిగిన సిమెంట్ అంశాలతో ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Fundamentals of Physical Geography, Class XI: Minerals and Rocks; Landforms and their Evolution.
  • NCERT, India: People and Economy, Class XII: Mineral and Energy Resources.
  • Indian Bureau of Mines, Indian Minerals Yearbook: Limestone and Other Calcareous Materials.
  • Geological Survey of India: publications on Indian geology and mineral resources.
  • Ministry of Mines: MMDR Act, mineral-concession framework and District Mineral Foundations.
  • Ministry of Environment, Forest and Climate Change: EIA Notification, 2006, as amended, and PARIVESH.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp