New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · నదీ పారుదల మరియు నీరు

ద్వీపకల్ప నదులు

ద్వీపకల్ప నదులు ప్రధానంగా వర్షాధారిత, రుతుపవనాలపై ఆధారపడిన వ్యవస్థల ద్వారా భారతదేశపు ప్రాచీన పీఠభూమిలోని నీటిని ప్రవహింపజేస్తాయి. ప్రధాన నదుల్లో అధిక భాగం తూర్పు దిశగా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి; నర్మదా, తపతి నదులు మాత్రం భూగర్భ నిర్మాణాల నియంత్రణలో ఏర్పడిన లోయల గుండా పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తాయి. వీటి జన్మస్థానాలు, ఉపనదులు, నదీ పారుదల నమూనాలు, డెల్టాలు, ఆనకట్టలు మరియు అంతర్రాష్ట్ర జల వివాదాలు ప్రిలిమ్స్‌లో పట ఆధారిత, భావనాత్మక ప్రశ్నలకు ముఖ్యమైనవి.

పాలరాతి శిలలు, మధ్యప్రదేశ్, భారతదేశం.

పాలరాతి శిలలు, మధ్యప్రదేశ్, భారతదేశం.

Credit: Yann (talk) · CC BY-SA 4.0 · source

సిద్దాపూర్ తాలూకాలోని జోగ్ జలపాతం

సిద్దాపూర్ తాలూకాలోని జోగ్ జలపాతం

Credit: Nikhilb239 · CC BY 3.0 · source

భారతదేశ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు: జలవిభాజకాలను రాష్ట్ర సరిహద్దుల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి; తూర్పు దిశగా, పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదీ పారుదల వ్యవస్థలను పోల్చండి.

Map study

భారతదేశ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు: జలవిభాజకాలను రాష్ట్ర సరిహద్దుల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి; తూర్పు దిశగా, పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదీ పారుదల వ్యవస్థలను పోల్చండి.

  • ప్రాంతాలను పోల్చే ముందు మూల పటంలోని సంకేత వివరణ, మాపకం మరియు సమాచారం ఏ కాలానికి సంబంధించినదో చదవండి.
  • ప్రాదేశిక నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి ఉపయోగపడే సూచన మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణ కోసం అందించే తాజా సమాచారం కాదు.

Credit: Heinz OSM · ODbL · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. భౌగోళిక శిలా నిర్మాణ నేపథ్యం మరియు నదీ పారుదల లక్షణాలు

స్ఫటికాకార శిలలు, పీఠభూములు, అవశిష్ట కొండలు, అవక్షేప ద్రోణులతో కూడిన ప్రాచీన భూదృశ్యంపై ద్వీపకల్ప నదీ వ్యవస్థ అభివృద్ధి చెందింది. హిమాలయ నదులతో పోలిస్తే, అనేక ద్వీపకల్ప నదులకు సాపేక్షంగా స్థిరమైన ప్రవాహ మార్గాలు, విశాలమైన లోయలు ఉన్నాయి; పీఠభూమి మీదుగా ప్రవహించేటప్పుడు వాటి ప్రవణతలు కూడా తక్కువగా ఉంటాయి. అయితే, భౌగోళిక ప్రాచీనత ఉన్నంత మాత్రాన ప్రతి నదీ మార్గం ఒకే వయస్సు కలిగి ఉందని అర్థం కాదు: భూ ఉత్థానం, భ్రంశాలు, క్రమక్షయం, నదీ అపహరణ వంటి ప్రక్రియలు నదీ వ్యవస్థలో మార్పులు తెచ్చాయి. క్రమక్షయాన్ని తట్టుకునే శిలలను లేదా ఎత్తులో ఆకస్మిక మార్పులను నదులు దాటే చోట జలపాతాలు, ఇరుకైన లోతైన లోయలు ఏర్పడతాయి.

