New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · భౌతిక స్వరూపం

ద్వీపకల్ప పీఠభూమి

ద్వీపకల్ప పీఠభూమి భారతదేశంలోని విస్తారమైన ప్రాచీన ఉన్నత భూభాగం. ఇది ప్రధానంగా స్ఫటికాకార అగ్ని శిలలు, రూపాంతర శిలలతో ఏర్పడింది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో సాపేక్షంగా తరువాత ఏర్పడిన అవక్షేప ద్రోణులు, విస్తారమైన బసాల్ట్ లావా ప్రవాహాలు ఉన్నాయి. దీని భూ ఉచ్చావచాలలో పీఠభూములు, అవశిష్ట కొండలు, నిటారు అంచులు, భ్రంశ లోయలు, నదీ క్రమక్షయం వల్ల లోతుగా విచ్ఛిన్నమైన నదీ ద్రోణులు ఉన్నాయి. దీని ప్రాంతీయ విభాగాలు, భూగర్భ చరిత్ర, నదీ పారుదల వ్యవస్థను అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా భారతదేశంలోని ఖనిజాల పంపిణీ, నేలలు, జలపాతాలు, వర్షచ్ఛాయా ప్రాంతాలు, ప్రధాన నదీ వ్యవస్థలను వివరించవచ్చు.

దక్కన్ పీఠభూమి: భారత ద్వీపకల్ప పీఠభూమిలోని ప్రధాన దక్షిణ విభాగం.

దక్కన్ పీఠభూమి: భారత ద్వీపకల్ప పీఠభూమిలోని ప్రధాన దక్షిణ విభాగం.

Credit: Arjunullas · CC BY-SA 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

భారతదేశ భౌతిక విభాగాలు: పర్వతాలు, మైదానాలు, పీఠభూమి, ఎడారి, తీరప్రాంతం, దీవులను గుర్తించండి. భూస్వరూప ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రాంతీయ ఉచ్చావచాలను ఉపయోగించండి; ఇది స్థానిక భూస్వరూప శాస్త్ర సర్వే కాదు.

Map study

భారతదేశ భౌతిక విభాగాలు: పర్వతాలు, మైదానాలు, పీఠభూమి, ఎడారి, తీరప్రాంతం, దీవులను గుర్తించండి. భూస్వరూప ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రాంతీయ ఉచ్చావచాలను ఉపయోగించండి; ఇది స్థానిక భూస్వరూప శాస్త్ర సర్వే కాదు.

  • ప్రాంతీయ నమూనాలను విశ్లేషించే ముందు పటంలోని సంకేతాల వివరణను, ప్రస్తావిత తేదీని చదవండి.
  • పటాన్ని వ్యాసంలోని అంశంతో అనుసంధానించండి; ప్రస్తుత పరిపాలనా సరిహద్దులను లేదా సమాచారాన్ని విడిగా ధ్రువీకరించుకోండి.

Credit: Vigneshdm1990 · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. భౌగోళిక పునాది మరియు స్థూల భూస్వరూపం

ద్వీపకల్ప పీఠభూమి ఉత్తర మైదానాలకు దక్షిణంగా ఉన్న భారతదేశంలోని అధిక భాగాన్ని ఆక్రమించి ఉంది. దీని సరిహద్దులు క్రమరహితంగా ఉండి, అనేక పరివర్తన ప్రాంతాల ఎత్తైన భూభాగాలను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, స్థూలంగా ఇది త్రిభుజాకారంలో ఉంటుంది. ఆరావళి పర్వత వ్యవస్థ దీని వాయవ్య అంచును సూచిస్తుండగా, మరింత తూర్పున మధ్య ఉన్నత భూములు మైదానాలను ఆనుకొని ఉన్నాయి. దక్షిణం వైపు పీఠభూమి క్రమంగా సన్నబడి, ఎత్తైన కొండ వ్యవస్థలుగా మారుతుంది. భౌగోళికంగా యువమైన హిమాలయ పర్వత మండలానికి భిన్నంగా, ద్వీపకల్పం ప్రధానంగా ప్రాచీన ఖండ పునాదితో ఏర్పడింది. సుదీర్ఘకాలంగా కొనసాగిన శైథిల్యం, క్రమక్షయం, భ్రంశాలు, భూ ఉత్థానం, అగ్నిపర్వత క్రియల వల్ల ఈ పునాది రూపాంతరం చెందింది.

దీని ఆధార శిలల్లో ప్రీకాంబ్రియన్ కాలానికి చెందిన గ్రానైట్లు, నైస్‌లు, ఇతర రూపాంతర శిలలు ఉన్నాయి. అయితే, మొత్తం పీఠభూమిని ప్రాచీన స్ఫటికాకార శిలలతో కూడిన ఒకే శిలారాశిగా వర్ణించడం తప్పుదారి పట్టిస్తుంది. వింధ్య అవక్షేప శిలలు, గోండ్వానా అవక్షేప ద్రోణులు, దక్కన్ బసాల్ట్ కూడా గణనీయమైన విస్తీర్ణాన్ని ఆక్రమించి ఉన్నాయి. భారత ఫలకం విడిపోయి ఉత్తరం వైపు కదలడానికి ముందు ఈ ప్రాంతం గోండ్వానాలో భాగంగా ఉండేది. చాలా కాలం తరువాత, యురేషియాతో జరిగిన ఢీకొనడం వల్ల హిమాలయాలు ఏర్పడగా, ద్వీపకల్ప అంతర్భాగం తన పాత భౌగోళిక నిర్మాణాన్ని నిలుపుకుంది.

గుండ్రని కొండలు, విశాలమైన లోయలు, శిలామయ ఉన్నత భూములు, ఒంటరిగా ఉన్న అవశిష్ట కొండలు, లోయలతో విచ్ఛిన్నమైన పీఠభూములు ఇక్కడి సాధారణ భూస్వరూపాలు. సాధారణంగా ఎత్తులు సుమారు 300 నుంచి 900 మీటర్ల మధ్య ఉంటాయి. అయితే, వేర్వేరు పీఠభూములు, పర్వత ఖండాల ఎత్తుల్లో గణనీయమైన తేడాలు ఉంటాయి. ఉపరితలం అంతటా ఒకే విధంగా సమతలంగా గానీ, ఒకే విధంగా వాలుగా గానీ ఉండదు. ప్రాంతీయ భూ ఉత్థానం, శిలల నిరోధకతలో తేడాలు, నదులు తమ ప్రవాహ మార్గాలను లోతుగా కోయడం వంటి ప్రక్రియలు దీని సంక్లిష్ట భూ ఉచ్చావచాలకు కారణమవుతాయి. దీని సాపేక్ష భూవివర్తన స్థిరత్వాన్ని క్రియారాహిత్యంగా భావించకూడదు: ప్రాచీన భ్రంశాలు తిరిగి క్రియాశీలమై, ఫలక అంతర్భాగ భూకంపాలకు కారణం కావచ్చు.

  • షీల్డ్: ప్రాచీన స్ఫటికాకార ఖండ భూపటలం ఉపరితలంపై బహిర్గతమై ఉన్న ప్రాంతం.
  • ఎస్కార్ప్‌మెంట్: వేర్వేరు ఎత్తుల్లో ఉన్న ఉపరితలాలను వేరుచేసే నిటారైన వాలు.
  • అవశిష్ట కొండ: చుట్టూ ఉన్న పదార్థం క్రమక్షయం ద్వారా తొలగిపోయిన తరువాత ఒంటరిగా మిగిలిన ఎత్తైన భూభాగం.

2. మధ్య ఉన్నత భూములు మరియు ఈశాన్య విస్తరణలు

మధ్య ఉన్నత భూములు ప్రధానంగా నర్మదా లోయకు ఉత్తరాన ఉన్నాయి. వీటిలో మాల్వా పీఠభూమి, దానిని ఆనుకొని ఉన్న ఉన్నత భూములు ఉన్నాయి. వాయవ్య దిశలో ఆరావళులు ప్రాచీనమైన, తీవ్రంగా క్రమక్షయానికి గురైన పర్వత వ్యవస్థగా ఉన్నాయి. ఈ ఉత్తర పీఠభూమి ప్రాంతంలోని అధిక భాగానికి దక్షిణ అంచు వెంబడి వింధ్య కొండలు, ఎస్కార్ప్‌మెంట్‌లు ఉన్నాయి. చంబల్, సింధ్, బేత్వా, కెన్ నదులు సాధారణంగా ఉత్తరం లేదా ఈశాన్య దిశగా యమునా వైపు ప్రవహిస్తాయి. దక్కన్‌కు వర్తించే సాధారణ తూర్పు దిశ వాలును ద్వీపకల్పంలోని ప్రతి ఉపవిభాగానికీ వర్తింపజేయలేమని ఇది తెలియజేస్తుంది.

మాల్వా ప్రధానంగా పశ్చిమ మధ్యప్రదేశ్, ఆగ్నేయ రాజస్థాన్‌లలో విస్తరించిన లావా పీఠభూమి. తూర్పు వైపు ఉన్న బుందేల్‌ఖండ్ బహిర్గతమైన స్ఫటికాకార శిలలు, తక్కువ లోతు గల నేలలు, ఎగుడుదిగుడుగా ఉండే శిలామయ భూదృశ్యానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. బఘేల్‌ఖండ్‌లో వింధ్య శిలా నిర్మాణాలు, వాటిని ఆనుకొని ఉన్న ఇతర శిలా నిర్మాణాలకు సంబంధించిన ఉన్నత భూములు ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతీయ పేర్లు వేర్వేరు ప్రాంతాలను సూచిస్తాయి; ఒకదాని స్థానంలో మరొకటి ఉపయోగించదగిన పేర్లు కావు. చంబల్, దాని ఉపనదుల వెంబడి ఉన్న లోతైన కోత లోయలు, ముఖ్యంగా పీఠభూమి–మైదాన పరివర్తన ప్రాంతం చుట్టూ, సులభంగా క్రమక్షయానికి గురయ్యే పదార్థాల్లో తీవ్రమైన గల్లీ క్రమక్షయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

మరింత తూర్పున, చోటా నాగపూర్ పీఠభూమి ఝార్ఖండ్‌లోని అధిక భాగాన్ని, దానిని ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాలను ఆక్రమించి ఉంది. ఇందులోని ఉన్నత భూభాగాల్లో రాంచీ, హజారీబాగ్ పీఠభూములు ఉన్నాయి. నదీ లోయలు వీటిని వేరుచేస్తున్నాయి లేదా కోతకు గురిచేసి విభజిస్తున్నాయి. దామోదర్ లోయలోని గోండ్వానా ద్రోణుల్లో ఝరియా, బొకారో సహా ముఖ్యమైన బొగ్గు క్షేత్రాలు ఉన్నాయి. సింగ్‌భూమ్‌లోని ఇనుప ఖనిజం కలిగిన మండలాల వంటి ఇతర భూగర్భ నిర్మాణాల్లో లోహ ఖనిజాలు లభిస్తాయి. అందువల్ల, బొగ్గు, ఇనుప ఖనిజం ఒకే విస్తృత ప్రాంతంలో లభించినప్పటికీ, వాటి భూగర్భ ఆవిర్భావ మూలం ఒకటి కాదు.

గారో, ఖాసీ, జయంతియా కొండలతో కూడిన మేఘాలయ పీఠభూమి, ద్వీపకల్ప భూఖండానికి ఈశాన్య విస్తరణగా ఉంది. భ్రంశాలకు గురై, అవక్షేపాలతో నిండిన ఒక అంతర ప్రాంతం దీనిని ప్రధాన పీఠభూమి నుంచి వేరుచేస్తుంది. దీని నిటారైన దక్షిణ అంచు బంగ్లాదేశ్ మైదానాలకు అభిముఖంగా ఉండి, తేమను మోసుకొచ్చే రుతుపవనాలను అడ్డుకుంటుంది. అందువల్ల, చిరపుంజి, మాసిన్‌రామ్ పరిసరాల్లో కురిసే అసాధారణ వర్షపాతం కేవలం ఎత్తుతోనే కాకుండా, భూస్వరూపం, తేమగాలులకు అభిముఖంగా ఉండటంతో సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉంది.

3. దక్కన్ పీఠభూమి, దాని సరిహద్దులుగా ఉన్న కొండ వ్యవస్థలు

దక్కన్ పీఠభూమి ప్రధానంగా నర్మదా నదికి దక్షిణంగా ఉంది. ఇందులో మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, తెలంగాణ పీఠభూమి ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. సాత్పురా–మహాదేవ్–మైకాల్ ఉన్నత భూభాగాలు ముఖ్యమైన ఉత్తర ఉన్నత ప్రాంతాలుగా ఉన్నాయి. వాయవ్య దక్కన్‌లోని విస్తారమైన భాగాలు దక్కన్ ట్రాప్స్‌గా పిలిచే బసాల్టిక్ లావా ప్రవాహాలతో కప్పబడి ఉన్నాయి. వరుసగా ఏర్పడిన లావా పొరలు, భిన్న క్రమక్షయం కారణంగా విలక్షణమైన మెట్ల ఆకారపు వాలులు ఏర్పడతాయి. బసాల్ట్ శైథిల్యం విస్తృతంగా నల్లరేగడి నేలలు ఏర్పడటానికి దోహదపడింది. అయితే, పీఠభూమిలోని నేలలన్నీ నల్లరేగడి నేలలు కావు; దక్కన్ ఉపరితల ప్రాంతాలన్నీ కూడా నల్లరేగడి నేలలతో కప్పబడి లేవు.

ఉత్తర భాగంలో సహ్యాద్రి అని కూడా పిలిచే పశ్చిమ కనుమలు, పీఠభూమి పశ్చిమ అంచు వెంబడి సాపేక్షంగా నిరంతరాయమైన నిటారైన అంచుగా (ఎస్కార్ప్‌మెంట్) ఏర్పడ్డాయి. వీటి పశ్చిమ వాలులు సన్నని తీర మైదానాల వైపు నిటారుగా దిగుతాయి. ఇవి సాధారణంగా తూర్పు కనుమల కంటే ఎత్తుగా, ఎక్కువ నిరంతరాయంగా ఉండి, నైరుతి రుతుపవన వర్షపాతాన్ని బలంగా ప్రభావితం చేస్తాయి. తేమగాలులకు అభిముఖంగా ఉన్న పశ్చిమ వాలులపై భారీ వర్షాలు కురుస్తాయి; అంతర్భాగంలోని అధిక ప్రాంతం వర్షచ్ఛాయలో ఉంటుంది. భోర్ ఘాట్, థాల్ ఘాట్, పాలక్కాడ్ కనుమ ముఖ్యమైన రవాణా మార్గాలను కల్పిస్తున్నాయి.

తూర్పు కనుమలు ద్వీపకల్పం తూర్పు వైపున ఉన్న అవిచ్ఛిన్నత లేని కొండ శ్రేణులతో కూడి ఉన్నాయి. మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదీ వ్యవస్థలు బంగాళాఖాతం వైపు ప్రవహిస్తూ ఈ శ్రేణులను ఛేదిస్తాయి. పశ్చిమ, తూర్పు కనుమలు నీలగిరి ప్రాంతంలో కలుస్తాయి. మరింత దక్షిణాన అన్నామలై, పళని, ఏలకుల కొండల వ్యవస్థలు ఉన్నాయి. కేరళలోని పశ్చిమ కనుమల్లో ఉన్న అనైముడి 2,695 మీటర్ల ఎత్తుకు చేరుకుంటుంది. ఇది ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం; దొడ్డబెట్ట నీలగిరుల్లో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం.

  • దక్కన్ పీఠభూమి, దక్కన్ ట్రాప్స్ పర్యాయపదాలు కావు: బసాల్ట్‌తో కప్పబడిన ప్రాంతాన్ని దాటి కూడా పీఠభూమి విస్తరించి ఉంది.
  • కనుమలు పీఠభూమి అంచుల్లోని కొండ వ్యవస్థలు; అవి హిమాలయాలతో పోల్చదగిన యువ ముడుత పర్వతాలు కావు.

4. నదీ పారుదల వ్యవస్థ, వాలులు, విలక్షణ భూస్వరూపాలు

బంగాళాఖాతం వైపు ఉన్న విస్తృత ప్రాంతీయ వాలు కారణంగా దక్కన్‌లోని ప్రధాన నదుల్లో అధిక భాగం తూర్పు దిశగా ప్రవహిస్తాయి. గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదులు పశ్చిమ కనుమల్లో లేదా వాటికి సమీపంలో ఉద్భవించి, తూర్పు తీరాన్ని చేరే ముందు పీఠభూమిని దాటి ప్రవహిస్తాయి. మహానది తూర్పు-మధ్య ఉన్నత భూభాగాల జలాలను తీసుకెళ్తుంది. ఈ నదుల దిగువ ప్రవాహ భాగాల్లో సాధారణంగా డెల్టాలు ఏర్పడతాయి. అయితే, డెల్టాల పరిమాణం, ఆకారం అవక్షేపాల సరఫరా, తీరప్రాంత ప్రక్రియలు, మానవ చర్యల వల్ల కలిగే మార్పులపై ఆధారపడి ఉంటాయి. పశ్చిమ కనుమల నుంచి దిగుతూ పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే చిన్న నదులు తరచుగా ఏటవాలు ప్రవాహ మార్గాలను కలిగి ఉండి, గణనీయమైన జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంటాయి.

ప్రధానంగా తూర్పు దిశగా సాగే నదీ ప్రవాహ నమూనాకు నర్మద, తపతి నదులు ముఖ్యమైన మినహాయింపులు. ఇవి భౌగోళిక నిర్మాణాల నియంత్రణలో ఏర్పడిన పల్లపు మార్గాల గుండా పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తాయి. ఈ మార్గాలను సాధారణంగా భ్రంశ లోయలు (రిఫ్ట్ లోయలు)గా వర్ణిస్తారు. నర్మద స్థూలంగా ఉత్తరాన వింధ్య ఉన్నత భూభాగాలకు, దక్షిణాన సాత్పురా పర్వతాలకు మధ్య ప్రవహిస్తుంది; తపతి సాత్పురా పర్వతాలకు దక్షిణంగా ప్రవహిస్తుంది. ద్వీపకల్పమంతా పశ్చిమ దిశగా ఏకరీతి వాలును కలిగి ఉందని భావించడం ద్వారా మాత్రమే ఈ నదుల ప్రవాహ దిశను వివరించలేం. ఈ రెండు నదులూ ఖంభాత్ సింధుశాఖ ప్రాంతంలో కలుస్తాయి.

పీఠభూమి అంచులు, భ్రంశాలతో సంబంధం ఉన్న భూస్వరూపాలు, శిలల నిరోధకతలో తేడాలు జలపాతాలు, ఇరుకైన లోతైన లోయల ఏర్పాటుకు కారణమవుతాయి. కర్ణాటకలోని శరావతి నదిపై జోగ్ జలపాతం ఉండగా, ఝార్ఖండ్‌లోని సువర్ణరేఖ నదిపై హుండ్రూ జలపాతం ఉంది. జబల్‌పూర్ సమీపంలోని ధువాంధార్ జలపాతం, పాలరాతి శిలల ఇరుకైన లోతైన లోయ నర్మద నదితో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. ఈ ఉదాహరణలు భౌతిక పటాలను భూగర్భ నిర్మాణ నియంత్రకాలతో అనుసంధానించడానికి తోడ్పడతాయి: ఒక జలపాతం కోతను నిరోధించే శిలా పొరను లేదా నదీ గర్భం ఎత్తులో ఆకస్మిక మార్పును సూచించవచ్చు.

5. వనరులు, పర్యావరణ ప్రాధాన్యం మరియు పటాల ఆధారిత సన్నద్ధత

భారతదేశ ఖనిజ, పారిశ్రామిక భూగోళశాస్త్రంలో పీఠభూమి కీలక స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. చోటా నాగ్‌పూర్, దానికి ఆనుకుని ఉన్న తూర్పు మండలాల్లో ముఖ్యమైన బొగ్గు, ఇనుప ఖనిజం, అభ్రకం, ఇతర ఖనిజ నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. అనుకూలమైన శైథిల్యానికి గురైన ఉన్నత భూభాగ ఉపరితలాలపై బాక్సైట్ తరచుగా అవశిష్ట సాంద్రీకరణల రూపంలో లభిస్తుంది. దక్కన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో నల్ల నేలలు పత్తి సాగుకు అనుకూలంగా ఉండగా, స్ఫటికాకార శిలా భూభాగాల్లో ఎర్ర, పసుపు నేలలు విస్తృతంగా కనిపిస్తాయి. వ్యవసాయ ఫలితాలు వర్షపాతం, నేల లోతు, నీటిపారుదల, యాజమాన్య పద్ధతులపై ఆధారపడి ఉంటాయి; మాతృశిల ఒక్కటే భూమి ఉత్పాదకతను నిర్ణయించదు.

నీటి లభ్యత అసమానంగా ఉంది. కఠిన శిలల్లోని జలధారక పొరలు సాధారణంగా విస్తృతమైన ప్రాథమిక రంధ్ర ప్రదేశాల్లో కాకుండా, శైథిల్య మండలాలు, సంధులు, పగుళ్లలో భూగర్భ జలాలను నిల్వ చేస్తాయి. ఫలితంగా, పక్కపక్కనే ఉన్న గ్రామాల్లో కూడా బావుల నీటి దిగుబడిలో తీవ్రమైన తేడాలు ఉండవచ్చు. రుతుపరమైన వర్షపాతం, వేగవంతమైన ఉపరితల ప్రవాహం, అధిక జల వెలికితీత వల్ల అంతర్భాగంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు కరువుకు సులభంగా గురవుతాయి. అందువల్ల జలవిభాజక ప్రాంతాల సంరక్షణ చర్యలు, భూగర్భ జలాల లభ్యత–వినియోగ బడ్జెట్ రూపకల్పన, తగిన పంటల ఎంపిక ముఖ్యమైనవి. గనుల తవ్వకం, రాళ్ల తవ్వకం, అటవీ నిర్మూలన, సరైన ప్రణాళిక లేని నిర్మాణాలు కూడా నేల కోతను, ఆవాసాల విచ్ఛిన్నతను, వాలుల అస్థిరతను పెంచుతాయి.

ప్రిలిమ్స్ కోసం విడివిడి జాబితాల కంటే సాపేక్ష స్థానాలు, పరస్పర సంబంధాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వండి. వింధ్య, సాత్పురా పర్వతశ్రేణులకు సంబంధించి నర్మదా, తపతి నదుల ప్రవాహ మార్గాలను గుర్తించండి; ఉత్తర దిశగా ప్రవహించే యమునా ఉపనదులను గుర్తించండి; నీలగిరులు, పాలక్కాడ్ కనుమ స్థానాలను గుర్తించండి; మేఘాలయ పీఠభూమిని హిమాలయ, పూర్వాంచల్ పర్వత వ్యవస్థల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి. భౌగోళిక శిలా నిర్మాణాలను వనరులతో, పశ్చిమ నిటారు అంచులను రుతుపవన వర్షపాతంతో, నదీ ప్రవాహ వాలులను జలపాతాలతో అనుసంధానించండి. ద్వీపకల్ప నదులన్నీ తూర్పు దిశగా ప్రవహిస్తాయి లేదా మొత్తం పీఠభూమి బసాల్ట్‌తో నిర్మితమై ఉంది వంటి నిరపేక్ష వాక్యాలను నివారించండి.

దక్కన్ పీఠభూమి: భూస్వరూపం, శిలలు, నదీ వ్యవస్థ

అందించిన మెటాడేటా దక్కన్ పీఠభూమిని గుర్తిస్తోంది కాబట్టి, ఈ చిత్రం ద్వీపకల్ప పీఠభూమికి నేరుగా సంబంధించినది. దక్కన్ అనేది నర్మదకు దక్షిణాన, పశ్చిమ కనుమలు, తూర్పు కనుమల సరిహద్దులతో విస్తరించిన విశాల పీఠభూమి ప్రాంతం. ఇది విస్తృతమైన ద్వీపకల్ప పీఠభూమిలో ఒక ప్రధాన విభాగమే తప్ప, మొత్తం నైసర్గిక స్వరూప ప్రాంతానికి పర్యాయపదం కాదు. దీని సాధారణ తూర్పుముఖ వాలు, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదులు బంగాళాఖాతం వైపు ఎందుకు ప్రవహిస్తాయో వివరించడానికి తోడ్పడుతుంది. అయితే, స్థానిక భూస్వరూపం వల్ల ఈ సాధారణ ధోరణికి ముఖ్యమైన మినహాయింపులు ఏర్పడతాయి.

నైసర్గిక స్వరూప ప్రాంతమైన దక్కన్ పీఠభూమిని, అందులో కొంత భాగంలో మాత్రమే విస్తరించిన అగ్నిపర్వత శిలా ప్రాంతమైన దక్కన్ ట్రాప్స్ నుంచి వేరుగా గుర్తించండి. విస్తృత ద్వీపకల్పంలో అధిక భాగం పురాతన స్ఫటిక శిలలతో నిర్మితమై ఉంది; మొత్తం పీఠభూమి అడుగున బసాల్ట్ విస్తరించి లేదు. మెటాడేటాలో మహారాష్ట్ర, తెలంగాణ, కర్ణాటక ప్రస్తావనలు ఉన్నంత మాత్రాన, పీఠభూమి విస్తృతి గురించి అవే సంపూర్ణ వివరాలని భావించకూడదు. మెటాడేటా ఒక్కటే పటంలో చూపిన సరిహద్దులను, ఎత్తు విలువలను లేదా విడివిడి భౌమ నిర్మాణ విభాగాలను కూడా నిర్ధారించలేదు. భారత భౌగోళికశాస్త్ర అధ్యయనంలో ఒకే శిలా రకం ప్రతి భూదృశ్య లక్షణాన్నీ వివరిస్తుందని భావించకుండా, భూస్వరూపాన్ని నదీ వ్యవస్థ, పర్వతీయ వర్షపాతం, నేలల ఏర్పాటుతో అనుసంధానించండి.

  • పశ్చిమ కనుమలు మరింత నిరంతరాయంగా విస్తరించిన పశ్చిమ నిటారు అంచును ఏర్పరుస్తాయి; తూర్పు కనుమలు నిరంతరాయంగా ఉండవు, తూర్పు దిశగా ప్రవహించే ప్రధాన నదుల వల్ల ఖండితమయ్యాయి.
  • నర్మదా, తపతి నదులు భూగర్భ నిర్మాణాల నియంత్రణలో ఏర్పడిన లోయల గుండా పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తాయి; ద్వీపకల్పమంతటా నదులు తూర్పు దిశగానే ప్రవహిస్తాయని సాధారణీకరించకూడదని వాటి ప్రవాహ మార్గాలు సూచిస్తాయి.
  • బసాల్ట్ శైథిల్యం నల్ల నేలల ఏర్పాటుకు దోహదపడుతుంది. అయితే, నేలల విస్తరణపై శీతోష్ణస్థితి, నీటి పారుదల, రవాణా చేయబడి నిక్షేపితమైన పదార్థం కూడా ప్రభావం చూపుతాయి; నల్ల నేలలు, దక్కన్ ట్రాప్స్ ఒకే ప్రాదేశిక విభాగాలు కావు.

భౌగోళిక పునాది నుంచి ప్రస్తుత వనరుల పంపిణీ నమూనాల వరకు

  1. 1. ప్రాచీన ఖండ భూపటలం పునాదిగా ఉంటుంది
  2. 2. అవక్షేపణ, భ్రంశనం, భూఉత్థానం, ప్రాంతీయ అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాలు ఉపరితలాన్ని మారుస్తాయి
  3. 3. శైథిల్యం, నదీ క్రమక్షయం వల్ల నేలలు, లోయలు, విచ్ఛిన్నమైన ఉన్నత భూభాగాలు ఏర్పడతాయి
  4. 4. భూ ఉచ్చావచాలు రుతుపవన వర్షపాతాన్ని, నదీ పారుదలను ప్రభావితం చేస్తాయి
  5. 5. శిలలు, నేలలు, నీటి లభ్యత ఖనిజ తవ్వకాలు, వ్యవసాయం, జనావాసాల స్వరూపాన్ని నిర్దేశిస్తాయి
ప్రధాన పీఠభూమి ప్రాంతాలు: స్థానం, ప్రత్యేక లక్షణాలు
ప్రాంతంస్థూల భౌగోళిక స్థానంగుర్తించదగిన ప్రత్యేక లక్షణం
మాల్వా పీఠభూమిపశ్చిమ మధ్యప్రదేశ్, ఆగ్నేయ రాజస్థాన్విస్తారమైన బసాల్ట్ శిలా భూభాగం; నదీ పారుదల వ్యవస్థలో చంబల్ ఉపనదులు ఉన్నాయి
బుందేల్‌ఖండ్ఉత్తర మధ్యప్రదేశ్, దక్షిణ ఉత్తరప్రదేశ్స్ఫటికాకార శిలలతో కూడిన ఉన్నత భూభాగాలు; బేత్వా, కెన్ నదుల పారుదల వ్యవస్థ
ఛోటానాగ్‌పూర్ పీఠభూమిఝార్ఖండ్, దానిని ఆనుకొని ఉన్న రాష్ట్రాలుఖనిజ సంపద సమృద్ధిగా ఉన్న విచ్ఛిన్నమైన ఉన్నత భూభాగాలు, గోండ్వానా బొగ్గు ద్రోణులు
దక్కన్ పీఠభూమినర్మదకు దక్షిణాన ఉన్న ద్వీపకల్ప భారతదేశపు అంతర్భాగంలో అధిక భాగంసాధారణంగా తూర్పు వైపు వాలు; వాయవ్య భాగంలో విస్తారంగా బసాల్ట్ శిలలు ఉన్నాయి
మేఘాలయ పీఠభూమిగారో, ఖాసీ, జయంతియా కొండలుద్వీపకల్ప భూభాగపు ఈశాన్య విస్తరణ; దీని దక్షిణ అంచు నిటారుగా ఉండి, వర్షాన్ని మోసుకొచ్చే గాలులకు అభిముఖంగా ఉంటుంది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కోయ్నా భూకంపం: సాపేక్షంగా స్థిరమైన కవచ ప్రాంతంలో కూడా భూకంప కార్యకలాపాలు సంభవించవచ్చు

మహారాష్ట్రలో 1967లో సంభవించిన సుమారు 6.3 పరిమాణం గల కోయ్నా భూకంపం, జలాశయ ప్రేరిత భూకంప కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన ప్రధాన ఉదాహరణ. ఒత్తిడిలోనూ, శిలల రంధ్రాల్లోని నీటి పీడనంలోనూ కలిగే మార్పులు ఇప్పటికే ఉన్న పగుళ్లను క్రియాశీలం చేయగలవు. క్రియాశీల ఫలక సరిహద్దులతో పోలిస్తే ద్వీపకల్ప కవచ ప్రాంతం సాపేక్షంగా స్థిరమైనదే తప్ప, భూకంపాలకు అతీతమైనది కాదని ఈ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది.

పశ్చిమ కనుమలు: నిటారైన అంచులతో కూడిన భూస్వరూపం, పరిరక్షణ

పశ్చిమ కనుమల్లోని పలు ప్రాంతాలతో కూడిన సముదాయాన్ని 2012లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చారు. ఇక్కడ ఎత్తు, వర్షపాతంలో కనిపించే గణనీయమైన వ్యత్యాసాలు అసాధారణ జీవవైవిధ్యానికి, స్థానిక జాతుల సమృద్ధికి దోహదపడుతున్నాయి. నిటారైన వాలులపై అటవీ నష్టం, రాతి తవ్వకాలు, నిర్మాణాలు రుతుపవన వర్షాలకు సంబంధించిన వాలు ప్రమాదాలను మరింత తీవ్రతరం చేయవచ్చు. మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళికలో భూస్వరూపాల సున్నితత్వాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సిన అవసరాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. దక్కన్ ట్రాప్స్ మొత్తం దక్కన్ పీఠభూమిని ఆక్రమించి ఉన్నాయి. 2. మేఘాలయ పీఠభూమి ద్వీపకల్ప భూఖండానికి కొనసాగింపుగా ఉంది. 3. చంబల్, బేత్వా నదులు మధ్య ఉన్నత భూముల్లోని కొన్ని ప్రాంతాల జలాలను యమునా వైపు తీసుకువెళ్తాయి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

ప్రధాన ద్వీపకల్ప భూస్వరూపాల మధ్య స్థానిక సంబంధాన్ని కింది వాటిలో ఏది సరిగ్గా వివరిస్తుంది?

  • A. నర్మదా నది సాధారణంగా వింధ్య ఉన్నత భూములు, సాత్పురా పర్వతాల మధ్య ప్రవహిస్తుంది.
  • B. తపతి నది వింధ్య ఉన్నత భూములకు ఉత్తరాన ప్రవహిస్తుంది.
  • C. పాలక్కాడ్ కనుమ అరావళి పర్వతాలను వింధ్య పర్వతాల నుంచి వేరు చేస్తుంది.
  • D. నీలగిరులు మహారాష్ట్ర పీఠభూమికి ఉత్తరాన ఉన్నాయి.

ప్రశ్న 3

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. జోగ్ జలపాతం — శరావతి 2. హుండ్రూ జలపాతం — సువర్ణరేఖ 3. ధువాంధార్ జలపాతం — గోదావరి. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడూ
  • D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: ద్వీపకల్ప పీఠభూమిలో నదీ ప్రవాహ వ్యవస్థ, వనరుల విస్తరణ, పర్యావరణ సవాళ్లను భూగర్భ నిర్మాణం, భూస్వరూపం ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో వివరించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ప్రాచీన కవచ ప్రాంతాన్ని పరిచయం చేసి, స్ఫటికాకార పునాది శిలలు, అవక్షేప ద్రోణులు, దక్కన్ బసాల్ట్ మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • ప్రధానంగా తూర్పు దిశగా సాగే నదీ ప్రవాహ వ్యవస్థను, ఉత్తర దిశగా ప్రవహించే మధ్య ఉన్నత భూముల నదులను, భూగర్భ నిర్మాణాల నియంత్రణలో ఏర్పడిన నర్మదా–తపతి లోయలను వివరించండి.
  • గోండ్వానా ద్రోణులను బొగ్గు నిక్షేపాలతోనూ, సంబంధిత ఖనిజీకరణ మండలాలను లోహ ఖనిజాలతోనూ అనుసంధానించండి.
  • బసాల్ట్ నుంచి ఏర్పడిన నల్ల నేలలు, దృఢ శిలల్లోని భూగర్భజలాలు, పశ్చిమ కనుమల్లో వర్షపాత వ్యత్యాసాలను చర్చించండి.
  • గనుల తవ్వకం ప్రభావాలు, నీటి కొరత ఒత్తిడి, క్రమక్షయం, వాలుల అస్థిరత్వాన్ని పరిశీలించండి.
  • భూగర్భ నిర్మాణం, జలవిభాజక ప్రాంతాల ఆధారిత ప్రాంతీయ ప్రణాళికను సూచిస్తూ ముగించండి; పేర్లు గుర్తించిన సరళమైన పటాన్ని జతచేయండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Contemporary India–I, Class IX: Physical Features of India.
  • NCERT, India: Physical Environment, Class XI: Structure and Physiography; Drainage System.
  • Geological Survey of India: geological maps and publications on Indian geology, gsi.gov.in.
  • UNESCO World Heritage Centre: Western Ghats property description, whc.unesco.org.
  • Central Ground Water Board: aquifer mapping reports for peninsular hard-rock regions, cgwb.gov.in.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deccan_Plateau.png

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp