
2020 సంవత్సరానికి సంబంధించిన ప్రపంచ నికర వలసల పటం; భారతదేశంలో వలసలను అధ్యయనం చేయడానికి తులనాత్మక నేపథ్యం.
Credit: Esteban Ortiz-Ospina, Max Roser, Hannah Ritchie, Fiona Spooner and Marcel Gerber · CC BY-SA 3.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.
1. అర్థం, వర్గీకరణ మరియు కొలత
వలస అనేది జననాలు, మరణాలకు భిన్నమైనది. ఎందుకంటే ఇది ప్రపంచ జనాభాను నేరుగా పెంచడం లేదా తగ్గించడం కాకుండా, వివిధ ప్రాంతాల మధ్య ప్రజల పునఃపంపిణీకి దారితీస్తుంది. ఒక వలసదారు బయలుదేరడం మూలప్రాంతానికి బహిర్వలస కాగా, గమ్యప్రాంతానికి చేరుకోవడం అంతర్వలస అవుతుంది. ఇమ్మిగ్రేషన్ (దేశంలోకి వలస రావడం), ఎమిగ్రేషన్ (దేశం నుంచి వలస వెళ్లడం) అనే పదాలు సాధారణంగా అంతర్జాతీయ వలసలను సూచిస్తాయి. నికర వలస అనేది అంతర్వలస నుంచి బహిర్వలసను తీసివేయగా వచ్చేది; స్థూల వలస అనేది ఈ రెండింటి మొత్తం.
అంతర్గత వలస దేశ సరిహద్దుల పరిధిలో జరుగుతుంది. ఇది ఒకే జిల్లాలో, ఒక రాష్ట్రంలోని జిల్లాల మధ్య లేదా రాష్ట్రాల మధ్య జరగవచ్చు. నివాస ప్రాంతాల ఆధారంగా దీనిలో నాలుగు వలస ప్రవాహాలు ఉన్నాయి: గ్రామీణ–గ్రామీణ, గ్రామీణ–పట్టణ, పట్టణ–పట్టణ, పట్టణ–గ్రామీణ. అంతర్జాతీయ వలస దేశ సరిహద్దులను దాటి జరుగుతుంది. కాలవ్యవధి ఆధారంగా వలసలను శాశ్వత, తాత్కాలిక, కాలానుగుణ, చక్రీయ వలసలుగా మరో విధంగా వర్గీకరిస్తారు. కాలానుగుణ వలస పునరావృతమయ్యే వ్యవసాయ లేదా వాతావరణ కాలచక్రాలకు అనుగుణంగా జరుగుతుంది; చక్రీయ వలసలో మూలప్రాంతాలు, గమ్యప్రాంతాల మధ్య పదేపదే రాకపోకలు జరుగుతాయి.
భారత జనగణన జన్మస్థలం, గత నివాస స్థలం ఆధారంగా వలసదారులను గుర్తిస్తుంది. జన్మస్థల విధానం ప్రకారం, వేరే ప్రాంతంలో జన్మించిన వ్యక్తిని జీవితకాల వలసదారుగా పరిగణిస్తారు. గత నివాస స్థలం ఆధారంగా అత్యంత ఇటీవలి నివాస మార్పును గుర్తించవచ్చు; అయితే ఒక వ్యక్తి తన జీవితకాలంలో చేసిన ప్రతి నివాస మార్పునూ ఇది వెల్లడించదు. రోజువారీ రాకపోకలు సాగించేవారిని, పర్యాటకులను సాధారణంగా నివాస వలసదారులుగా పరిగణించరు. స్వల్పకాలికంగా పనిచేసే కార్మికులను, తరచుగా ప్రాంతాలు మారే కార్మికులను గణాంకాల్లో నమోదు చేయడం కష్టమవుతుంది. అందువల్ల నిర్వచనాలు, గణనకు ప్రాతిపదికగా తీసుకునే కాలవ్యవధులు కీలకమవుతాయి.
- వలసదారుల నిల్వ (migration stock) అనేది ఒక నిర్దిష్ట సమయంలో ఉన్న వలసదారుల సంఖ్యను లెక్కిస్తుంది; వలస ప్రవాహం (migration flow) అనేది ఒక కాలవ్యవధిలో జరిగిన వలస కదలికలను లెక్కిస్తుంది.
- తిరుగు వలస అంటే గతంలో నివసించిన ప్రాంతానికి, సాధారణంగా మూలస్థానానికి, తిరిగి వెళ్లడం.
- సంఘర్షణలు, విపత్తులు లేదా అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు వంటి పరిస్థితుల వల్ల తప్పనిసరిగా నివాసాన్ని విడిచి వెళ్లడాన్ని స్థానభ్రంశం అంటారు; అన్ని వలసలూ స్థానభ్రంశం కావు.
2. భారతదేశంలో వలసలను ప్రేరేపించే కారకాలు, భౌగోళిక ధోరణులు
వికర్షణ, ఆకర్షణ కారకాల పరస్పర ప్రభావం వల్ల వలసలు సంభవిస్తాయి. పరిమిత ఉపాధి అవకాశాలు, వ్యవసాయం నుంచి తక్కువ ఆదాయం, భూకమతాల విభజన, రుణభారం, పర్యావరణ ఒత్తిడి, అభద్రత వంటివి వికర్షణ కారకాలు. అధిక వేతనాలు, పారిశ్రామిక, సేవా రంగాల్లో ఉద్యోగాలు, విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ, కుటుంబ సంబంధాల నెట్వర్క్లు ఆకర్షణ కారకాలు. దూరం, రవాణా ఖర్చులు, భాష, సామాజిక ఆంక్షలు, సమాచారం వంటి అంశాలు ప్రజలు వలస వెళ్లగలరా లేదా అనేదానిపై ప్రభావం చూపుతాయి. అత్యంత పేదవారికి వలస వెళ్లడానికి అవసరమైన వనరులు లేకపోవచ్చు.
భారత జనగణనలో నమోదైన మొత్తం వలసదారుల్లో గ్రామీణ–గ్రామీణ వలస అతిపెద్ద ప్రవాహంగా ఉంది. ఇది ప్రధానంగా వివాహ సంబంధిత నివాస మార్పును, సమీప నివాస ప్రాంతాల మధ్య వలసలను ప్రతిబింబిస్తుంది. గ్రామీణ–పట్టణ కార్మిక వలసకు ఆర్థికంగా ప్రాధాన్యం ఉన్నప్పటికీ, మొత్తం వలసల్లో అత్యధిక భాగం ఇదేనని పొరబడకూడదు. ఉద్యోగ మార్పులు, మహానగర ఆర్థిక వ్యవస్థల వృద్ధితోపాటు పట్టణ–పట్టణ వలసలు జరుగుతాయి. పట్టణ–గ్రామీణ వలసల్లో పదవీ విరమణ అనంతర వలస, తిరుగు వలస, ఆర్థిక కుదుపుల సమయంలో జరిగే వలసలు ఉంటాయి.
అంతర్రాష్ట్ర కార్మిక వలసలకు ఉత్తర ప్రదేశ్, బీహార్ ప్రధాన మూలప్రాంతాలు. మహారాష్ట్ర, జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం, గుజరాత్ ముఖ్యమైన గమ్యప్రాంతాలు కాగా, కర్ణాటక, తమిళనాడు, కేరళ కూడా కార్మికులను ఆకర్షిస్తున్నాయి. వలస మార్గాలు తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్, బీహార్లను ఢిల్లీ, ముంబైలతో; ఒడిశాను సూరత్తో; తూర్పు, ఈశాన్య భారతదేశాలను దక్షిణ భారతదేశంలోని నిర్మాణ, సేవా రంగ కేంద్రాలతో అనుసంధానిస్తున్నాయి. ఇవి స్థూల ధోరణులు మాత్రమే: ఒకే రాష్ట్రం నుంచి వలసదారులు బయటకు వెళ్లడం, అదే రాష్ట్రానికి ఇతర ప్రాంతాల నుంచి వలసదారులు రావడం ఏకకాలంలో జరగవచ్చు.
అంతర్జాతీయ శ్రామిక వలసలు భారతదేశాన్ని గల్ఫ్ దేశాలతో అనుసంధానిస్తుండగా, నైపుణ్యాధారిత ఉపాధి, విద్య, కుటుంబ వలసలు ఉత్తర అమెరికా, ఐరోపా, ఇతర గమ్యస్థానాలతో అనుసంధానిస్తున్నాయి. వలస వెళ్లే అవకాశాలు వయస్సు, నైపుణ్యాలు, కుటుంబ వనరులను బట్టి భిన్నంగా ఉంటాయి. సామాజిక సంబంధాల వ్యవస్థలు ప్రయాణ, ఉద్యోగ అన్వేషణ వ్యయాలను తగ్గిస్తాయి. నిర్దిష్ట గ్రామాలు నిర్దిష్ట నగరాలు లేదా విదేశీ గమ్యస్థానాలతో దీర్ఘకాలిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడానికి ఇదే కారణం.
3. వలస గణాంకాలను సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవడం
2011 జనగణనలో చివరి నివాస స్థలం ఆధారంగా సుమారు 45.6 కోట్ల మంది వలసదారులు నమోదయ్యారు. ఇది జనాభాలో 37.6%. ఈ సంఖ్యలో చాలా సంవత్సరాల క్రితం వలస వెళ్లినవారు, జిల్లాల పరిధిలోనే నివాసం మార్చుకున్నవారు, వివాహం కారణంగా వలస వెళ్లినవారు, అంతకుముందు భారతదేశం వెలుపల నివసించినవారు ఉన్నారు. అందువల్ల, దీనిని అంతర్రాష్ట్ర శ్రామిక వలసదారుల సంఖ్యగా లేదా 2011లో వలస వెళ్లినవారి సంఖ్యగా భావించడం సరికాదు.
ఆవర్తన శ్రామిక శక్తి సర్వే ఆధారంగా రూపొందించిన NSO నివేదిక ‘భారతదేశంలో వలసలు, 2020–21’, జనాభాలో వలసదారులు 28.9% ఉన్నట్లు అంచనా వేసింది. అంచనా వేసిన వలస రేటు మహిళల్లో 47.9%, పురుషుల్లో 10.7%గా ఉంది. మహిళలు పేర్కొన్న కారణాల్లో వివాహం ప్రధానమైనది కాగా, పురుషుల్లో ఉపాధి సంబంధిత కారణాలు ముఖ్యమైనవిగా ఉన్నాయి. ఒకే ప్రధాన కారణాన్ని నమోదు చేయడం వల్ల వలసకు దారితీసిన అనేక ప్రేరణలు మరుగునపడవచ్చు: వివాహం కోసం వలస వెళ్లిన మహిళ ఆ తరువాత వేతనంతో కూడిన పనిలో చేరవచ్చు.
జనగణన, సర్వే అంచనాలను నేరుగా పోల్చడం సాధ్యం కాదు. నిర్వచనాలు, నివాస ప్రమాణాలు, నమూనా ఎంపిక, పరిధి, ప్రస్తావన కాలాల్లో తేడాలు ఫలితాలను ప్రభావితం చేస్తాయి. 2020–21 సర్వే జరిగిన కాలం COVID-19 కారణంగా ఏర్పడిన అంతరాయాల కాలంతో కూడా ముడిపడి ఉంది. విద్యార్థులు వలసదారుల నిరపేక్ష సంఖ్యలను వలస రేట్ల నుంచి, మొత్తం వలసలను నికర వలసల నుంచి వేరు చేసి అర్థం చేసుకోవాలి. ఒక పెద్ద రాష్ట్రంలో వలసదారుల సంఖ్య అధికంగా ఉన్నప్పటికీ, జనాభాలో వారి వాటా అత్యధికంగా ఉండకపోవచ్చు.
4. జనాభా, ఆర్థిక, పర్యావరణ పర్యవసానాలు
వలసలు మూల ప్రాంతాలు, గమ్య ప్రాంతాల్లోని జనాభా పరిమాణం, వయో నిర్మాణం, లింగ కూర్పు, వృత్తిపరమైన స్వరూపాన్ని మారుస్తాయి. పని చేసే వయస్సులోని వయోజనులు బయటకు వలస వెళ్లడం వల్ల మూల ప్రాంతాల్లో పిల్లలు, వృద్ధుల సాపేక్ష వాటా పెరగవచ్చు. పురుషుల ఆధిపత్యం గల శ్రామిక వలసలు మహిళల వ్యవసాయ, గృహ బాధ్యతలను పెంచవచ్చు. గమ్య ప్రాంతాల్లో యువ కార్మికులు శ్రామిక సరఫరాను పెంచి, నిర్మాణం, తయారీ, గృహ సేవలు, ఆతిథ్యం, రవాణా రంగాలకు తోడ్పడతారు.
వలసదారులు స్వస్థలాలకు పంపే నగదు ఆహారం, గృహవసతి, విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ, రుణాల తిరిగి చెల్లింపునకు ఆర్థిక వనరులను సమకూరుస్తుంది. తిరిగి వచ్చే వలసదారులు పొదుపు సొమ్ము, నైపుణ్యాలు, వ్యాపార సంబంధాలను తీసుకురాగలరు. అయితే, వలస వెళ్లడం వల్ల స్థానికంగా శ్రామికుల కొరత ఏర్పడవచ్చు, కుటుంబాలు విడిపోవచ్చు, సంరక్షణ బాధ్యతల భారం వెనుక మిగిలినవారిపై పడవచ్చు. ప్రయోజనాలు అందరికీ సమానంగా ఉండవు: ఉద్యోగ నియామకం కోసం చేసిన అప్పులు, అనిశ్చిత ఉపాధి, అధిక జీవన వ్యయాలు వలసదారుల లాభాలను తగ్గించవచ్చు.
వలసదారులు వేగంగా తరలిరావడం వల్ల అద్దె గృహాలు, నీరు, పారిశుద్ధ్యం, పాఠశాలలు, ప్రజా రవాణాకు డిమాండ్ పెరగవచ్చు. అనధికారిక ఆవాసాలు తరచుగా వలసల వల్ల మాత్రమే కాకుండా, అందుబాటు ధరల్లో గృహాల కొరతను, పట్టణ ప్రణాళికలో లోపాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. వలసదారులు వేతనాలను ఎగవేయడం, ప్రమాదకరమైన పనులు, కిక్కిరిసిన నివాసాలు, భాషాపరమైన అడ్డంకులను కూడా ఎదుర్కొంటారు. కరవులు, వరదలు, తుపానులు, భూక్షయం తాత్కాలిక లేదా శాశ్వత వలసలకు దారితీయవచ్చు. అయితే, పర్యావరణ ఒత్తిళ్లు సాధారణంగా జీవనోపాధులు, మౌలిక సదుపాయాలు, కుటుంబాల ఎంపికలతో పరస్పర సంబంధం కలిగి ఉంటాయి.
- జనాభా మార్పు = జననాలు − మరణాలు + నికర వలసలు.
- పట్టణ జనాభా పెరుగుదలకు మూడు ప్రధాన మూలాలు ఉన్నాయి: సహజ పెరుగుదల, నికర వలసలు, పునర్వర్గీకరణ లేదా సరిహద్దుల విస్తరణ.
- విదేశాలకు వలస వెళ్లడం వల్ల కొన్ని రంగాల్లో నైపుణ్యాల కొరత ఏర్పడవచ్చు. అయితే, తిరుగు వలసలు, ప్రవాసుల సంబంధాల వ్యవస్థలు జ్ఞాన బదిలీకి తోడ్పడగలవు.
5. హక్కులు, సంక్షేమ ప్రయోజనాల పోర్టబిలిటీ మరియు ప్రణాళిక
రాజ్యాంగంలోని అధికరణాలు 19(1)(d), 19(1)(e), రాజ్యాంగపరంగా అనుమతించిన సహేతుకమైన పరిమితులకు లోబడి, భారతదేశమంతటా స్వేచ్ఛగా సంచరించడానికి, నివసించడానికి, స్థిరపడటానికి పౌరులకు ఉన్న హక్కులను పరిరక్షిస్తాయి. అందువల్ల, వలసదారుల సంక్షేమం కోసం సంచారాన్నే సమస్యగా పరిగణించకుండా, వారు చేరుకున్న ప్రాంతాల్లో వారిని సమ్మిళితం చేయాలి. అందుబాటు ధరల్లో గృహాలు, సులభంగా పొందగల ప్రజా సేవలు, సురక్షిత రవాణా, అమలు చేయించగల ఉపాధి ప్రమాణాలు ప్రధాన ప్రాధాన్యాలు.
అంతర్రాష్ట్ర వలస కార్మికుల చట్టం, 1979, కాంట్రాక్టర్ల ద్వారా నియమితులైన అంతర్రాష్ట్ర కార్మికులను దృష్టిలో ఉంచుకొని రూపొందించబడింది. ఇందులో నమోదు, లైసెన్సుల జారీ, భత్యాలకు సంబంధించిన నిబంధనలు ఉన్నాయి. నియామకం ఆధారంగా నిర్ణయించిన దీని పరిధి అన్ని రకాల వలసలను కవర్ చేయలేదు. వృత్తిపరమైన భద్రత, ఆరోగ్యం మరియు పని పరిస్థితుల స్మృతి, 2020, చట్టపరమైన షరతులకు లోబడి స్వయంగా వలస వచ్చిన కొందరు అంతర్రాష్ట్ర కార్మికులను కూడా చేర్చుతూ, మరింత విస్తృతమైన చట్రాన్ని అందిస్తుంది. పరీక్ష సమాధానాల్లో చట్టపరమైన నిబంధనలను, నోటిఫికేషన్ ద్వారా అమలులోకి వచ్చిన అంశాలను, ఆచరణలో వర్తించే పరిధిని వేరు చేసి చూపాలి.
ఒకే దేశం–ఒకే రేషన్ కార్డు పథకం, జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం కింద అర్హులైన లబ్ధిదారులు, ఈ పథకంలో భాగస్వాములైన చౌకధరల దుకాణాల్లో పోర్టబిలిటీ ద్వారా తమకు హక్కుగా లభించే ఆహార ధాన్యాలను పొందేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది. 2021లో ప్రారంభించిన ఇ-శ్రమ్ పోర్టల్, అసంఘటిత కార్మికుల జాతీయ సమాచార నిధిని రూపొందిస్తుంది; నమోదు చేసుకున్నంత మాత్రాన ప్రతి సంక్షేమ ప్రయోజనం లభిస్తుందనే హామీ ఉండదు. సమర్థవంతమైన రక్షణ కోసం మెరుగైన వలస గణాంకాలు, బహుభాషా సమాచారం, ఫిర్యాదుల పరిష్కారం, శిశు సంరక్షణ, వలసల మూల ప్రాంతాలు మరియు గమ్యస్థాన ప్రాంతాల ప్రభుత్వాల మధ్య సమన్వయం అవసరం.
నికర వలసలు: జనాభా పునర్వితరణను అర్థం చేసుకోవడం
2020లో నికర వలసలను చూపుతున్నట్లు పేర్కొన్న ప్రపంచ పటం వలసలను తులనాత్మకంగా అర్థం చేసుకోవడానికి నేపథ్యాన్ని అందిస్తుంది; అయితే, అది భారతదేశంలోని అంతర్గత జనాభా చలనాలకు ఆధారం కాదు. ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో, నిర్వచిత భూభాగంలోకి ప్రవేశించినవారి సంఖ్యకు, అక్కడి నుంచి బయటకు వెళ్లినవారి సంఖ్యకు మధ్య వ్యత్యాసమే నికర వలస. ధనాత్మక నికర వలస, బయటకు వెళ్లినవారి కంటే వచ్చినవారు ఎక్కువగా ఉన్నారని సూచిస్తుంది; రుణాత్మక నికర వలస దీనికి విరుద్ధమైన పరిస్థితిని సూచిస్తుంది. ఈ రెండింటిలో ఏదీ మొత్తం వలసల పరిమాణాన్ని వెల్లడించదు: లోనికి వచ్చే వలసలు, బయటకు వెళ్లే వలసలు రెండూ భారీ స్థాయిలో ఉన్నప్పటికీ, నికర వలస స్వల్పంగానే ఉండవచ్చు. వలస అనేది రోజువారీ రాకపోకలకు కూడా భిన్నమైనది; రోజువారీ రాకపోకల్లో సాధారణంగా నివాసాన్ని మార్చడం ఉండదు.
భారతదేశానికి సంబంధించి, అంతర్జాతీయ వలసలను గ్రామాలు, పట్టణాలు, జిల్లాలు, రాష్ట్రాల మధ్య జరిగే అంతర్గత వలసల నుంచి వేరు చేసి చూడాలి. అంతర్గత వలసలు దేశ మొత్తం జనాభాను నేరుగా మార్చకుండానే జనాభా పునర్వితరణకు దారితీస్తాయి. ఉపాధి, విద్య, వివాహం, కుటుంబంతోపాటు తరలివెళ్లడం ముఖ్యమైన కారణాలు కాగా, కాలానుగుణ వలసలు, చక్రీయ వలసలు వాటి కొలతను సంక్లిష్టం చేస్తాయి. జన్మస్థలం లేదా చివరిగా నివసించిన ప్రదేశం ఆధారంగా రూపొందించిన జనగణన కొలమానాలు సమాధానమిచ్చే ప్రశ్నలు, నిర్దిష్ట సూచన కాలాలను ఉపయోగించే సర్వేలు సమాధానమిచ్చే ప్రశ్నలకు భిన్నంగా ఉంటాయి. అందించిన మెటాడేటాలో ఈ పటానికి ఆధారమైన దత్తాంశ సమితి, ప్రమాణాలు లేదా అంచనా పద్ధతిని పేర్కొనలేదు; అందువల్ల, ఈ పటం భారతదేశ నికర వలస స్థితిని నిర్ధారించలేదు లేదా కారణాలను వివరించలేదు. విశ్లేషణకు ముందు, విలువలు సంఖ్యలా లేదా రేట్లా, అవి ఏ కాలానికి సంబంధించినవి అనేది పరిశీలించాలి.
- జనాభా మార్పు అనేది జననాల నుంచి మరణాలను తీసివేయగా వచ్చే సహజ పెరుగుదలతో పాటు నికర వలసల సమ్మేళనం; జనాభా పెరుగుదల ఒక్కటే ఇతర ప్రాంతాల నుంచి వలసలు వచ్చాయని నిరూపించదు.
- జాతీయ స్థాయి నికర వలసల గణాంకాలు అంతర్రాష్ట్ర వలస ప్రవాహాలను, గ్రామీణ–పట్టణ వలస ధోరణులను లేదా వలసదారుల లక్షణాలను వెల్లడించలేవు; తగిన విధంగా వర్గాలవారీగా విభజించిన భారతీయ ఆధారాలను ఉపయోగించాలి.
- మెయిన్స్ సమాధానాల్లో వలసలను కేవలం పట్టణాలపై ఒత్తిడిగా పరిగణించకుండా, కార్మికుల డిమాండ్, వలసదారులు స్వస్థలాలకు పంపే నగదు, గృహవసతి, హక్కుగా లభించే ప్రయోజనాల పోర్టబిలిటీతో అనుసంధానించాలి.
శ్రామిక వలస మార్గం ఎలా అభివృద్ధి చెందుతుంది
- 1. ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు జీవనోపాధి కోసం వలస వెళ్లేందుకు ప్రేరణ కల్పిస్తాయి
- 2. కుటుంబాలు ఖర్చులు, నష్టభయాలు మరియు ఆశించిన ఆదాయాన్ని అంచనా వేస్తాయి
- 3. కార్మిక నియామకదారులు లేదా సామాజిక పరిచయాల వ్యవస్థలు వలసలకు తోడ్పడతాయి
- 4. కార్మికులు గమ్యస్థానంలోని శ్రమ మరియు గృహ మార్కెట్లలోకి ప్రవేశిస్తారు
- 5. వలసదారులు పంపే నగదు, సమాచారం గమ్యస్థానాన్ని మూలస్థానంతో అనుసంధానిస్తాయి
- 6. పదేపదే వలస వెళ్లడం, తిరిగి రావడం లేదా స్థిరపడటం తదుపరి వలసల స్వరూపాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి
| వలస ప్రవాహం | సాధారణ ప్రేరక కారకాలు | వలసకు ఉదాహరణ |
|---|---|---|
| గ్రామీణ–గ్రామీణ | వివాహం, వ్యవసాయ పనులు, కుటుంబ నివాస మార్పు | గ్రామాల మధ్య వలసలు |
| గ్రామీణ–పట్టణ | ఉపాధి, విద్య, సేవల లభ్యత | గ్రామీణ కార్మికులు సూరత్కు వలస వెళ్లడం |
| పట్టణ–పట్టణ | ఉద్యోగ మార్పులు, వృత్తిపరమైన విద్య, వ్యాపారం | చిన్న నగరం నుంచి హైదరాబాద్కు వలస వెళ్లడం |
| పట్టణ–గ్రామీణ | తిరుగు వలసలు, పదవీ విరమణ, జీవనోపాధికి ఆకస్మిక విఘాతాలు | నగర కార్మికులు స్వగ్రామాలకు తిరిగి రావడం |
| అంతర్జాతీయ | ఉపాధి, విద్య, కుటుంబ సభ్యులతో తిరిగి కలవడం | భారతీయ కార్మికులు గల్ఫ్ దేశాలకు వలస వెళ్లడం |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
COVID-19 మరియు తిరుగు వలసలు, 2020
25 మార్చి 2020న ప్రారంభమైన దేశవ్యాప్త లాక్డౌన్ అనేక మంది వలస కార్మికుల ఉపాధి, రవాణా, నివాస భద్రతకు విఘాతం కలిగించింది. భారీ స్థాయిలో జరిగిన తిరుగు వలసలు, సంక్షేమ ప్రయోజనాలను ఇతర ప్రాంతాల్లోనూ పొందగల సదుపాయంలోనూ, కార్మికుల వివరాల నమోదులోనూ ఉన్న లోపాలను బహిర్గతం చేశాయి. శ్రామిక్ స్పెషల్ రైళ్లు 1 మే 2020న ప్రారంభమయ్యాయి. జీవనోపాధికి ఎదురయ్యే ఆకస్మిక సంక్షోభాలు వలస ప్రవాహాలను ఎలా వెనక్కి మళ్లించగలవో, వలస గమ్యస్థానాల్లో సహాయం అందించడం ఎందుకు అత్యవసరమో ఈ ఉదంతం చూపించింది.
కేరళ ద్విముఖ వలస ఆర్థిక వ్యవస్థ
కేరళ నుంచి విదేశాలకు, ముఖ్యంగా గల్ఫ్ దేశాలకు, గణనీయమైన వలసలు జరుగుతుండగా, ఇతర భారతీయ రాష్ట్రాల నుంచి కేరళలోకి కూడా వలసలు వస్తున్నాయి. విదేశాల నుంచి పంపే నగదు బదిలీలు కుటుంబాల వినియోగానికి, పెట్టుబడులకు తోడ్పడుతుండగా, రాష్ట్రంలోకి వచ్చే కార్మికులు నిర్మాణం, తయారీ, సేవా రంగాలకు తోడ్పడుతున్నారు. ఒక ప్రాంతాన్ని ఎల్లప్పుడూ కేవలం వలసల మూల ప్రాంతంగా లేదా గమ్యస్థానంగా వర్గీకరించడం ఎందుకు సాధ్యం కాదో ఇది వివరిస్తుంది.
గత సంవత్సర ప్రశ్నలు
2015 · GS-I: గత నాలుగు దశాబ్దాల్లో భారతదేశం లోపల, వెలుపల శ్రామిక వలసల ధోరణుల్లో వచ్చిన మార్పులను చర్చించండి.
- అంతర్రాష్ట్ర, చక్రీయ శ్రామిక వలసల విస్తరణను వివరించండి.
- వలస గమ్యస్థానాల్లో మార్పులను పారిశ్రామికీకరణ, నిర్మాణ రంగం, సేవా రంగ వృద్ధితో అనుసంధానించండి.
- గల్ఫ్ దేశాలకు శ్రామిక వలసలు, అభివృద్ధి చెందిన ఆర్థిక వ్యవస్థలకు నైపుణ్యవంతుల వలసల పరిణామక్రమాన్ని వివరించండి.
- వలసదారులు స్వదేశానికి పంపే నగదు బదిలీలు, నియామక వ్యవస్థలు, కార్మికుల దుర్బల స్థితిని మదింపు చేయండి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. అంతర్గత వలసలు భారతదేశ మొత్తం జనాభాను నేరుగా మారుస్తాయి. 2. జననాలు, మరణాలు సమానంగా ఉన్నప్పటికీ, నికర వలసలు ఒక జిల్లా జనాభాను మార్చగలవు. 3. రోజువారీ రాకపోకలు సాగించే వ్యక్తి తప్పనిసరిగా నివాస మార్పిడి వలసదారు అవుతాడు. ఏ ప్రకటన సరైనది?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 2 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1 మరియు 3 మాత్రమే
ప్రశ్న 2
భారతదేశంలో నమోదైన అంతర్గత వలసలను ఏ ప్రకటన అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?
- A. వలసదారులందరూ అంతర్రాష్ట్ర కార్మికులే.
- B. గ్రామీణ–పట్టణ వలస ఒక్కటే గణనీయమైన వలస ప్రవాహం.
- C. మహిళల వలసల్లో వివాహ సంబంధిత నివాస మార్పు గణనీయమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.
- D. వలసదారుల సంచిత సంఖ్య (Migration stock) అత్యంత ఇటీవలి సంవత్సరంలో జరిగిన వలసలను మాత్రమే కొలుస్తుంది.
ప్రశ్న 3
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. ఒకే దేశం ఒకే రేషన్ కార్డు — అర్హత మేరకు లభించే ఆహార ధాన్యాల హక్కులను ఇతర ప్రాంతాల్లోనూ వినియోగించుకునే సౌలభ్యం. 2. e-Shram — అసంఘటిత కార్మికుల సమాచార నిధి. 3. చివరిగా నివసించిన ప్రదేశానికి సంబంధించిన గణాంకాలు — జీవితకాలంలో జరిగిన నివాస మార్పుల పూర్తి క్రమం. ఏ జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: వలస అనేది జీవనోపాధి వ్యూహమే కాకుండా, దుర్బలతకు దారితీసే అంశం కూడా. భారతదేశంలో అంతర్గత వలసలను ప్రస్తావిస్తూ పరిశీలించండి. వలసదారులను భాగస్వాములను చేసే సమ్మిళిత అభివృద్ధికి చర్యలను సూచించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- సాధారణంగా వలసలకు, శ్రామిక వలసలకు మధ్య తేడాను వివరించండి.
- వికర్షక–ఆకర్షక కారకాలు, వలస సంబంధాల జాలాలు, కాలానుగుణ చలనశీలతను వివరించండి.
- వలసదారులు పంపే నగదు బదిలీలు, శ్రమ సరఫరా, జనాభాపరమైన ప్రభావాలను చర్చించండి.
- భద్రతలేని ఉపాధి, గృహాల కొరత, సేవలను పొందడంలో అవరోధాలను మదింపు చేయండి.
- వలస వెళ్లిన ప్రాంతాల్లోనూ పొందగల సంక్షేమ ప్రయోజనాలు, అద్దె గృహవసతి, కార్మికుల రక్షణ, అంతర్రాష్ట్ర సమన్వయానికి చర్యలను సూచించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, India: People and Economy, Class XII, chapter Migration: Types, Causes and Consequences in editions containing the chapter.
- Office of the Registrar General and Census Commissioner, India: Census 2011 D-Series migration tables, censusindia.gov.in.
- National Statistical Office: Migration in India, 2020–21, mospi.gov.in.
- Department of Food and Public Distribution: One Nation One Ration Card, dfpd.gov.in.
- Ministry of Labour and Employment: e-Shram and labour legislation; India Code for statutory texts.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Net_Migration_2020.png