పీఠభూమిలో అధిక భాగం సాధారణంగా తూర్పు వైపు వాలి ఉండటం వల్ల మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి, పెన్నా నదులు బంగాళాఖాతం వైపు ప్రవహిస్తాయి. పశ్చిమ కనుమలు అరేబియా సముద్రానికి దగ్గరగా ఉండటంతో పశ్చిమ తీర మైదానం సన్నగా ఉంటుంది. ఫలితంగా, వాటి పశ్చిమ వాలులపై పుట్టే చాలా నదులకు చిన్న ప్రవాహ మార్గాలు, అధిక ప్రవణతలు, వేగవంతమైన ఉపరితల ప్రవాహం ఉంటాయి. వాటి తూర్పు వాలులు పీఠభూమి అంతటా విస్తరించి ప్రవహించే ఎంతో పొడవైన నదులకు నీటిని అందిస్తాయి.

నదీ ప్రవాహానికి వర్షపాతమే ప్రధాన నీటి వనరు. చాలా నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల్లో నైరుతి రుతుపవన వర్షాల సమయంలోనే ప్రధానంగా వరదలు సంభవిస్తాయి. కాగా, దిగువ కావేరి పరీవాహక ప్రాంతంతో సహా ఆగ్నేయ భారతదేశంలో ఈశాన్య రుతుపవన వర్షాలు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉన్నాయి. పొడి కాలంలో నదీ ప్రవాహాలు భూగర్భజలాలు, జలగ్రహణ ప్రాంత పరిస్థితులు, జలాశయాలు, వినియోగం కోసం తీసుకునే నీటి పరిమాణంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. సాపేక్షంగా ఏకరీతిగా ఉన్న శిలలపై వృక్షాకార నదీ వ్యవస్థ సాధారణంగా కనిపిస్తుంది; క్రమక్షయాన్ని తట్టుకునే శిలలు, బలహీనమైన శిలలు ఒకదాని తరువాత మరొకటి ఉండి జలప్రవాహాల దిశను నిర్దేశించే చోట జాలకాకార నదీ వ్యవస్థ అభివృద్ధి చెందుతుంది. నర్మదా, తాపీ లోయల్లో భూసంరచన ప్రభావం ప్రత్యేకంగా స్పష్టమవుతుంది.

  • ఒక నది, దాని ఉపనదులు నీటిని సేకరించి ప్రవహింపజేసే ప్రాంతాన్ని నదీ పరీవాహక ప్రాంతం అంటారు; పక్కపక్కన ఉన్న పరీవాహక ప్రాంతాలను జలవిభాజకం వేరు చేస్తుంది.
  • దిగువ ప్రవాహ దిశకు అభిముఖంగా నిలబడి చూసినప్పుడు ఉపనది ఎడమ ఒడ్డున కలుస్తుందా, కుడి ఒడ్డున కలుస్తుందా అనే దాని ఆధారంగా దానిని గుర్తిస్తారు.
  • ద్వీపకల్పంలో జన్మించిన నదులన్నీ నేరుగా సముద్రంలో కలుస్తాయని భావించవద్దు: చంబల్, బేత్వా, కెన్ మరియు సోన్ నదులు గంగా నదీ వ్యవస్థలో కలుస్తాయి.

2. తూర్పు దిశగా ప్రవహించే ప్రధాన నదీ వ్యవస్థలు

మహానది ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని సిహావా కొండల్లో పుట్టి, ఒడిశా గుండా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. దీని ప్రధాన ఉపనదుల్లో సియోనాథ్, హస్‌దేవ్, మాండ్, ఇబ్, తేల్ ఉన్నాయి. సంబల్‌పూర్ సమీపంలోని హీరాకుడ్ ఆనకట్ట వరదల తీవ్రతను తగ్గించడం, సాగునీటి సరఫరా, విద్యుదుత్పత్తికి తోడ్పడే ప్రధాన బహుళార్థసాధక ప్రాజెక్టు. దిగువ పరీవాహక ప్రాంతంలో సారవంతమైన డెల్టా ఏర్పడింది. అయితే, రుతుపవన కాలపు వరదలు పునరావృతమయ్యే ముప్పుగా కొనసాగుతున్నాయి.

గోదావరి మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ జిల్లాలో త్రయంబకేశ్వర్ సమీపంలో పుడుతుంది. దీనిని తరచుగా దక్షిణ గంగ అని పిలుస్తారు. ఇది దక్కన్ మీదుగా ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరం వైపు ప్రవహిస్తుంది. పూర్ణ, ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, శబరి ముఖ్యమైన ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులు; ప్రవర, మంజీరా కుడి వైపు నుంచి కలుస్తాయి. ప్రాణహిత నదీ వ్యవస్థ వార్ధా, వైన్‌గంగా, పెన్‌గంగా జలగ్రహణ ప్రాంతాల నుంచి వచ్చే ప్రవాహాలను కలుపుకుంటుంది. గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతం మధ్య, దక్షిణ భారతదేశాల్లో విస్తృతంగా వ్యాపించి ఉండటం వల్ల ఉపనదులను గుర్తించడం ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంటుంది.

కృష్ణా నది మహారాష్ట్రలోని మహాబలేశ్వర్ సమీపంలో జన్మించి, కర్ణాటక, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాల గుండా ప్రవహిస్తుంది. భీమా ఒక ప్రధాన ఎడమ ఒడ్డు ఉపనది కాగా, తుంగభద్ర ఒక ప్రధాన కుడి ఒడ్డు ఉపనది. కర్ణాటకలో తుంగ, భద్ర నదుల సంగమంతో తుంగభద్ర ఏర్పడుతుంది. కొయ్నా, ఘటప్రభ, మలప్రభ ఇతర ఉపనదులు. ఆల్మట్టి, శ్రీశైలం, నాగార్జున సాగర్ ప్రధాన ప్రాజెక్టులు.

కావేరి నది కర్ణాటకలోని బ్రహ్మగిరి కొండల్లో తలకావేరి వద్ద జన్మించి, తమిళనాడులోకి ప్రవేశించి, చివరకు బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. కబిని, హేమావతి, శింషా, భవాని, అమరావతి ముఖ్యమైన ఉపనదులు. దీని ఎగువ పరీవాహక ప్రాంతానికి నైరుతి రుతుపవనాల వల్ల వర్షపాతం లభిస్తుండగా, దిగువ పరీవాహక ప్రాంతం ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల ప్రయోజనం పొందుతుంది. పెన్నా నది కర్ణాటకలోని నంది కొండల్లో జన్మించి, తులనాత్మకంగా పొడిగా ఉండే ప్రాంతంలోని జలాలను సేకరించుకుంటూ ప్రవహించి, ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరానికి చేరుతుంది.

  • మహానది: ఛత్తీస్‌గఢ్–ఒడిశా అక్షం; హీరాకుడ్ ప్రాజెక్టు.
  • గోదావరి: ద్వీపకల్పంలో అతిపెద్ద నదీ పరీవాహక ప్రాంతం; ఇంద్రావతి, ప్రాణహిత ఉపనదులు.
  • కృష్ణా: భీమా, తుంగభద్ర; నాగార్జునసాగర్ ప్రాజెక్టు.
  • కావేరి: తలకావేరి జన్మస్థానం; తమిళనాడులో మెట్టూరు ఆనకట్ట, ఒక ప్రధాన డెల్టా.

3. పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదులు, ఉత్తర దిశగా ప్రవహించే మినహాయింపులు

నర్మదా నది మధ్యప్రదేశ్‌లోని అమర్‌కంటక్ సమీపంలో జన్మించి, ఉత్తరాన వింధ్య పర్వతశ్రేణి, దక్షిణాన సాత్పురా పర్వతశ్రేణి మధ్య పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తుంది. భౌగోళిక నిర్మాణ నియంత్రణలో ఏర్పడిన దీని లోయను సాధారణంగా భ్రంశ లోయగా వర్ణిస్తారు. జబల్‌పూర్ సమీపంలో ఇది పాలరాతి శిలలతో కూడిన ఇరుకైన లోయ గుండా ప్రవహించి, ధువాంధార్ జలపాతాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. తవా ఒక ముఖ్యమైన ఉపనది. సర్దార్ సరోవర్ ప్రాజెక్టు గుజరాత్‌లో నర్మదా నదిపై ఉంది.

తప్తి అని కూడా పిలిచే తపతి నది మధ్యప్రదేశ్‌లోని బేతూల్ జిల్లాలో ముల్తాయి సమీపంలో జన్మిస్తుంది. ఇది ప్రధానంగా సాత్పురా పర్వతశ్రేణికి దక్షిణంగా మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ రాష్ట్రాల గుండా పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తుంది. పూర్ణ ఒక ప్రధాన ఉపనది; ఉకాయి ఒక ముఖ్యమైన ఆనకట్ట. తపతి, నర్మదా నదులు రెండూ సముద్రంలోకి చొచ్చుకుపోయే విస్తారమైన డెల్టాలను ఏర్పరచకుండా, ఎస్ట్యుయరీ ముఖద్వారాల ద్వారా ఖంభాత్ సింధుశాఖలో కలుస్తాయి.

పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే చిన్న నదుల్లో గోవాలోని మాండోవి, జువారి; కర్ణాటకలోని కాళి, శరావతి, నేత్రావతి; కేరళలోని పెరియార్, భరతపుళ ఉన్నాయి. జోగ్ జలపాతం శరావతి నదిపై ఉంది. సబర్మతి, మహి నదులు కూడా ఖంభాత్ సింధుశాఖలో కలుస్తాయి; లూనీ నది మాత్రం రణ్ ఆఫ్ కచ్ వైపు ప్రవహిస్తుంది. పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే ప్రతి నదీ భ్రంశ లోయలో ప్రవహించదు. దీనికి భిన్నంగా, పీఠభూమిపై జన్మించే అనేక నదులు ఉత్తర లేదా ఈశాన్య దిశగా ప్రవహిస్తాయి: చంబల్, బేత్వా, కెన్ నదులు యమునలో కలుస్తాయి; సోన్ నది గంగలో కలుస్తుంది.

  • పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నర్మదా, తూర్పు దిశగా ప్రవహించే సోన్ నదులు రెండింటి జన్మస్థానాలు అమర్‌కంటక్‌తో ముడిపడి ఉన్నాయి.
  • గోదావరి ఉపనదైన పూర్ణను, తపతి ఉపనదైన వేరొక పూర్ణ నది నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.
  • దామోదర్ నది చోటా నాగ్‌పూర్ పీఠభూమిలోని జలాలను సేకరించుకుంటూ ప్రవహిస్తుంది. ఇది హుగ్లీ నదీ వ్యవస్థలో భాగం.

4. డెల్టాలు, ఎస్ట్యుయరీలు, నదీ ప్రక్రియలు

నది తీసుకువచ్చిన అవక్షేపాలను సముద్ర ప్రక్రియలు తొలగించే వేగం కంటే అధిక వేగంతో అవి నదీముఖం వద్ద పేరుకుపోయినప్పుడు డెల్టా ఏర్పడుతుంది. విశాలమైన తూర్పు తీర మైదానాలు, అవక్షేపాల సరఫరా, అనుకూలమైన తీర పరిస్థితులు ప్రధాన ద్వీపకల్ప డెల్టాల ఏర్పాటుకు దోహదపడ్డాయి. నది దిగువ భాగంలో పాయలు నదిని అనేక ప్రవాహ మార్గాలుగా విభజించి, సాంద్ర వ్యవసాయానికి, మత్స్య సంపదకు, చిత్తడి నేలలకు ఆధారమవుతాయి. గోదావరి–కృష్ణా డెల్టా ప్రాంతం, కావేరి డెల్టా ప్రధాన వ్యవసాయ ప్రాంతాలు.

ఆటుపోట్ల ప్రభావంతో నదీజలం సముద్రజలంతో కలిసే తీర జలభాగాన్ని ఎస్ట్యూరీ అంటారు. ఖంభాత్ సింధుశాఖలోని నర్మద, తపతి నదీముఖాల వద్ద ఆటుపోట్ల ప్రభావం బలంగా ఉంటుంది. డెల్టా లేదా ఎస్ట్యూరీ ఏర్పాటును కేవలం ప్రవాహ దిశ ఆధారంగా వివరించలేము: అవక్షేప భారం, పరీవాహక ప్రాంత భూగర్భ నిర్మాణం, నదీ ప్రవాహ పరిమాణం, అలలు, ఆటుపోట్లు, తీర ఆకృతి పరస్పరం ప్రభావితం చేస్తాయి. జలాశయాల్లో అవక్షేపాలు నిలిచిపోవడం, ఇసుక వెలికితీత, భూమి కుంగిపోవడం, సముద్రమట్టం పెరగడం వల్ల నదీ వ్యవస్థల దిగువ భాగాల్లో కోత, లవణీయత ముప్పులు పెరగవచ్చు.

  • జలపాతాలు స్థానిక భూస్వరూపంలోని ఎత్తుపల్లాలను, భూగర్భ నిర్మాణ నియంత్రణలను ప్రతిబింబిస్తాయి; అవి తప్పనిసరిగా యవ్వన దశలో ఉన్న నదీ వ్యవస్థను సూచించవు.
  • వరద మైదానాలు, చిత్తడి నేలలు, పాయలు వ్యవసాయ ప్రయోజనాలతో పాటు పర్యావరణ విధులను కూడా నిర్వర్తిస్తాయి.

5. నీటి వినియోగం, పాలన, పరీక్షా దృక్పథం

ద్వీపకల్ప నదులు సాగునీరు, జలవిద్యుత్తు, తాగునీటి సరఫరా, పరిశ్రమలు, అంతర్గత జలాల్లో మత్స్య సంపదకు ఆధారంగా ఉన్నాయి. ప్రవాహంలో అధిక కాలానుగుణ వైవిధ్యం జలాశయాల్లో నీటి నిల్వ అవసరాన్ని పెంచుతుంది. అయితే, ఆనకట్టలు అవక్షేపాల రవాణా, జల ఆవాసాల మధ్య అనుసంధానం, దిగువ ప్రాంతాల ప్రవాహాలను కూడా మారుస్తాయి. జలసేకరణ ప్రాంతాల క్షీణత, పట్టణ మురుగునీరు, పారిశ్రామిక వ్యర్థ జలాలు, అధిక ఇసుక తవ్వకాలు నదుల పర్యావరణ ఆరోగ్యాన్ని మరింత దెబ్బతీస్తాయి. పరీవాహక ప్రాంత నిర్వహణలో ఉపరితల జలాలు, భూగర్భ జలాలు, పర్యావరణ ప్రవాహాలు, వరద మైదానాల పరిరక్షణను సమన్వయం చేయాలి.

రాష్ట్రాల మధ్య వర్షపాతం, నీటి నిల్వ సామర్థ్యం, వ్యవసాయ నీటి అవసరాల్లో వ్యత్యాసాలు ఉండటంతో కావేరి, కృష్ణా, గోదావరి, మహానది పరీవాహక ప్రాంతాల్లో అంతర్రాష్ట్ర వివాదాలు ప్రముఖంగా ఉన్నాయి. అంతర్రాష్ట్ర నదీజల వివాదాలపై పార్లమెంటు చట్టం చేయడానికి రాజ్యాంగంలోని అధికరణం 262 అవకాశం కల్పిస్తుంది; అంతర్రాష్ట్ర నదీజల వివాదాల చట్టం, 1956 వివాదాల న్యాయనిర్ణయానికి చట్టబద్ధమైన వ్యవస్థను అందిస్తుంది. ప్రిలిమ్స్ కోసం, ఒక నది ప్రధాన ప్రవాహ మార్గం గుండా వెళ్లే రాష్ట్రాలకు, దాని విస్తృత పరీవాహక ప్రాంతంలో ఉన్న రాష్ట్రాలకు మధ్య తేడాను గుర్తించండి.

  • పటాలను ఈ క్రమంలో పునశ్చరణ చేయండి: జన్మస్థానం, ప్రవాహ దిశ, ఉపనదులు, ఆనకట్టలు, నదీముఖం, పొరుగున ఉన్న పరీవాహక ప్రాంతాలు.
  • ద్వీపకల్ప నదులన్నీ తూర్పు వైపే ప్రవహిస్తాయని లేదా పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదులన్నీ ఎస్ట్యూరీలను ఏర్పరుస్తాయని వంటి మినహాయింపుల్లేని నిర్ధారణలను చేయవద్దు.

పరీవాహక ప్రాంతంలోని మార్పులు దిగువన ఉన్న నదీ ప్రవాహాలను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయి

  1. 1. రుతుపవన వర్షపాతం పరీవాహక ప్రాంతంలో పడుతుంది
  2. 2. వృక్షసంపద, నేలలు మరియు భౌగోళిక శిలా నిర్మాణం నీరు నేలలోకి ఇంకడాన్ని, ఉపరితల ప్రవాహాన్ని నియంత్రిస్తాయి
  3. 3. ఉపనదులు నీటిని, అవక్షేపాలను ప్రధాన నదికి చేరవేస్తాయి
  4. 4. జలాశయాలు, నీటి వినియోగం కోసం చేసే మళ్లింపులు నదీ ప్రవాహాలను, అవక్షేపాల రవాణాను మారుస్తాయి
  5. 5. దిగువ ప్రవాహ ప్రాంతాల్లో మారిన పరిస్థితులు వ్యవసాయ భూములు, చిత్తడి నేలలు మరియు నదీ ముఖద్వారాలపై ప్రభావం చూపుతాయి
పరీక్షలకు ముఖ్యమైన ప్రధాన ద్వీపకల్ప నదుల తులనాత్మక అధ్యయనం
నదిజన్మస్థానంప్రధాన ఉపనదులుసంగమించే జలభాగం
మహానదిసిహావా కొండలు, ఛత్తీస్‌గఢ్శివనాథ్, హస్‌దేవ్, తేల్బంగాళాఖాతం; డెల్టా
గోదావరిత్రయంబకేశ్వర్, మహారాష్ట్రప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, మంజీరాబంగాళాఖాతం; డెల్టా
కృష్ణామహాబలేశ్వర్ సమీపంలో, మహారాష్ట్రభీమా, తుంగభద్ర, కోయనాబంగాళాఖాతం; డెల్టా
కావేరితలకావేరి, కర్ణాటకకబిని, హేమావతి, భవానిబంగాళాఖాతం; డెల్టా
నర్మదాఅమర్‌కంటక్, మధ్యప్రదేశ్తవా, హిరణ్ఖంభాత్ సింధుశాఖ; ఎస్ట్యుయరీ
తపతిముల్తాయి సమీపంలో, మధ్యప్రదేశ్పూర్ణా, గిర్ణాఖంభాత్ సింధుశాఖ; ఎస్ట్యుయరీ

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కావేరి జలాల పంపిణీ

సుప్రీంకోర్టు ఫిబ్రవరి 2018 తీర్పును అనుసరించి, కేంద్ర ప్రభుత్వం జూన్ 2018లో కావేరి జల నిర్వహణ పథకాన్ని నోటిఫై చేసి, కావేరి జల నిర్వహణ ప్రాధికార సంస్థను, కావేరి జల నియంత్రణ కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది. రుతుపవనాల వైవిధ్యం, సాగునీటి అవసరాలు అంతర్రాష్ట్ర జలాల పంపిణీని ఎలా సంక్లిష్టం చేస్తాయో ఈ పరీవాహక ప్రాంతం వివరిస్తుంది.

గోదావరి డెల్టా మడ అడవులు

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కోరింగ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం గోదావరి డెల్టాలోని మడ అడవులను పరిరక్షిస్తుంది. ఈ ఆవాసాలు మత్స్య సంపదకు, తీర జీవవైవిధ్యానికి ఆధారంగా ఉండటంతోపాటు అలల ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో తోడ్పడతాయి. వీటి పరిరక్షణ కోసం మంచినీటి ప్రవాహాలు, అవక్షేపాల సరఫరా, చుట్టుపక్కల భూవినియోగ ఒత్తిళ్లపై దృష్టి సారించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

ఏ జతలోని రెండు నదులూ గోదావరి ఉపనదులే?

  • A. ఇంద్రావతి మరియు ప్రాణహిత
  • B. భీమా మరియు కబిని
  • C. తవా మరియు తెల్
  • D. తుంగభద్ర మరియు మంజీరా

ప్రశ్న 2

కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. నర్మదా నది ప్రధానంగా వింధ్య, సాత్పురా పర్వత శ్రేణుల మధ్య ప్రవహిస్తుంది. 2. నర్మదా, తపతి నదులు రెండూ ఖంభాత్ సింధుశాఖలో కలుస్తాయి. 3. పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే ప్రతి ద్వీపకల్ప నదీ భ్రంశ లోయలోనే ప్రవహిస్తుంది. వీటిలో సరైనవి ఏవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

ఏ జలపాతం–నది జత సరిగ్గా జతపరచబడింది?

  • A. జోగ్ జలపాతం — శరావతి
  • B. ధువాంధార్ జలపాతం — తపతి
  • C. శివనసముద్ర జలపాతం — గోదావరి
  • D. చిత్రకోట్ జలపాతం — కృష్ణా
మెయిన్స్: భూస్వరూపం, భూగర్భ నిర్మాణం, రుతుపవన వర్షపాతం ద్వీపకల్ప నదీ వ్యవస్థను ఎలా రూపొందిస్తాయో వివరించండి. జల నిర్వహణపై వాటి ప్రభావాలను చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • పీఠభూమికి సాధారణంగా తూర్పు వైపు ఉన్న వాలును, పశ్చిమ కనుమల జలవిభాజకాన్ని నదుల ప్రవాహ దిశతో అనుసంధానించండి.
  • నర్మద, తపతి లోయలను ఉదాహరణలుగా తీసుకొని భౌగోళిక నిర్మాణ నియంత్రణను వివరించండి.
  • రుతువారీ నదీ ప్రవాహ పరిమాణాన్ని, ఆగ్నేయ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలకు ఈశాన్య రుతుపవనాల ద్వారా లభించే జలాల వాటాను చర్చించండి.
  • అవక్షేపాలు, తీరప్రాంత ప్రక్రియల ఆధారంగా డెల్టా రూపంలోని నదీముఖాలకు, ఎస్ట్యూరీ రూపంలోని నదీముఖాలకు మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • సాగునీటి, జల నిల్వ అవసరాలను అంతర్రాష్ట్ర సహకారం, పర్యావరణ ప్రవాహాలు, పరీవాహక ప్రాంత పరిరక్షణతో అనుసంధానించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: Physical Environment, Class XI, chapter on Drainage System.
  • NCERT, Contemporary India–I, Class IX, chapter on Drainage.
  • Central Water Commission and ISRO, River Basin Atlas of India.
  • India-WRIS portal: river basins, reservoirs and water-resources maps.
  • India Code: Inter-State River Water Disputes Act, 1956.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp