New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · భౌతిక స్వరూపం

ఉత్తర మైదానాలు

ఉత్తర మైదానాలు ప్రధానంగా సింధు, గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదీ వ్యవస్థలు, వాటి ఉపనదుల వల్ల ఏర్పడిన విస్తారమైన ఒండ్రు లోతట్టు ప్రాంతం. వీటి ఆవిర్భావం హిమాలయాల ఉద్ధరణ, అగ్రభూమి ద్రోణి అభివృద్ధి, సుదీర్ఘకాల అవక్షేప నిక్షేపణతో ముడిపడి ఉంది. సారవంతమైన నేలలు, సాపేక్షంగా సమతలమైన భూస్వరూపం, సమృద్ధిగా లభించే నీరు ఈ మైదానాలను ప్రధాన వ్యవసాయ, జనాభా కేంద్రీకరణ ప్రాంతంగా మార్చాయి. అయితే వరదలు, నదీ ప్రవాహ మార్గాలు మారడం, నీరు నిలిచిపోవడం, భూగర్భ జలాల క్షీణత గణనీయమైన సవాళ్లను సృష్టిస్తున్నాయి.

అస్సాంలోని మాజులిలో బ్రహ్మపుత్ర నదిపై అఫలాముఖ్ ఘాట్ వద్ద పడవ రవాణా సేవ.

అస్సాంలోని మాజులిలో బ్రహ్మపుత్ర నదిపై అఫలాముఖ్ ఘాట్ వద్ద పడవ రవాణా సేవ.

Credit: Nayan j Nath · CC BY-SA 4.0 · source

టెరాయ్ గడ్డి భూమిలోని ఒక భాగం, దుధ్వా TR, AJT జాన్‌సింగ్. - తప్పుగా ఉన్న తేదీ/నెల/సంవత్సరం

టెరాయ్ గడ్డి భూమిలోని ఒక భాగం, దుధ్వా TR, AJT జాన్‌సింగ్. - తప్పుగా ఉన్న తేదీ/నెల/సంవత్సరం

Credit: A. J. T. Johnsingh, WWF-India and NCF · CC BY-SA 4.0 · source

గంగా–యమునా పరీవాహక ప్రాంతం: హిమాలయ ఉపనదులు, ప్రధాన నదీ ప్రవాహ మార్గాలను గుర్తించండి. పరీవాహక ప్రాంత సరిహద్దులు రాజకీయ సరిహద్దులు కావు.

Map study

గంగా–యమునా పరీవాహక ప్రాంతం: హిమాలయ ఉపనదులు, ప్రధాన నదీ ప్రవాహ మార్గాలను గుర్తించండి. పరీవాహక ప్రాంత సరిహద్దులు రాజకీయ సరిహద్దులు కావు.

  • ప్రాంతాలను పోల్చే ముందు మూల పటంలోని సంకేత సూచిక, ప్రమాణం, ప్రాతిపదిక కాలాన్ని చదవండి.
  • ప్రాదేశిక నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి సూచన మాత్రమే, తక్షణ కార్యాచరణకు ఉపయోగించే ప్రత్యక్ష సమాచారం కాదు.

Credit: Heinz OSM · ODbL · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

భారతదేశ భౌతిక విభాగాలు: పర్వతాలు, మైదానాలు, పీఠభూమి, ఎడారి, తీరప్రాంతం, దీవులను గుర్తించండి. భూస్వరూప ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రాంతీయ భూ ఉచ్చావచాలను ఉపయోగించండి; ఇది స్థానిక భూస్వరూప సర్వే కాదు.

Map study

భారతదేశ భౌతిక విభాగాలు: పర్వతాలు, మైదానాలు, పీఠభూమి, ఎడారి, తీరప్రాంతం, దీవులను గుర్తించండి. భూస్వరూప ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రాంతీయ భూ ఉచ్చావచాలను ఉపయోగించండి; ఇది స్థానిక భూస్వరూప సర్వే కాదు.

  • ప్రాంతీయ నమూనాలను విశ్లేషించే ముందు సంకేత సూచికను, ప్రాతిపదిక తేదీని చదవండి.
  • పటాన్ని వ్యాసంలోని అంశంతో అనుసంధానించండి; ప్రస్తుత పరిపాలనా సరిహద్దులు లేదా సమాచారాన్ని విడిగా ధ్రువీకరించుకోండి.

Credit: Vigneshdm1990 · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. భౌగోళిక ఆవిర్భావం, విస్తృతి మరియు ప్రాముఖ్యత

ఉత్తర మైదానాలు స్థూలంగా ఉత్తరాన హిమాలయాలకు, దక్షిణాన ద్వీపకల్ప పీఠభూమికి మధ్య ఉన్నాయి. ఇవి పశ్చిమాన సింధు నదీ వ్యవస్థకు సంబంధించిన మైదానాల నుంచి తూర్పున బ్రహ్మపుత్ర లోయ వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. ఈ విస్తృత ఒండ్రు వ్యవస్థ పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్‌లలోకి కూడా కొనసాగుతుంది; దీనిని భారతదేశ రాజకీయ సరిహద్దులకు మాత్రమే పరిమితమైన భూస్వరూపంగా పరిగణించకూడదు. భారతదేశంలో ఇది పంజాబ్, హర్యానా, ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాంలలోని విస్తారమైన ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది.

ఈ మైదానాల ఆవిర్భావం భారత, యురేషియా ఫలకాల ఢీకొనడం, హిమాలయాల ఉద్ధరణతో సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉంది. పెరుగుతున్న పర్వతాల భారం వల్ల భారత శిలావరణం వంగి, హిమాలయాల దక్షిణ అంచు వెంబడి పర్వతాగ్ర ద్రోణి ఏర్పడింది. క్రమంగా కుంగుతున్న ఈ పల్లపు ప్రాంతాన్ని నదులు గులకరాళ్లు, ఇసుక, సిల్ట్, బంకమట్టితో నింపాయి. ద్రోణి అభివృద్ధి అంతకుముందే ప్రారంభమైనప్పటికీ, ఉపరితల ఒండ్రులో అధిక భాగం చతుర్థక కాలానికి చెందినది.

ఈ మైదానాలు భూగర్భశాస్త్రపరంగా ఇటీవలి కాలానికి చెందినవి; ఇప్పటికీ నిరంతరం మార్పులకు లోనవుతున్నాయి. హిమాలయ నదులు భారీ పరిమాణంలో అవక్షేపాలను తీసుకువస్తుండగా, చంబల్, బెట్వా, కెన్, సోన్‌లతో సహా ద్వీపకల్ప పీఠభూమి నుంచి వచ్చే ఉపనదులు కూడా నీటిని, అవక్షేపాలను అందిస్తాయి. ఈ మైదానాల్లో సాధారణంగా వాలు తక్కువగా ఉండటం నిక్షేపణకు, నదులు పార్శ్వ దిశలో తమ ప్రవాహ మార్గాలను మార్చుకోవడానికి అనుకూలిస్తుంది. అయితే, ఈ భూభాగమంతా ఒకే రీతిగా చదునుగా ఉండదు: నదీ మెట్లు, నదుల మధ్య భూభాగాలు, విడిచిపెట్టబడిన ప్రవాహ మార్గాలు, లోతైన కోత గోతులు, స్థానిక పల్లపు ప్రాంతాలు ముఖ్యమైన వైవిధ్యాలకు కారణమవుతాయి.

  • పర్వత శ్రేణికి ఆనుకుని ఏర్పడే అవక్షేప ద్రోణిని పర్వతాగ్ర ద్రోణి (foreland basin) అంటారు. సాధారణంగా పర్వతాల భారం వల్ల శిలావరణం వంగడంతో ఇది ఏర్పడుతుంది.
  • పాఠ్యపుస్తకాల్లో పేర్కొనే స్థూల కొలతలు ఉజ్జాయింపులు మాత్రమే; మైదానాలను నిర్వచించడానికి ఉపయోగించే సరిహద్దులను బట్టి అంచనాలు మారుతాయి.

2. ఉత్తర మైదానాల ప్రాంతీయ విభాగాలు

పంజాబ్ మైదానాలు పశ్చిమ విభాగంగా ఉండి, సింధు నదీ వ్యవస్థతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతీయ మైదానంలో అధిక భాగం పాకిస్తాన్‌లో ఉంది. సింధు, జీలం, చీనాబ్, రావి, బియాస్, సట్లెజ్ దీని ప్రధాన నదులు. భారతదేశంలోని భాగం ముఖ్యంగా రావి, బియాస్, సట్లెజ్ నదులతో సంబంధం కలిగి ఉంది. పక్కపక్కనే ప్రవహించే నదుల మధ్యనున్న భూభాగాలను దోఆబ్‌లు అంటారు; బిస్ట్ లేదా జలంధర్ దోఆబ్ బియాస్, సట్లెజ్ నదుల మధ్య ఉంది.

గంగా మైదానాలు మధ్య భాగాన్ని ఆక్రమించి, భారతదేశంలోని ఉత్తర మైదానాల్లో అత్యంత విస్తారమైన భాగంగా ఉన్నాయి. సంప్రదాయ NCERT విభజన ప్రకారం, ఇవి ఘగ్గర్, తీస్తా నదుల మధ్య విస్తరించి ఉన్నాయి. వీటి నదీ వ్యవస్థలో గంగ, యమున; ఘాఘ్రా, గండక్, కోసి వంటి హిమాలయ ఉపనదులు; సోన్ వంటి పీఠభూమి ఉపనదులు ఉన్నాయి. గంగా–యమునా దోఆబ్ ఒక ముఖ్యమైన నదుల మధ్య భూభాగం. ఎగువ, మధ్య, దిగువ గంగా మైదానాలు ఉపయోగకరమైన ఉపవిభాగాలు; ఇవి వాలు, నదీ వ్యవస్థ, వర్షపాతం, వరద మైదానాల అభివృద్ధిలోని మార్పులను ప్రతిబింబిస్తాయి.

బ్రహ్మపుత్ర మైదానాలు ప్రధానంగా అస్సాంలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. ఇక్కడి లోయకు ఉత్తరాన హిమాలయ పర్వత పాద ప్రాంతాలు, దక్షిణాన మేఘాలయ పీఠభూమి, దానితో అనుబంధమైన కొండలు ఉన్నాయి. బ్రహ్మపుత్ర సాధారణంగా పాయలుగా విడిపోయి తిరిగి కలిసే అనేక ప్రవాహ మార్గాలను, స్థానాలు మారే ఇసుక మేటలను, నదీ ద్వీపాలను ఏర్పరుస్తుంది. హిమాలయాల తూర్పు మలుపు ప్రాంతం (eastern syntaxis) సమీపంలో ఈ నది సియాంగ్ లేదా దిహాంగ్ పేరుతో భారతదేశంలోకి ప్రవేశించి, ఆ తరువాత దిబాంగ్, లోహిత్ నదులతో కలుస్తుంది.

దిగువ ప్రవాహంలో గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదులు బంగ్లాదేశ్‌లోని మేఘనా నదీ వ్యవస్థతో కలిసి, బంగాళాఖాతాన్ని ఆనుకుని ఒక విశాలమైన డెల్టాను నిర్మిస్తాయి. సముద్రపు ఆటుపోట్ల ప్రభావానికి లోనయ్యే ఈ డెల్టా దిగువ భాగంలో సుందర్‌బన్స్ విస్తరించి ఉన్నాయి. ఈ డెల్టా ఉత్తర మైదానాలతో అనుసంధానమై ఉన్నప్పటికీ, దీనిలోని ఆటుపోట్ల ప్రవాహ మార్గాలు, లవణీయత, మడ అడవుల పర్యావరణ వ్యవస్థలు దీనిని అంతర్భాగంలోని ఒండ్రు భూదృశ్యం నుంచి భిన్నంగా నిలుపుతాయి.

3. భాబర్, టెరాయ్, భంగర్ మరియు ఖాదర్

భాబర్ అనేది హిమాలయ పర్వత పాదాల వెంట విస్తరించి ఉన్న సన్నని పర్వత పాద మండలం. దీని వెడల్పు సాధారణంగా సుమారు 8–16 కి.మీ. ఉంటుంది. పర్వతాల నుంచి దిగివచ్చే ప్రవాహాల రవాణా సామర్థ్యం తగ్గడంతో అవి పెద్ద గులకరాళ్లను, కంకరను నిక్షేపిస్తాయి. అత్యధిక పారగమ్యత కలిగిన ఈ నిక్షేపాల ద్వారా అనేక చిన్న ప్రవాహాలు భూగర్భంలోకి ఇంకిపోతాయి. అందువల్ల పర్వతాల నుంచి నీరు అందుతున్నప్పటికీ, భాబర్‌లో ఉపరితల జల ప్రవాహం సాపేక్షంగా పరిమితంగా ఉంటుంది.

భాబర్‌కు దక్షిణాన టెరాయ్ ఉంది. ఇక్కడ సన్నని అవక్షేపాలు, భూఉపరితలానికి సమీపంలో ఉండే భూగర్భ జలమట్టం కారణంగా భూగర్భ జలాలు తిరిగి ఉపరితలంపైకి వస్తాయి. ఈ మండలం వెడల్పు సుమారు 10–20 కి.మీ. ఉంటుందని NCERT వివరిస్తుంది. గతంలో చిత్తడినేలలు, తేమతో కూడిన గడ్డి భూములు, దట్టమైన అడవులు ఈ ప్రాంతపు ప్రధాన లక్షణాలుగా ఉండేవి. విస్తారమైన ప్రాంతాలను వ్యవసాయానికి అనువుగా మార్చారు. అయితే దుధ్వా వంటి రక్షిత ప్రాంతాలలో ముఖ్యమైన టెరాయ్ ఆవాసాలు ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్నాయి. భాబర్–టెరాయ్ క్రమం మైదానాలలోని ప్రతి భాగం వెంట కాకుండా, హిమాలయ పర్వత పాద ప్రాంతాలలోని కొన్ని భాగాల వెంట ప్రత్యేకంగా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

భంగర్ పాత ఒండ్రు ఉపరితలాలను సూచిస్తుంది. ఇవి సాధారణంగా తరచూ వరద ముంపునకు గురయ్యే వరద మైదానాల కంటే ఎత్తులో మెట్లవంటి భూభాగాలుగా ఉంటాయి. వీటిలో తరచూ కంకర్ అని పిలిచే సున్నపు గడ్డలు ఉంటాయి. ఖాదర్ అనేది క్రియాశీల వరద మైదానాలలో నిక్షేపించబడిన కొత్త ఒండ్రుతో ఏర్పడుతుంది; నదులు పదేపదే నిక్షేపాలను చేర్చడం వల్ల ఇది పునరుద్ధరించబడుతుంది. ఖాదర్ సాధారణంగా సారవంతమైనదే అయినప్పటికీ, ముంపు, క్రమక్షయాలకు ఎక్కువగా గురవుతుంది. ఈ రెండు పదాలలో ఏదీ ఒకే రకమైన నేల కణ నిర్మాణాన్ని సూచించదు: రెండింటిలోనూ ఇసుక, పూడిక, బంకమట్టి వేర్వేరు నిష్పత్తులలో ఉండవచ్చు.

పరీక్షల దృష్ట్యా, ఈ వర్గీకరణకు గల ప్రాతిపదికల మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. భాబర్, టెరాయ్ ప్రధానంగా పర్వత పాద ప్రాంతాల అవక్షేపాలు, భూగర్భ జల పరిస్థితులను వివరిస్తాయి. భంగర్, ఖాదర్ మాత్రం పాత, కొత్త ఒండ్రు ఉపరితలాల మధ్య తేడాను సూచిస్తాయి. ఉత్తర భారతదేశమంతటా ఏకరీతిగా విస్తరించి ఉన్న, పూర్తిగా సమాంతరమైన నాలుగు మండలాలుగా వీటిని ఊహించకూడదు.

4. నదీ ప్రక్రియలు మరియు విలక్షణ భూస్వరూపాలు

తక్కువ వాలు గల నదులు సాధారణంగా పార్శ్వ క్రమక్షయం, నిక్షేపణల ద్వారా వంకరటింకరగా ప్రవహిస్తాయి. నదీ మలుపులోని వెలుపలి ఒడ్డు వెంట క్రమక్షయం కేంద్రీకృతమవుతుంది; లోపలి ఒడ్డున నిక్షేపణ వల్ల పాయింట్ బార్ అనే అవక్షేపపు మేట ఏర్పడుతుంది. నదీ మెలిక ప్రధాన ప్రవాహం నుంచి తెగిపోవడం వల్ల పాత మెలిక విడిపోయి అశ్వనాడా సరస్సు (oxbow lake)గా మారవచ్చు. వరదల సమయంలో ముతక అవక్షేపాలు ప్రవాహ మార్గపు అంచుల సమీపంలో పేరుకుపోయి సహజ కరకట్టలను ఏర్పరుస్తాయి. మరింత సన్నని పదార్థం దూరంగా ఉన్న వరద పల్లపు ప్రాంతాలలో పేరుకుపోతుంది.

నది అవక్షేప నిక్షేపపు దిబ్బల చుట్టూ విడిపోయి, పరస్పరం అనుసంధానమైన ప్రవాహ మార్గాలుగా ప్రవహించే చోట జడాకార ప్రవాహం (Braiding) ఏర్పడుతుంది. అధిక అవక్షేప సరఫరా, మారుతూ ఉండే నీటి ప్రవాహ పరిమాణం, సులభంగా కోతకు గురయ్యే తీరాలు బ్రహ్మపుత్ర వంటి నదుల్లో ఈ ప్రవాహ నమూనాను ప్రోత్సహిస్తాయి. నది అకస్మాత్తుగా మరో ప్రవాహ మార్గంలోకి మళ్లడాన్ని అవల్షన్ (Avulsion) అంటారు; దీనిని నదీ వంపులు క్రమంగా స్థానాన్ని మార్చుకునే ప్రక్రియ నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. ఈ రెండు ప్రక్రియలూ జనావాసాల భద్రత, వ్యవసాయ భూములు, మౌలిక సదుపాయాలను ప్రభావితం చేస్తాయి.

వరద మైదానాల్లోని చిత్తడి నేలలు నీటిని నిల్వ చేస్తాయి, మత్స్య సంపదకు, జీవవైవిధ్యానికి తోడ్పడతాయి; నదులకు, వాటి చుట్టుపక్కల భూభాగాలకు మధ్య అనుసంధానాలను కొనసాగిస్తాయి. దిగువ ప్రాంతాల్లో నదీ పాయలు, సముద్రపు ఆటుపోట్ల ప్రభావిత ప్రవాహ మార్గాలు, అవక్షేప సంచయనం డెల్టా మైదానాలను తీర్చిదిద్దుతాయి. నదీ ద్వీపాలు, అవక్షేప నిక్షేపపు దిబ్బలు వంటి భూస్వరూపాలు వేగంగా మారవచ్చు; కాబట్టి వాటి పరిమాణం, సరిహద్దులు తప్పనిసరిగా శాశ్వతమైనవి కావు.

5. ఆర్థిక ప్రాధాన్యం, విపత్తు ముప్పులు, నిర్వహణ

లోతైన ఒండ్రు నేలలు, నీటిపారుదల సదుపాయాలు, సాపేక్షంగా సమతలంగా ఉండే భూమి, అనుకూల రవాణా పరిస్థితులు సాంద్ర వ్యవసాయానికి, దట్టమైన జనావాసాలకు పునాదిగా నిలుస్తాయి. నీటిపారుదల సౌకర్యం ఉన్న అనేక ప్రాంతాల్లో గోధుమ, వరి ప్రధాన పంటలు; ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో చెరకు ముఖ్యమైన పంట కాగా, తేమతో కూడిన తూర్పు మైదానాల్లో వరి, జనపనార ప్రాధాన్యం కలిగి ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ వర్షపాతం, నీటి పారుదల, నేల లక్షణాలు, సాగునీటి లభ్యతను బట్టి ఉత్పాదకత మారుతుంది.

పశ్చిమ మైదానాల్లోని పంజాబ్, హర్యానాలలో విస్తృతంగా సాగునీటిని వినియోగించే జిల్లాలు తీవ్రమైన భూగర్భజల క్షీణతను ఎదుర్కొంటున్నాయి. మధ్య, దిగువ గంగా పరీవాహక ప్రాంతాల్లోని కొన్ని భాగాల్లో సహజ భౌగోళిక ప్రక్రియల మూలంగా భూగర్భజలాల్లో ఆర్సెనిక్ కాలుష్యం ఏర్పడుతోంది. బిహార్, అస్సాం తరచుగా సంభవించే వరదలు, నదీ ప్రవాహ మార్గ అస్థిరత, తీర కోతను ఎదుర్కొంటున్నాయి. నీరు నిలిచిపోవడం, నేల లవణీయత, చిత్తడి నేలల నష్టం అదనపు స్థానిక సమస్యలను సృష్టిస్తున్నాయి.

నిర్వహణలో కేవలం వరద కట్టలపైనే ఆధారపడకుండా, నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలో ప్రణాళిక అవసరం. వరద ముందస్తు అంచనా, ముప్పును పరిగణనలోకి తీసుకొని భూవినియోగ మండలాల నిర్ధారణ, చిత్తడి నేలల సంరక్షణ, మురుగునీటి పారుదల మెరుగుదల, నది తన ప్రవాహ మార్గాన్ని మార్చుకునేందుకు అవసరమైన స్థలాన్ని కాపాడటం వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. భూగర్భజలాలపై ఒత్తిడి అధికంగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో పంటల వైవిధ్యీకరణ, సమర్థ నీటిపారుదల, జలధరాల పర్యవేక్షణ ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనవి. కేంద్ర జల సంఘం వరద ముందస్తు అంచనాకు తోడ్పడుతుండగా, కేంద్ర భూగర్భజల మండలి భూగర్భజల వనరులను, వాటి నాణ్యతను అంచనా వేస్తుంది.

ఉత్తర మైదానాల ఆవిర్భావం, నిరంతర పరిణామం

  1. 1. భారత–యురేషియా ఫలకాల ఢీకొనడం, హిమాలయ పర్వతాల నిర్మాణం
  2. 2. పర్వతాల భారం వల్ల కుంగిపోయే అగ్రభూమి ద్రోణి (foreland basin) అభివృద్ధి
  3. 3. హిమాలయాలు, వాటిని ఆనుకుని ఉన్న పరీవాహక ప్రాంతాల్లో క్రమక్షయం
  4. 4. నదుల ద్వారా ఒండ్రు రవాణా, ద్రోణిలో నిక్షేపణ
  5. 5. వరద మైదానాలు, నదీ మెట్లు, చిత్తడి నేలలు, డెల్టాల అభివృద్ధి
  6. 6. వరదలు, క్రమక్షయం, నదీ ప్రవాహ మార్గాల మార్పుల ద్వారా నిరంతర రూపాంతరం
సాధారణంగా అధ్యయనం చేసే నాలుగు ఒండ్రు, పర్వతపాద విభాగాల పోలిక
విభాగంసాధారణంగా కనిపించే పదార్థం లేదా ఉపరితలంనీరు, జల పారుదలపరీక్షకు గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశం
భాబర్పర్వత పాదాల సమీపంలో ముతక కంకర, గులకరాళ్లునీరు భూమిలోకి అధికంగా ఇంకుతుంది; చిన్న ప్రవాహాలు భూగర్భంలోకి అదృశ్యం కావచ్చునీటిని ఇంకనిచ్చే పర్వతపాద నిక్షేపాలు
టెరాయ్భాబర్‌కు దక్షిణాన సూక్ష్మకణ నిక్షేపాలుభూగర్భ జలమట్టం అధికంగా ఉంటుంది; భూగర్భ జలాలు తిరిగి ఉపరితలానికి వస్తాయిచిత్తడి నేలలు, తడి గడ్డి భూములు
భంగర్పాత ఒండ్రు; తరచుగా కంకర్ ఉంటుందిసాధారణంగా తరచూ వరదలకు గురయ్యే ఉపరితలాల కంటే ఎత్తులో ఉంటుందిపాత ఒండ్రు నదీ మెట్లు
ఖాదర్క్రియాశీల వరద మైదానాల్లోని కొత్త ఒండ్రుపునరావృతమయ్యే ముంపు, నిక్షేపణకొత్త అవక్షేపాలు చేరుతాయి; అయితే వరద ముప్పు అధికంగా ఉంటుంది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కోసి నదీ మార్గ ఆకస్మిక మార్పు, బిహార్ వరదలు, 2008

18 ఆగస్టు 2008న నేపాల్‌లోని కుసాహా సమీపంలో కోసి నది తన తూర్పు అఫ్లక్స్ వరద కట్టను ఛేదించి, తన ఒండ్రు శంకువు మీదుగా విస్తరించిన పాత ప్రవాహ మార్గంలోకి మళ్లడంతో బిహార్‌లోని విస్తారమైన ప్రాంతాలు వరద ముంపునకు గురయ్యాయి. అవక్షేపణ, నది విడిచిపెట్టిన ప్రవాహ మార్గాలు, దేశ సరిహద్దులకు ఆవల సమన్వయం ఎంత ముఖ్యమో ఈ సంఘటన తెలియజేస్తుంది. వరద కట్టలకు నిర్వహణ అవసరమే అయినప్పటికీ, దీర్ఘకాలిక భద్రత అనేది ప్రవాహ మార్గాల్లో సంభవించగల మార్పులను గుర్తించడం, అధిక ముప్పు గల నదీ మార్గ మండలాల్లో ప్రజలు, ఆస్తులు ముప్పునకు గురయ్యే అవకాశాన్ని పరిమితం చేయడంపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది.

కాజిరంగా మరియు బ్రహ్మపుత్ర వరద మైదానం

అస్సాంలోని కాజిరంగా జాతీయ ఉద్యానవనం క్రియాశీల వరద మైదానం యొక్క పర్యావరణ ప్రాధాన్యాన్ని, విపత్తు ముప్పులను వివరిస్తుంది. రుతుపవన కాలపు వరదలు అక్కడి చిత్తడి నేలలు–గడ్డి భూముల సమ్మిళిత వ్యవస్థను నిలబెట్టేందుకు తోడ్పడతాయి; అయితే అవి వన్యప్రాణుల మరణాలకు, నష్టానికి కూడా కారణమవుతాయి. భారీ వరదల సమయంలో కర్బీ ఆంగ్లాంగ్ కొండల వైపున ఉన్న ఎత్తైన భూభాగాలకు అనుసంధాన మార్గాలు ముఖ్యమైనవి. అందువల్ల సంరక్షణ చర్యలు వరద మైదాన ప్రక్రియలతోపాటు వన్యప్రాణులు సురక్షితంగా సంచరించే మార్గాలను కూడా కాపాడాలి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. భాబర్‌లోని ముతక నిక్షేపాలు ప్రవాహ జలాలు భూగర్భంలో కదలడానికి దోహదపడతాయి. 2. టెరాయ్‌లో సాధారణంగా భూగర్భజల మట్టం అధికంగా ఉండి, చిత్తడి పరిస్థితులు నెలకొంటాయి. 3. క్రియాశీల వరద మైదానం అంతటా ఏటా జరిగే నిక్షేపణ వల్ల భంగర్ పునరుద్ధరించబడుతుంది. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

ఏ ప్రక్రియ అత్యంత ప్రత్యక్షంగా అశ్వనాడాకార సరస్సును ఏర్పరుస్తుంది?

  • A. పర్వత పాదభాగంలో ముతక కంకర నిక్షేపణ
  • B. నదీ మార్గంలో అడ్డదారి ఏర్పడి, నదీ మెలిక ప్రధాన ప్రవాహం నుంచి వేరుపడటం
  • C. వరద మైదానం కింద సున్నపురాయి కరిగిపోవడం
  • D. నది డెల్టా పాయలుగా విడిపోవడం

ప్రశ్న 3

ఉత్తర మైదానాలకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ద్వీపకల్ప నదులు గంగా మైదానాలకు అవక్షేపాలను అందిస్తాయి. 2. అస్సాంలో బ్రహ్మపుత్ర నదికి అల్లికల వంటి బహుళ ప్రవాహ మార్గాలు ఒక విశిష్ట లక్షణం. 3. పంజాబ్ మైదానాలు పూర్తిగా భారతదేశంలోనే ఉన్నాయి. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: ఉత్తర మైదానాల ఆవిర్భావాన్ని, భూస్వరూప వైవిధ్యాన్ని వివరించండి. వాటిలో నిరంతరం మారుతున్న నదీ ప్రక్రియలను వరద నిర్వహణలో ఎలా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి? 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • హిమాలయాల ఉత్థానం, పర్వతాగ్ర ద్రోణి కుంగుదల మరియు ఒండ్రు నిక్షేపాలతో ద్రోణి నిండే ప్రక్రియలను వివరించండి.
  • పంజాబ్, గంగా మరియు బ్రహ్మపుత్ర ప్రాంతీయ విభాగాలను గుర్తించండి.
  • భాబర్–టెరాయ్ ప్రాంతాల భూగర్భజల పరిస్థితులను భంగర్–ఖాదర్ ఒండ్రు ఉపరితలాల నుంచి వేరు చేసి చూపండి.
  • నదీ మెలికలు, అల్లికల వంటి బహుళ ప్రవాహ మార్గాలు, అవక్షేపణ, తీర కోత మరియు ఆకస్మిక నదీ మార్గ మార్పు (అవల్షన్) గురించి చర్చించండి.
  • నదీ ప్రవాహ మార్గం మారడం వల్ల కలిగే ముప్పును వివరించడానికి 2008 కోసి నదీ మార్గ మార్పును ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
  • వరద మైదానాల మండలీకరణ, ముందస్తు అంచనా, చిత్తడి నేలల పరిరక్షణ, నీటి పారుదల మెరుగుదల, అంతర్రాష్ట్ర మరియు అంతర్జాతీయ సరిహద్దుల ఆవల సమన్వయానికి చర్యలను సూచించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Contemporary India–I, Class IX, Chapter 2: Physical Features of India.
  • NCERT, India: Physical Environment, Class XI, Chapter 2: Structure and Physiography; Chapter 3: Drainage System.
  • Central Water Commission: flood forecasting information and flood-management publications, cwc.gov.in.
  • Central Ground Water Board: groundwater resource assessments and groundwater-quality reports, cgwb.gov.in.
  • National Disaster Management Authority: National Disaster Management Guidelines—Management of Floods, 2008.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp