New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · భౌతిక స్వరూపం

పర్వత కనుమలు

పర్వత కనుమ అనేది పర్వత ధారలో సాపేక్షంగా తక్కువ ఎత్తులో ఉండి, దాటడానికి వీలైన అంతరం లేదా జీను ఆకారపు పల్లపు భాగం. భారతదేశంలోని కనుమలు హిమాలయ లోయలను అనుసంధానిస్తాయి, సరిహద్దు ప్రాంతాలకు చేరుకోవడానికి వీలు కల్పిస్తాయి, పశ్చిమ కనుమలను దాటేందుకు మార్గాలను అందిస్తాయి. UPSC ప్రిలిమ్స్ కోసం ప్రతి కనుమను అది ఉన్న రాష్ట్రం లేదా కేంద్రపాలిత ప్రాంతం, పర్వత శ్రేణి, అనుసంధానమయ్యే ప్రాంతాలు, సమీప రవాణా మార్గంతో అనుసంధానించడం అత్యవసరం. అదే సమయంలో కనుమలను సొరంగాలు, నదీ కందరాలు, విశాలమైన పర్వత అంతరాల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి.

జోజి లా నుంచి కనిపించే దృశ్యం

జోజి లా నుంచి కనిపించే దృశ్యం

Credit: Wikimedia Commons · Public domain · source

ప్రపంచ భౌతిక భూస్వరూపం: ప్రధాన పర్వత మేఖలలు, మైదానాలు, మహాసముద్ర ద్రోణుల స్థానాలను గుర్తించండి. ఇది ప్రాంతీయ అవగాహన కోసం ఉద్దేశించినది; స్థానిక భూస్వరూపాల సమగ్ర సర్వే కాదు.

Map study

ప్రపంచ భౌతిక భూస్వరూపం: ప్రధాన పర్వత మేఖలలు, మైదానాలు, మహాసముద్ర ద్రోణుల స్థానాలను గుర్తించండి. ఇది ప్రాంతీయ అవగాహన కోసం ఉద్దేశించినది; స్థానిక భూస్వరూపాల సమగ్ర సర్వే కాదు.

  • మూలాధార తేదీని, పట సంకేతాల వివరణను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావం, భౌగోళిక స్థానం మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
  • చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రస్తావించిన సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారాన్ని సూచించవు.

Credit: US Government; Central Intelligence Agency · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

భారతదేశ భౌతిక విభాగాలు: పర్వతాలు, మైదానాలు, పీఠభూమి, ఎడారి, తీరప్రాంతం, దీవుల స్థానాలను గుర్తించండి. భూస్వరూప ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రాంతీయ భూఉన్నతి–నిమ్నతలను ఉపయోగించండి; ఇది స్థానిక భూస్వరూపశాస్త్ర సర్వే కాదు.

Map study

భారతదేశ భౌతిక విభాగాలు: పర్వతాలు, మైదానాలు, పీఠభూమి, ఎడారి, తీరప్రాంతం, దీవుల స్థానాలను గుర్తించండి. భూస్వరూప ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రాంతీయ భూఉన్నతి–నిమ్నతలను ఉపయోగించండి; ఇది స్థానిక భూస్వరూపశాస్త్ర సర్వే కాదు.

  • ప్రాంతీయ నమూనాలను అర్థం చేసుకునే ముందు పట సంకేతాల వివరణను, ప్రామాణిక తేదీని చదవండి.
  • పటాన్ని వ్యాసంలోని అంశంతో అనుసంధానించండి; ప్రస్తుత పరిపాలనా సరిహద్దులను లేదా సమాచారాన్ని విడిగా ధ్రువీకరించుకోండి.

Credit: Vigneshdm1990 · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. అర్థం, ఆవిర్భావం మరియు భౌగోళిక ప్రాధాన్యం

పర్వత కనుమ అనేది పర్వత శ్రేణిని లేదా పర్వత అవరోధాన్ని దాటడానికి అనువైన, సాపేక్షంగా తక్కువ ఎత్తులో ఉండే మార్గం. ఇది సాధారణంగా ఎత్తైన శిఖరాల మధ్య జీను ఆకారంలో ఉండే పల్లపు భాగంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ఇది చుట్టుపక్కల భూభాగంతో పోలిస్తే తక్కువ ఎత్తులో ఉంటుంది గానీ, సముద్రమట్టం నుంచి కొలిచే నిరపేక్ష ఎత్తు తప్పనిసరిగా తక్కువగా ఉండదు: అనేక హిమాలయ కనుమలు 5,000 మీటర్ల కంటే ఎక్కువ ఎత్తులో ఉన్నాయి. ఒక కనుమను కాలిబాట, బరువులు మోసే జంతువులు ప్రయాణించే మార్గం లేదా మోటారు వాహనాల రహదారి ద్వారా దాటవచ్చు. అందువల్ల, భౌగోళికంగా ఒక కనుమ ఉన్నంత మాత్రాన అక్కడ ఆంక్షలు లేని రాకపోకలు లేదా ఏడాది పొడవునా ఉపయోగించగల రహదారి ఉన్నట్లు కాదు.

భౌగోళిక నిర్మాణం, శైథిల్యం మరియు క్రమక్షయం ఉమ్మడి ప్రభావంతో కనుమలు ఏర్పడతాయి. నదులు జలవిభాజకం వైపుగా క్రమక్షయం చేయవచ్చు; హిమానీనదాలు లోయలను మరింత లోతుగా చేసి, వాటి మధ్యనున్న పర్వత అంచుల ఎత్తును తగ్గించవచ్చు. భ్రంశాలు, పగుళ్లు మరియు సాపేక్షంగా బలహీనమైన శిలలు క్రమక్షయం జరిగే దిశను నిర్దేశించవచ్చు. కొన్ని కనుమ మార్గాలు జలవిభాజకంలోని జీను ఆకారపు పల్లపు భాగాల్లో ఉంటాయి; మరికొన్ని విశాలమైన ఖాళీలను లేదా లోతుగా కోతకు గురైన లోయలను ఉపయోగించుకుంటాయి. నదీ ఇరుకులోయ, పర్వత కనుమ రెండూ పర్వత ప్రాంతాల్లో రాకపోకల సౌలభ్యంతో సంబంధమున్న భౌగోళిక స్వరూపాలే అయినప్పటికీ, ఈ పదాలను ఒకదాని స్థానంలో మరొకటి ఉపయోగించకూడదు.

పర్వతాలు అవరోధాలుగా పనిచేయడం వల్ల కనుమలకు ప్రాధాన్యం ఏర్పడుతుంది. సాపేక్షంగా తక్కువ ఎత్తులో ఉండే కనుమ లోయల మధ్య రాకపోకలను ఒకే మార్గంలో కేంద్రీకరించి, వాణిజ్యం, వలసలు, తీర్థయాత్రలు, సైనిక రవాణా–సరఫరా వ్యవస్థ మరియు జనావాసాలను ప్రభావితం చేస్తుంది. హిమాలయాల్లో మంచు పేరుకుపోవడం, హిమపాతాలు, గడ్డకట్టడం–కరగడం వంటి ప్రక్రియలు రాకపోకలను పరిమితం చేస్తాయి. పశ్చిమ కనుమల్లో భారీ రుతుపవన వర్షపాతం, వాలుల అస్థిరత్వం మరియు నిటారైన కొండ అంచులు ప్రధాన అవరోధాలు. అందువల్ల, రాకపోకల సౌలభ్యం కేవలం ఎత్తుపైనే కాకుండా భూస్వరూపం, వాతావరణం, ఇంజినీరింగ్ మరియు పరిపాలనా అనుమతులపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

  • పటంలోని నాలుగు సంబంధాల ఆధారంగా ఒక కనుమను అధ్యయనం చేయండి: స్థానం, పర్వత అవరోధం, అనుసంధానమయ్యే ప్రాంతాలు, సమీప నది లేదా రహదారి.
  • సహజసిద్ధమైన పర్వత కనుమను, దాని కింద నిర్మించిన సొరంగాన్ని, ఆ కనుమను ఉపయోగించుకునే విస్తృత రవాణా కారిడార్‌ను వేర్వేరుగా గుర్తించండి.

2. పశ్చిమ హిమాలయాలు: లడఖ్, జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్, హిమాచల్ ప్రదేశ్

కారకోరం కనుమ లడఖ్, షిన్‌జియాంగ్ మధ్య భారతదేశం–చైనా సరిహద్దులో కారకోరం పర్వత శ్రేణిలో ఉంది. యార్కండ్ వాణిజ్య వ్యవస్థ ద్వారా లేహ్ ప్రాంతాన్ని మధ్య ఆసియాతో అనుసంధానించిన చారిత్రక వర్తక బిడారు మార్గంలో ఇది భాగంగా ఉండేది. ఇది సాధారణ పౌర రాకపోకలకు ఉపయోగించే రహదారి కనుమ కాదు. దీనికి భిన్నంగా, ఖర్దుంగ్ లా లేహ్‌కు ఉత్తరాన లడఖ్ పర్వత శ్రేణిని దాటి, ష్యోక్–నుబ్రా ప్రాంతం వైపు ప్రవేశం కల్పిస్తుంది. చాంగ్ లా లడఖ్‌లోని మరో ముఖ్యమైన కనుమ; పాంగాంగ్ త్సోకు చేరుకునే ప్రధాన రహదారి మార్గంలో దీనిని ఉపయోగిస్తారు.

జోజి లా కాశ్మీర్ లోయ, ద్రాస్ మధ్య బృహత్ హిమాలయ అవరోధాన్ని దాటి, కీలకమైన శ్రీనగర్–కార్గిల్–లేహ్ అనుసంధానాన్ని కల్పిస్తుంది. బనిహాల్ జమ్మూ–శ్రీనగర్ కారిడార్‌లో పీర్ పంజాల్ పర్వత శ్రేణిలో ఉంది. ఇవి ఒకే కనుమకు ఉన్న వేర్వేరు పేర్లు కావు: బనిహాల్ దక్షిణం నుంచి కాశ్మీర్‌లోకి ప్రవేశం కల్పిస్తే, జోజి లా కాశ్మీర్ నుంచి లడఖ్ వైపు ప్రవేశం కల్పిస్తుంది. మొఘల్ రహదారిపై ఉన్న పీర్ కి గలీ, పీర్ పంజాల్ గుండా పూంఛ్–రాజౌరి వైపు ప్రాంతాన్ని కాశ్మీర్ లోయతో అనుసంధానిస్తుంది.

హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని రోహ్‌తాంగ్ కనుమ కుల్లు లోయ, లాహౌల్ మధ్య పీర్ పంజాల్ శ్రేణిని దాటుతుంది. కుంజుమ్ కనుమ లాహౌల్, స్పితిలను కలుపుతుంది. బారాలాచా లా మనాలి–లేహ్ మార్గంలోని ఒక ముఖ్యమైన పర్వత కనుమ. కిన్నౌర్ జిల్లాలోని షిప్కీ లా, సంప్రదాయ భారత్–టిబెట్ వాణిజ్య మార్గంతో సంబంధం ఉన్న సరిహద్దు కనుమ. సట్లెజ్ నది షిప్కీ లా ప్రాంతంలో టిబెట్ నుంచి భారత్‌లోకి ప్రవేశిస్తుంది; పటాల ఆధారిత ప్రశ్నల్లో తప్పు ప్రత్యామ్నాయాలను తొలగించడానికి ఈ నది–కనుమ సంబంధం ప్రత్యేకంగా ఉపయోగపడుతుంది.

  • కారకోరం కనుమను ఖర్దుంగ్ లాతో పొరబడవద్దు: అవి ఉన్న పర్వత శ్రేణి, స్థానం మరియు రవాణాపరమైన పాత్ర వేర్వేరుగా ఉంటాయి.
  • రోహ్‌తాంగ్ కుల్లూను లాహౌల్‌తో కలుపుతుంది; కుంజుమ్ లాహౌల్‌ను స్పితితో కలుపుతుంది.

3. ఉత్తరాఖండ్, సిక్కిం మరియు అరుణాచల్ ప్రదేశ్

ఉత్తరాఖండ్‌లోని ప్రముఖ సరిహద్దు కనుమల్లో మానా, నీతి, లిపులేఖ్ ఉన్నాయి. మానా కనుమ బద్రీనాథ్‌కు ఉత్తరాన ఉంది. నీతి కనుమకు చమోలీ జిల్లాలోని నీతి లోయతో సంబంధం ఉంది. లిపులేఖ్, పిథోరాగఢ్ జిల్లాలోని ఎత్తైన హిమాలయ సరిహద్దు ప్రాంతంలో ఉంది. దీనికి సంప్రదాయ కైలాస–మానస సరోవర యాత్రా మార్గంతోనూ, సరిహద్దు వాణిజ్యంతోనూ సంబంధం ఉంది. ఆనుకొని ఉన్న కాలాపానీ–లిపులేఖ్ ప్రాంతంపై భారత్ ప్రకటించే ప్రాదేశిక హక్కును నేపాల్ సవాలు చేస్తోంది. అందువల్ల, సరిహద్దుకు సంబంధించిన మొత్తం వివరణను వివాదరహితమైనదిగా పరిగణించకుండా, పటాలు మరియు వివరణల్లో ఈ వివాదాన్ని గుర్తించాలి.

నాథూ లా, జెలెప్ లా సిక్కింలో ఉన్నాయి. ఇవి టిబెట్‌లోని చుంబీ లోయ వైపు చారిత్రక అనుసంధాన మార్గాలను అందిస్తున్నాయి. నాథూ లా గ్యాంగ్‌టక్ వైపు ప్రాంతాన్ని టిబెట్‌తో కలుపుతుంది. 1962 ఘర్షణ నాటి నుంచి మూసివేసి ఉన్న ఈ కనుమను, నిర్దేశిత సరిహద్దు వాణిజ్యం కోసం 2006లో తిరిగి తెరిచారు. చారిత్రక కాలింపాంగ్–లాసా వాణిజ్య మార్గాల వ్యవస్థలో జెలెప్ లా ముఖ్యమైనది. దీనికి కాలింపాంగ్‌తో సంబంధం ఉన్నంత మాత్రాన ఈ కనుమ పశ్చిమ బెంగాల్‌లో ఉన్నట్లు కాదు; రాష్ట్రాలు–కనుమలను జతపరిచే ప్రశ్నల్లో ఈ తేడాను గుర్తించడం ఉపయోగకరం.

అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని సేలా, దక్షిణం నుంచి తవాంగ్‌కు చేరుకునే ప్రధాన రహదారి మార్గంలో ఉంది. ఇది తవాంగ్ ప్రాంతాన్ని పశ్చిమ కామెంగ్ వైపు ప్రాంతంతో కలుపుతుంది. పశ్చిమ అరుణాచల్ రవాణా మార్గంలో బోమ్డి లా మరో ముఖ్యమైన కనుమ. బుమ్ లా, తవాంగ్ సమీపంలో భారత్–చైనా సరిహద్దులో ఉంది; దీనికి వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం ఉంది. పాంగ్‌సౌ కనుమ పట్కాయ్ ప్రాంతంలో భారత్–మయన్మార్ సరిహద్దులో ఉంది. అస్సాంలోని లెడో ప్రాంతాన్ని మయన్మార్ వైపు కలిపే చారిత్రక స్టిల్‌వెల్ రహదారితో దీనికి సంబంధం ఉంది.

  • నాథూ లా, జెలెప్ లా టిబెట్ వైపు ఉన్నాయి; పాంగ్‌సౌ మయన్మార్ వైపు ఉంది.
  • సేలా, తవాంగ్‌కు చేరుకునే మార్గంలో ఉన్న అంతర్గత పర్వత కనుమ; ఇది అంతర్జాతీయ సరిహద్దు వాణిజ్య ప్రవేశద్వారం కాదు.

4. ద్వీపకల్పంలోని పర్వత అంతరాలు మరియు కనుమలు

పశ్చిమ తీరానికి, దక్కన్ అంతర్భాగానికి మధ్య పశ్చిమ కనుమలు ప్రధాన భూస్వరూప అవరోధంగా ఉన్నాయి. వీటిలోని పర్వత అంతరాలు, కనుమలు శతాబ్దాలుగా రహదారులు, రైలుమార్గాలు, వాణిజ్యం, ప్రజల రాకపోకలకు మార్గాలుగా పనిచేశాయి. అత్యంత ఎత్తైన హిమాలయ కనుమలకు భిన్నంగా, ఇవి సాధారణంగా శీతాకాలపు మంచు కారణంగా మూతపడవు. అయితే, నైరుతి రుతుపవన కాలంలో తీవ్రమైన వర్షపాతం, కొండచరియలు విరిగిపడటం, బండరాళ్లు జారిపడటం, నీటి పారుదలకు ఆటంకాలు ఏర్పడటం వల్ల రవాణాకు అంతరాయం కలగవచ్చు.

కసారా ఘాట్ మార్గం అని కూడా పిలిచే థాల్ ఘాట్, ముంబయి ప్రాంతాన్ని నాసిక్‌తోనూ అంతర్భాగ ప్రాంతాలతోనూ కలుపుతుంది. ఖండాలా–ఖోపోలి ప్రాంతానికి సంబంధించిన భోర్ ఘాట్ గుండా ముంబయి–పుణె రవాణా కారిడార్ సాగుతుంది. ఈ కనుమ మార్గాలు పశ్చిమ తీరంలోని ఓడరేవులను దక్కన్ పీఠభూమితో అనుసంధానించడంలో తోడ్పడ్డాయి; మహారాష్ట్ర రహదారి, రైల్వే భౌగోళిక వ్యవస్థలో ఇప్పటికీ ముఖ్యమైనవిగా ఉన్నాయి. వీటి పేర్లను విడివిడిగా కంఠస్థం చేయడం కంటే, ముంబయి, నాసిక్, పుణెలకు సంబంధించి వీటి స్థానాలను తెలుసుకోవాలి.

పాల్‌ఘాట్ లేదా పాలక్కాడ్ అంతరం ఉత్తరాన ఉన్న నీలగిరి కొండలకు, దక్షిణాన ఉన్న ఆనైమలై కొండలకు మధ్య ఉన్న విశాలమైన, తక్కువ ఎత్తులోని ఖాళీ ప్రదేశం. ఇది కేరళలోని పాలక్కాడ్ ప్రాంతాన్ని తమిళనాడులోని కోయంబత్తూరు ప్రాంతంతో కలుపుతుంది; పర్వత అవరోధానికి అడ్డంగా గాలి పెద్దమొత్తంలో ప్రసరించేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది. ఇంకా దక్షిణాన ఉన్న షెన్‌కోట్టా లేదా సెంగోట్టై అంతరం, ఆర్యంకావు ప్రాంతం గుండా దక్షిణ తమిళనాడును కేరళతో కలుపుతుంది. పాల్‌ఘాట్ వంటి విశాలమైన అంతరాన్ని హిమాలయాల్లో ఎత్తైన ప్రదేశంలో ఉండే ఇరుకైన పర్వత సంధిగా ఊహించకూడదు.

  • థాల్ ఘాట్: ముంబయి–నాసిక్; భోర్ ఘాట్: ముంబయి–పుణె.
  • పాల్‌ఘాట్ అంతరం: నీలగిరి–ఆనైమలై శ్రేణులను వేరు చేయడం మరియు కేరళ–తమిళనాడు మధ్య అనుసంధానం.

5. వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం, మౌలిక సదుపాయాలు మరియు ప్రిలిమ్స్ దృక్పథం

నిటారైన భూస్వరూపం కారణంగా రవాణా పరిమిత సంఖ్యలోని మార్గాలకే కేంద్రీకృతమవుతుంది. అందువల్ల కనుమలు వ్యూహాత్మకంగా కీలకమైన ఇరుకైన మార్గాలుగా ఉంటాయి. వీటిని మూసివేస్తే పౌరులకు సరఫరాలు, పర్యాటకం, సైనిక దళాల కదలికలు, అత్యవసర సేవలకు అంతరాయం కలగవచ్చు. 1960లో స్థాపించిన సరిహద్దు రహదారుల సంస్థ అనేక ముఖ్యమైన సరిహద్దు రహదారులను అభివృద్ధి చేసి, నిర్వహిస్తుంది. అయితే, ఒక రహదారిని లేదా సొరంగాన్ని ప్రారంభించినంత మాత్రాన సంబంధిత సరిహద్దు దాటే మార్గాన్ని వాణిజ్యం, పర్యాటకం లేదా తీర్థయాత్రల కోసం తెరిచినట్లు కాదు; వీటికి ప్రత్యేక భద్రతా, పరిపాలనా ఏర్పాట్లు అవసరం.

మంచుతో మూసుకుపోయే కనుమలను దాటాల్సిన అవసరం లేకుండా సొరంగాలు ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను కల్పించి, ప్రయాణ సమయాన్ని తగ్గించగలవు. అయితే, అన్ని వాతావరణ పరిస్థితుల్లోనూ రవాణా అనుసంధానం అందుబాటులో ఉంటుందో లేదో మొత్తం కారిడార్‌ను పరిగణనలోకి తీసుకొని అంచనా వేయాలి. అటల్ సొరంగం రోహ్‌తాంగ్‌ను దాటాల్సిన అవసరాన్ని తప్పిస్తుంది; అయినప్పటికీ, ఇతర ఎత్తైన కనుమలు లేహ్ వైపు సాగే తదుపరి ప్రయాణానికి అంతరాయం కలిగించవచ్చు. నిర్మాణ సమయంలో వాలులను కోయడం, తవ్వకాల వ్యర్థాలను తొలగించడం, నీటి పారుదల, సున్నితమైన పర్వత పర్యావరణ వ్యవస్థల విషయంలో కూడా జాగ్రత్తగా నిర్వహణ చేపట్టాలి. ప్రిలిమ్స్ కోసం, ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఎత్తైన మోటారు వాహనాలు ప్రయాణించగల కనుమ వంటి ప్రచార వాదనల కంటే స్థిరమైన భౌగోళిక సంబంధాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వండి. ఇటువంటి వాదనల ప్రామాణికత నిర్వచనాలపైనా మారుతున్న మౌలిక సదుపాయాలపైనా ఆధారపడి ఉంటుంది.

  • ఖాళీ పటంపై ప్రధాన హిమాలయ కనుమల స్థానాలను పశ్చిమం నుంచి తూర్పునకు గుర్తించడం సాధన చేయండి.
  • అంతర్జాతీయ సరిహద్దు కనుమలను, దేశ అంతర్భాగంలో ఒక లోయను మరో లోయతో కలిపే కనుమ మార్గాల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి.
  • ప్రస్తుతం రాకపోకలకు అనుమతి ఉందో లేదో అధికారిక సూచనల ద్వారా తనిఖీ చేయండి; గతంలో తిరిగి తెరిచిన తేదీలు, ప్రస్తుతం కూడా నిరంతరంగా రాకపోకలు కొనసాగుతున్నాయని నిరూపించవు.

కనుమ ఆధారిత పట ప్రశ్నను ఎలా సాధించాలి

  1. 1. రాష్ట్రం, కేంద్రపాలిత ప్రాంతం లేదా అంతర్జాతీయ సరిహద్దును గుర్తించండి.
  2. 2. పర్వత శ్రేణి లేదా పర్వత ధార స్థానాన్ని గుర్తించండి.
  3. 3. కనుమ ద్వారా అనుసంధానమయ్యే లోయలు, పట్టణాలు లేదా ప్రాంతాలను గుర్తించండి.
  4. 4. కనుమ మార్గాన్ని నది, ప్రధాన రహదారి లేదా చారిత్రక మార్గంతో అనుసంధానించండి.
  5. 5. కనుమను దాని సొరంగంతో లేదా సమీపంలోని మరో కనుమ మార్గంతో గందరగోళపరిచే ఎంపికలను తొలగించండి.
పరీక్షాపరంగా ముఖ్యమైన కనుమలు, పర్వత అంతరాలకు సంబంధించిన అనుసంధానాలు
కనుమ లేదా పర్వత అంతరంస్థానంపర్వత అవరోధం లేదా అనుసంధానమయ్యే ప్రాంతాలు
జోజి లాకాశ్మీర్–లడఖ్ రవాణా మార్గంమహా హిమాలయాలు; కాశ్మీర్ లోయ–ద్రాస్
బనిహాల్జమ్మూ కాశ్మీర్పీర్ పంజాల్; జమ్మూ వైపు ప్రాంతం–కాశ్మీర్ లోయ
రోహ్‌తాంగ్హిమాచల్ ప్రదేశ్పీర్ పంజాల్; కుల్లు–లాహౌల్
నాథు లాసిక్కింగ్యాంగ్‌టక్ వైపు ప్రాంతం–టిబెట్‌లోని చుంబీ లోయ
పాంగ్‌సౌఅరుణాచల్ ప్రదేశ్–మయన్మార్ సరిహద్దుపట్కాయ్ ప్రాంతం; చారిత్రక స్టిల్‌వెల్ రహదారి
పాల్ఘాట్ పర్వత అంతరంకేరళ–తమిళనాడు రవాణా మార్గంనీలగిరి, ఆనైమలై కొండల మధ్య

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

అటల్ సొరంగం: రోహ్‌తాంగ్‌ను దాటాల్సిన అవసరం లేని ప్రత్యామ్నాయ మార్గం

రోహ్‌తాంగ్ ప్రాంతం కింద నిర్మించిన 9.02 కిలోమీటర్ల పొడవైన అటల్ సొరంగాన్ని 3 అక్టోబర్ 2020న ప్రారంభించారు. ఇది మనాలి, లాహౌల్ మధ్య ఏడాది పొడవునా రవాణా అనుసంధానాన్ని గణనీయంగా మెరుగుపరిచి, మనాలి–లేహ్ మార్గం దూరాన్ని సుమారు 46 కిలోమీటర్లు తగ్గించింది. అయితే, ఇతర ఎత్తైన కనుమ మార్గాలు ఇప్పటికీ మంచు వల్ల అంతరాయాలకు గురయ్యే అవకాశం ఉన్నందున, ఈ సొరంగం ఒక్కటే మొత్తం మనాలి–లేహ్ కారిడార్‌ను అన్ని వాతావరణ పరిస్థితుల్లోనూ ప్రయాణించగల మార్గంగా మార్చలేదు.

సెలా సొరంగం: తవాంగ్‌కు చేరుకునే మార్గాన్ని మెరుగుపరచడం

అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని సెలా సొరంగ ప్రాజెక్టును 9 మార్చి 2024న జాతికి అంకితం చేశారు. సరిహద్దు రహదారుల సంస్థ నిర్మించిన ఈ ప్రాజెక్టులోని రెండు సొరంగాలు, వాటిని అనుసంధానించే రహదారులు మంచు ప్రభావానికి లోనయ్యే సెలా కనుమను దాటాల్సిన అవసరం లేకుండా ప్రత్యామ్నాయ మార్గాన్ని కల్పిస్తాయి. అసలు కనుమ భౌగోళిక స్థానాన్ని మార్చకుండానే మౌలిక సదుపాయాలు పౌర రాకపోకలను, వ్యూహాత్మక తరలింపులను ఎలా మెరుగుపరచగలవో ఇది వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. రోహ్‌తాంగ్ — కుల్లు మరియు లాహౌల్; 2. కుంజుమ్ — లాహౌల్ మరియు స్పితి; 3. బనిహాల్ — కశ్మీర్ లోయ మరియు ద్రాస్. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడూ
  • D. ఏదీ కాదు

ప్రశ్న 2

పశ్చిమ కనుమల్లోని పర్వత అంతరాలు, కనుమలకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. పాల్‌ఘాట్ అంతరం నీలగిరి, ఆనైమలై కొండల మధ్య ఉంది. 2. భోర్ ఘాట్ ముంబై–పుణె రవాణా మార్గంతో సంబంధం కలిగి ఉంది. 3. థాల్ ఘాట్ కేరళను తమిళనాడుతో అనుసంధానిస్తుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

కింది కనుమల్లో ఏది చారిత్రక స్టిల్‌వెల్ రహదారితో, భారత్–మయన్మార్ సరిహద్దుతో సంబంధం కలిగి ఉంది?

  • A. షిప్కి లా
  • B. నాథూ లా
  • C. పాంగ్‌సౌ కనుమ
  • D. లిపులేఖ్
మెయిన్స్: పర్వత కనుమలు రవాణా అనుసంధానానికి ద్వారాలుగానూ, వ్యూహాత్మక దుర్బలతలకు మూలాలుగానూ ఉంటాయి. భారతదేశ ఉదాహరణలతో చర్చించి, సొరంగ మౌలిక సదుపాయాల పాత్రను మదింపు చేయండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • పర్వత అవరోధాలను దాటేందుకు ఉపయోగపడే, సాపేక్షంగా తక్కువ ఎత్తులో ఉన్న మార్గాలుగా కనుమలను నిర్వచించండి.
  • నాథూ లా, లిపులేఖ్, పశ్చిమ కనుమల రవాణా మార్గాల ఉదాహరణలతో వాణిజ్యం, తీర్థయాత్రలు, ప్రాంతీయ అనుసంధానాన్ని వివరించండి.
  • జోజి లా, తవాంగ్‌కు చేరుకునే మార్గాల ఉదాహరణలతో సైనిక రవాణా–సరఫరా వ్యవస్థను, ఇరుకైన కీలక మార్గాల్లో అంతరాయాలకు గురయ్యే ప్రమాదాన్ని చర్చించండి.
  • మంచు, హిమపాతాలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం, పరిమిత ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను ప్రతిబంధకాలుగా గుర్తించండి.
  • ప్రయాణ విశ్వసనీయత మెరుగుపడటం, ప్రయాణ సమయం తగ్గడం వంటి ప్రయోజనాలను అటల్, సెలా సొరంగాల ఉదాహరణలతో వివరించండి.
  • ఒక కనుమను దాటాల్సిన అవసరం లేకుండా ప్రత్యామ్నాయ మార్గాన్ని కల్పించడానికి, మొత్తం రవాణా మార్గంలో అన్ని వాతావరణ పరిస్థితుల్లోనూ రాకపోకలు సాధ్యమయ్యే అనుసంధానాన్ని సాధించడానికి మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
  • భూగర్భ నిర్మాణ పరిస్థితుల మదింపు, నీటి పారుదల నిర్వహణ, తవ్వకాల వ్యర్థాల సురక్షిత పారవేత, పర్యావరణ పరిరక్షణ చర్యలను సిఫార్సు చేయండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: Physical Environment, Class XI, chapter on Structure and Physiography.
  • NCERT, Contemporary India–I, Class IX, chapter on Physical Features of India.
  • Survey of India: political and physical maps of India.
  • Border Roads Organisation official website: Atal Tunnel and Sela Tunnel project information.
  • Ministry of External Affairs: Kailash Manasarovar Yatra route information and official advisories.
  • Press Information Bureau: official releases on the inauguration of Atal Tunnel and dedication of Sela Tunnel.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp