New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · వనరులు మరియు వ్యవసాయం

పెట్రోలియం

పెట్రోలియం ప్రధానంగా అవక్షేప ద్రోణుల్లో కేంద్రీకృతమై ఉండే శిలాజ ఇంధనం. భారతదేశంలో దీని భౌగోళిక స్వరూపంలో సముద్ర ప్రాంతాల్లోనూ, భూభాగంలోనూ ఉత్పత్తి, తీర ప్రాంతాలు మరియు అంతర్భాగాల్లోని భారీ శుద్ధి కర్మాగారాలు, విస్తృత రవాణా వ్యవస్థలు, దిగుమతి చేసుకున్న ముడి చమురుపై అధిక ఆధారపడటం వంటి అంశాలు కలిసి ఉంటాయి. పెట్రోలియాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే భూగర్భ పరిస్థితులను పారిశ్రామిక స్థానం, ఇంధన భద్రత, పర్యావరణ ముప్పులు, ప్రభుత్వ విధానంతో అనుసంధానించాలి.

ONGC చమురు, సహజవాయువు ప్రాసెసింగ్ వేదిక.
బాంబే హై, దక్షిణ క్షేత్రం.

సముద్రగర్భ పైపులైన్లు చమురు, సహజవాయువును దాదాపు 120 NM దూరంలో, ముంబై సమీపంలో ఉన్న ఉరాన్‌కు చేరవేస్తాయి.

ONGC చమురు, సహజవాయువు ప్రాసెసింగ్ వేదిక. బాంబే హై, దక్షిణ క్షేత్రం. సముద్రగర్భ పైపులైన్లు చమురు, సహజవాయువును దాదాపు 120 NM దూరంలో, ముంబై సమీపంలో ఉన్న ఉరాన్‌కు చేరవేస్తాయి.

Credit: Nandu Chitnis from Pune, India · CC BY 2.0 · source

అందమైన డిగ్బోయ్ చమురు శుద్ధి కర్మాగార ప్రాంగణం లోపలి భాగాన్ని సందర్శించడానికి నా స్నేహితుడితో కలిసి డిగ్బోయ్‌కు వెళ్లినప్పుడు ఈ చిత్రాన్ని తీశాను.

అందమైన డిగ్బోయ్ చమురు శుద్ధి కర్మాగార ప్రాంగణం లోపలి భాగాన్ని సందర్శించడానికి నా స్నేహితుడితో కలిసి డిగ్బోయ్‌కు వెళ్లినప్పుడు ఈ చిత్రాన్ని తీశాను.

Credit: Nilotpal Hazarika123 · CC0 · source

హోర్ముజ్ జలసంధి: ఇరాన్, ఒమన్‌లను, పర్షియన్ సింధుశాఖ–ఒమన్ సింధుశాఖల మధ్య అనుసంధానాన్ని గుర్తించండి. ఇది ఇంధన వాణిజ్యానికి సంబంధించిన భౌగోళిక నేపథ్యాన్ని చూపుతుంది; ప్రస్తుత అంతరాయాలను చూపే పటం కాదు.

Map study

హోర్ముజ్ జలసంధి: ఇరాన్, ఒమన్‌లను, పర్షియన్ సింధుశాఖ–ఒమన్ సింధుశాఖల మధ్య అనుసంధానాన్ని గుర్తించండి. ఇది ఇంధన వాణిజ్యానికి సంబంధించిన భౌగోళిక నేపథ్యాన్ని చూపుతుంది; ప్రస్తుత అంతరాయాలను చూపే పటం కాదు.

  • పటాన్ని విశ్లేషించే ముందు మూల పటంలోని సంకేతాల వివరణను, సూచన తేదీని చదవండి.
  • అంశాన్ని పునశ్చరణ చేయడానికి ప్రాదేశిక నమూనాలను ఉపయోగించండి; ప్రస్తుత అధికారిక సరిహద్దులు, హోదాలు, హెచ్చరికలను విడిగా ధ్రువీకరించుకోండి.

Credit: Goran tek-en · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. ఏర్పడటం, లభ్యత మరియు ప్రాథమిక పరిభాష

ప్రాచీన సముద్ర, సరస్సు పరిసరాల్లో నిక్షిప్తమైన సేంద్రియ పదార్థం నుంచి ప్రధానంగా పెట్రోలియం ఏర్పడుతుంది. వరుసగా పేరుకుపోయే అవక్షేప పొరల కింద కూరుకుపోవడం, ఆక్సిజన్ సరఫరా పరిమితంగా ఉండటం, భౌగోళిక ఉష్ణానికి లోనవడం వల్ల లక్షలాది సంవత్సరాల వ్యవధిలో ఈ సేంద్రియ పదార్థం హైడ్రోకార్బన్‌లుగా మారుతుంది. మూల శిల ప్రధానంగా చమురును ఉత్పత్తి చేస్తుందా లేదా వాయువును ఉత్పత్తి చేస్తుందా అనేది ఉష్ణోగ్రత, అది భూగర్భంలో కూరుకుపోయిన చరిత్రపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అందువల్ల మానవ కాలప్రమాణాల దృష్ట్యా పెట్రోలియం పునరుత్పాదక వనరు కాదు. దాని విస్తరణ ప్రస్తుత వృక్షసంపద లేదా శీతోష్ణస్థితిని కాకుండా, అవక్షేప హరివాహక ప్రాంతాల భౌగోళిక పరిణామాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

సాంప్రదాయిక పెట్రోలియం సంచయానికి సమర్థంగా పనిచేసే పెట్రోలియం వ్యవస్థ అవసరం: సేంద్రియ పదార్థం సమృద్ధిగా ఉన్న మూల శిల, తగినంత ఉష్ణ పరిపక్వత, వలస మార్గాలు, సచ్ఛిద్రత మరియు పారగమ్యత కలిగిన నిల్వ శిల, అపారగమ్య నిరోధక పొర, అనువైన బంధక నిర్మాణం ఉండాలి. ఇసుకరాయి, సున్నపురాయి సాధారణంగా నిల్వ శిలలుగా పనిచేస్తాయి; షేల్ లేదా బాష్పీభవన నిక్షేప శిలలు నిరోధక పొరలుగా పనిచేయవచ్చు. నిర్మాణాత్మక బంధకాల్లో ఊర్ధ్వవలితాలు, భ్రంశాలతో సంబంధం ఉన్న మూసివేత నిర్మాణాలు ఉంటాయి; ఇసుకరాయి పొర క్రమంగా సన్నబడి అంతరించిపోవడం వంటి శిలా లక్షణాల్లో మార్పుల వల్ల స్తర సంబంధ బంధకాలు ఏర్పడతాయి. పెట్రోలియం విస్తారమైన భూగర్భ సరస్సుల్లో కాకుండా, పరస్పరం అనుసంధానమైన రంధ్రాల్లో ఉంటుంది.

సరళమైన నిల్వ నిర్మాణంలో సాంద్రతల మధ్య తేడాల వల్ల చమురుకు పైన వాయువు, దాని కింద నీరు ఉండవచ్చు. అయితే, వాస్తవ నిల్వ నిర్మాణాలు మరింత సంక్లిష్టంగా ఉండవచ్చు. వనరులు అనే పదం స్థూలంగా అక్కడ ఉన్నట్లు అంచనా వేసిన పరిమాణాలను సూచిస్తుంది; నిల్వలు అంటే నిర్దిష్ట సాంకేతిక, ఆర్థిక పరిస్థితుల్లో వెలికితీయగల పరిమాణాలు. సాంప్రదాయిక పెట్రోలియం అనువైన నిల్వ శిలల గుండా ప్రవహించగలదు; తక్కువ పారగమ్యత గల శిలల్లోని చమురు (టైట్ ఆయిల్), షేల్ చమురు వనరుల వెలికితీతకు సాధారణంగా మరింత అధునాతనమైన, విస్తృత స్థాయి పద్ధతులు అవసరమవుతాయి. సహజ వాయువు ముడి చమురుతో కలిసి అనుబంధ వాయువుగా లేదా వాయు క్షేత్రాల్లో స్వతంత్రంగా ఉండవచ్చు.

  • సచ్ఛిద్రత (Porosity) శిలలోని నిల్వకు అనువైన ఖాళీ స్థలాన్ని కొలుస్తుంది; పారగమ్యత (Permeability) ఆ శిల గుండా ద్రవాలు ఎంత సులభంగా ప్రవహించగలవో కొలుస్తుంది.
  • అవక్షేప హరివాహక ప్రాంతం పెట్రోలియం అన్వేషణకు అనుకూలమైనది. అయితే, అవక్షేప శిలలు ఉన్నంత మాత్రాన వాణిజ్యపరంగా వెలికితీయగల పెట్రోలియం ఉంటుందని హామీ లేదు.
  • ముడి చమురు నాణ్యతలో తేడాలు ఉంటాయి: తేలికపాటి, భారమైన అనే వర్గీకరణ సాంద్రతను సూచిస్తే, స్వీట్, సోర్ అనే వర్గీకరణ ప్రధానంగా గంధక పరిమాణాన్ని సూచిస్తుంది.

2. భారతదేశ పెట్రోలియం భౌగోళికత

హైడ్రోకార్బన్ల డైరెక్టరేట్ జనరల్ భారతదేశంలో 26 అవక్షేప హరివాహక ప్రాంతాలను గుర్తించింది. ఇవి భూభాగం, తక్కువ లోతు జలాలు, లోతైన జల ప్రాంతాల్లో సుమారు 3.4 మిలియన్ చదరపు కిలోమీటర్ల మేర విస్తరించి ఉన్నాయి. భౌగోళిక చరిత్ర, సమాచార లభ్యత, చేరుకునే సౌలభ్యం, వాణిజ్య సాధ్యత పరంగా ఈ ప్రాంతాల మధ్య తేడాలు ఉండటంతో అన్వేషణలో విజయాలు అన్ని ప్రాంతాల్లో సమానంగా లేవు. భారతదేశంలోని ప్రధాన ఉత్పాదక ప్రాంతాలు పశ్చిమ తీరానికి ఆవల సముద్ర ప్రాంతం, అస్సాం–అరకాన్, కాంబే, రాజస్థాన్, కృష్ణా–గోదావరి, కావేరి హరివాహక ప్రాంతాలు. పెట్రోలియం లభించే సంభావ్యత ఉన్న ప్రాంతాన్ని, ఇప్పటికే ఉత్పత్తి జరుగుతున్న నిర్ధారిత క్షేత్రం నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

ఈశాన్య ప్రాంతంలోని ఎగువ అస్సాంలో డిగ్బోయ్, నహర్‌కటియా, మోరాన్ వంటి చారిత్రక చమురు క్షేత్రాలు ఉన్నాయి. డిగ్బోయ్ చమురు శుద్ధి కర్మాగారం 1901లో కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది; భారతదేశ పెట్రోలియం చరిత్రలో ఇది ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిగా నిలిచింది. అస్సాం పెట్రోలియం పరిశ్రమ చమురు శుద్ధి కర్మాగారాలు, పైప్‌లైన్లు, పారిశ్రామిక నివాస ప్రాంతాల అభివృద్ధికి తోడ్పడింది. అయితే, వరదలకు గురయ్యే భూభాగం, పర్యావరణ సున్నితత్వం, రవాణా పరిమితులు కార్యకలాపాలను సంక్లిష్టం చేస్తున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలో ఆయిల్ ఇండియా లిమిటెడ్ విస్తృత స్థాయిలో కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తోంది.

గుజరాత్‌లోని కాంబే అవక్షేప బేసిన్‌లో అంకలేశ్వర్, కలోల్, మెహసానా ఉన్నాయి. పశ్చిమ తీరానికి ఆవల సముద్ర ప్రాంతంలో చమురు ఉత్పత్తి ముంబై హై, దాని సమీపంలోని హీరా, నీలమ్ వంటి క్షేత్రాల్లో కేంద్రీకృతమై ఉంది; ముంబై హైని 1974లో కనుగొన్నారు, 1976లో ఉత్పత్తి ప్రారంభమైంది. రాజస్థాన్‌లోని బార్మేర్ అవక్షేప బేసిన్‌లో మంగళ, భాగ్యం, ఐశ్వర్య క్షేత్రాలు ఉన్నాయి. తూర్పు అంచున ఉన్న కృష్ణా–గోదావరి, కావేరి అవక్షేప బేసిన్‌లలో ముఖ్యమైన హైడ్రోకార్బన్ నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. సముద్ర జలాల లోతు పెరిగేకొద్దీ సముద్రగర్భం నుంచి చమురు వెలికితీతకు మరింత సంక్లిష్టమైన సాంకేతిక పరిజ్ఞానం అవసరమవుతుంది; వ్యయం కూడా పెరుగుతుంది.

  • పటంలో పశ్చిమం నుంచి తూర్పునకు క్రమం: రాజస్థాన్ మరియు కాంబే; ముంబయి తీరానికి ఆవల సముద్ర ప్రాంతం; కావేరి; కృష్ణా–గోదావరి; అస్సాం–అరకాన్.
  • సముద్రంలోని చమురు క్షేత్రమైన ముంబయి హైను, ముంబయిలోని చమురు శుద్ధి కర్మాగారం మరియు నౌకాశ్రయ మౌలిక సదుపాయాలతో గందరగోళపడవద్దు.
  • కృష్ణా–గోదావరి, కావేరి హైడ్రోకార్బన్ హరివాహక ప్రాంతాలు భారతదేశ తూర్పు తీర అంచు, దానిని ఆనుకుని ఉన్న సముద్ర ప్రాంతాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి.

3. వెలికితీత, శుద్ధి, పరిశ్రమల స్థాపన ప్రదేశం

పెట్రోలియం పరిశ్రమను అప్‌స్ట్రీమ్, మిడ్‌స్ట్రీమ్, డౌన్‌స్ట్రీమ్ కార్యకలాపాలుగా విభజిస్తారు. అప్‌స్ట్రీమ్ కార్యకలాపాల్లో అన్వేషణ, బావుల తవ్వకం, ఉత్పత్తి ఉంటాయి. మిడ్‌స్ట్రీమ్ కార్యకలాపాల్లో రవాణా, నిల్వ ఉంటాయి; డౌన్‌స్ట్రీమ్ కార్యకలాపాల్లో శుద్ధి, మార్కెటింగ్, సంబంధిత ప్రాసెసింగ్ ఉంటాయి. అన్వేషణలో భూగర్భ శాస్త్ర సమాచార విశ్లేషణ, భూకంప తరంగ సర్వేలు, అన్వేషణ బావులను ఉపయోగిస్తారు; భూకంప తరంగ సర్వేలో చమురు లభించే అవకాశం ఉన్నట్లు కనిపించే భూగర్భ నిర్మాణం ఒక్కటే ఆర్థికంగా లాభదాయకమైన చమురు క్షేత్రం ఉందనడానికి రుజువు కాదు.

చమురు శుద్ధి కర్మాగారాల్లో అంశిక స్వేదనం ద్వారా ముడి చమురును మరిగే ఉష్ణోగ్రత పరిధుల ఆధారంగా వివిధ అంశాలుగా వేరు చేస్తారు. క్రాకింగ్, రిఫార్మింగ్, గంధకం తొలగింపు వంటి తదుపరి ప్రక్రియలు ఉత్పత్తుల దిగుబడిని, నాణ్యతను మెరుగుపరుస్తాయి. ప్రధాన ఉత్పత్తుల్లో ద్రవీకృత పెట్రోలియం వాయువు, పెట్రోలు, నాఫ్తా, విమాన టర్బైన్ ఇంధనం, కిరోసిన్, డీజిల్, కందెన నూనెలు, బిటుమెన్ ఉంటాయి. నాఫ్తా, చమురు శుద్ధి ప్రక్రియలో లభించే ఇతర పదార్థాలు పెట్రోరసాయన పరిశ్రమకు ముఖ్యమైన ముడి పదార్థాలు. సహజ వాయువు ప్రాసెసింగ్ ద్వారా కూడా LPG లభిస్తుంది; కాబట్టి LPGని కేవలం చమురు శుద్ధి కర్మాగారాల్లో మాత్రమే ఉత్పత్తి అయ్యే పదార్థంగా పరిగణించకూడదు.

భారీ ట్యాంకర్లు, పైప్‌లైన్ల ద్వారా ముడి చమురును తక్కువ వ్యయంతో రవాణా చేయవచ్చు కాబట్టి చమురు శుద్ధి కర్మాగారాలను చమురు క్షేత్రాల సమీపంలోనే స్థాపించాల్సిన అవసరం లేదు. వాటి స్థాపన ప్రదేశం నౌకాశ్రయ సౌలభ్యం, మార్కెట్లు, నీరు, విద్యుత్తు, భూమి, రవాణా అనుసంధానాలు, పర్యావరణ అవసరాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దిగుమతి చేసుకునే ముడి చమురును స్వీకరించడానికి, ఉత్పత్తులను ఎగుమతి చేయడానికి తీరప్రాంత స్థానం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలకు జామ్‌నగర్, వడినార్, కొచ్చి, మంగళూరు, పారాదీప్ ఉదాహరణలు. మథుర, పానిపట్, బీనా వంటి లోతట్టు ప్రాంతాల చమురు శుద్ధి కర్మాగారాలు పైప్‌లైన్లు, భారీ వినియోగం గల అంతర్భూభాగాల ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తాయి. పైప్‌లైన్లు నిత్య రహదారి రద్దీని తగ్గిస్తాయి; అయితే వాటికి భారీ ప్రారంభ పెట్టుబడి, లీకేజీలను గుర్తించేందుకు జాగ్రత్తతో కూడిన పర్యవేక్షణ అవసరం.

  • ONGC, ఆయిల్ ఇండియా ప్రధాన ప్రభుత్వ రంగ అన్వేషణ–ఉత్పత్తి (అప్‌స్ట్రీమ్) సంస్థలు.
  • ఇండియన్ ఆయిల్, భారత్ పెట్రోలియం, హిందుస్థాన్ పెట్రోలియం ప్రధాన ప్రభుత్వ రంగ చమురు శుద్ధి, మార్కెటింగ్ కంపెనీలు.
  • భారతదేశం ఒకేసారి ముడి చమురు దిగుమతులపై అత్యధికంగా ఆధారపడే దేశంగానూ, శుద్ధి చేసిన పెట్రోలియం ఉత్పత్తులను గణనీయంగా ఎగుమతి చేసే దేశంగానూ ఉండగలదు.

4. ఇంధన భద్రత మరియు పెట్రోలియం పాలన

రవాణా, విమానయానం, పెట్రోరసాయనాలు మరియు అనేక పారిశ్రామిక కార్యకలాపాల్లో పెట్రోలియం కీలక స్థానంలో కొనసాగుతోంది. ముడి చమురు కోసం భారతదేశం దిగుమతులపై ఆధారపడటం 85% మించి ఉంది. దీనివల్ల అంతర్జాతీయ ధరల హెచ్చుతగ్గులు, మారకపు రేటు మార్పులు, సముద్ర రవాణాలో అంతరాయాలు మరియు భౌగోళిక రాజకీయ సంఘర్షణల ప్రభావానికి ఆర్థిక వ్యవస్థ సులభంగా లోనవుతుంది. ప్రపంచ చమురు సరఫరాలో పర్షియన్ గల్ఫ్ ప్రాముఖ్యత కొనసాగుతుండగా, భారతదేశం వివిధ ప్రాంతాల నుంచి చమురు సమకూర్చుకునేలా తన సరఫరా వనరులను వైవిధ్యపరిచింది. సరఫరాదారుల ర్యాంకులు కాలానుగుణంగా మారుతాయి; వాటిని ఎల్లప్పుడూ సంబంధిత ఆర్థిక సంవత్సరాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని పరిశీలించాలి.

సముద్ర మార్గాల్లోని కీలక ఇరుకు మార్గాలు పెట్రోలియం భౌగోళిక విస్తరణను వ్యూహాత్మక వ్యవహారాలతో అనుసంధానిస్తాయి. హోర్ముజ్ జలసంధి పర్షియన్ గల్ఫ్‌ను ఒమన్ గల్ఫ్‌తో కలుపుతుంది; బాబ్ ఎల్-మందెబ్ ఎర్ర సముద్రం దక్షిణ ప్రవేశ మార్గాన్ని నియంత్రిస్తుంది; మలక్కా జలసంధి హిందూ మహాసముద్రాన్ని ప్రధాన తూర్పు ఆసియా మార్కెట్లతో అనుసంధానిస్తుంది. ప్రత్యామ్నాయ మార్గాల ద్వారా వాస్తవ సరఫరాలు కొనసాగుతున్నప్పటికీ, అంతరాయాలు సరకు రవాణా మరియు బీమా ఖర్చులను పెంచవచ్చు. అందువల్ల ఇంధన భద్రత అంటే ప్రపంచంలో నిల్వలు ఉండటం మాత్రమే కాదు; భరించగల ధరలకు ఇంధనం లభించడం, విశ్వసనీయంగా సరఫరా కావడం కూడా ఇందులో భాగమే.

పెట్రోలియం మరియు సహజ వాయువు మంత్రిత్వ శాఖ ఈ రంగానికి సంబంధించిన విధానాన్ని పర్యవేక్షిస్తుంది. హైడ్రోకార్బన్ల డైరెక్టరేట్ జనరల్ ఎగువ దశ (అప్‌స్ట్రీమ్) నిర్వహణకు సాంకేతిక సహాయాన్ని అందిస్తుంది. 2016లో ఆమోదించిన హైడ్రోకార్బన్ అన్వేషణ మరియు లైసెన్సింగ్ విధానం వివిధ హైడ్రోకార్బన్లకు ఏకరీతి లైసెన్స్‌ను, ఆదాయ భాగస్వామ్యాన్ని, వర్తించే నిబంధనలకు లోబడి మార్కెటింగ్ మరియు ధరల నిర్ణయ స్వేచ్ఛను ప్రవేశపెట్టింది. ఓపెన్ ఎకరేజ్ లైసెన్సింగ్ ద్వారా కంపెనీలు ముందుగా నిర్దేశించిన బిడ్డింగ్ బ్లాకులపైనే ఆధారపడకుండా, అన్వేషణ ప్రాంతాలను స్వయంగా ప్రతిపాదించవచ్చు. వ్యూహాత్మక నిల్వలు, వైవిధ్యభరిత దిగుమతి వనరులు, దేశీయ అన్వేషణ, ఇంధన వినియోగ సామర్థ్యం మరియు ప్రత్యామ్నాయ ఇంధనాలు కలిసి ప్రతికూల పరిస్థితులను మరింత సమర్థంగా తట్టుకోగల విధాన దృక్పథాన్ని రూపొందిస్తాయి.

  • ఇండియన్ స్ట్రాటజిక్ పెట్రోలియం రిజర్వ్స్ లిమిటెడ్ వ్యూహాత్మక ముడి చమురు నిల్వ సదుపాయాలను నిర్వహిస్తుంది.
  • వ్యూహాత్మక నిల్వలు అత్యవసర పరిస్థితుల్లో రక్షణగా ఉపయోగపడతాయి; అవి నిరంతర దిగుమతి ఏర్పాట్లకు లేదా డిమాండ్ నిర్వహణకు ప్రత్యామ్నాయం కావు.
  • పెట్రోలియం మరియు సహజ వాయువు నియంత్రణ మండలి, పైప్‌లైన్ మౌలిక సదుపాయాలు మరియు నగర గ్యాస్ పంపిణీకి సంబంధించిన కొన్ని అంశాలతో సహా నిర్దేశిత దిగువ దశ (డౌన్‌స్ట్రీమ్) కార్యకలాపాలను నియంత్రిస్తుంది.

5. పర్యావరణ సమస్యలు మరియు ఇంధన పరివర్తన సవాలు

పెట్రోలియం తన జీవిత చక్రం అంతటా పర్యావరణ ప్రమాదాలను సృష్టిస్తుంది. అన్వేషణ జీవుల ఆవాసాలకు అంతరాయం కలిగించవచ్చు; డ్రిల్లింగ్ వల్ల వ్యర్థాలు మరియు కలుషిత నీరు ఉత్పన్నమవుతాయి; చమురు లీకేజీలు తీరప్రాంతాలు, మత్స్య వనరులు మరియు చిత్తడి నేలలను దెబ్బతీస్తాయి; శుద్ధి కర్మాగారాలు నీటిని వినియోగించడంతో పాటు కాలుష్య కారకాలను విడుదల చేస్తాయి. గ్యాస్‌ను మంటగా కాల్చివేయడం (గ్యాస్ ఫ్లేరింగ్) వల్ల కార్బన్ డైఆక్సైడ్ విడుదలవుతుంది. అనుబంధ కార్యకలాపాల నుంచి మీథేన్ లీకేజీ వాతావరణంపై ప్రభావాలను పెంచుతుంది. పెట్రోలియం ఇంధనాల దహనం వల్ల హరితగృహ వాయువులు ఉత్పన్నమవుతాయి; ఇంధన నాణ్యత మరియు ఇంజిన్ సాంకేతికతను బట్టి స్థానిక వాయు కాలుష్య కారకాలు కూడా వెలువడతాయి.

భారతదేశం ఏప్రిల్ 2020లో దేశవ్యాప్తంగా భారత్ స్టేజ్ VI ఇంధన, వాహన ఉద్గార ప్రమాణాలను అమలులోకి తెచ్చింది. ఈ ప్రమాణాలు వాహన కాలుష్యాన్ని నియంత్రిస్తాయి; అయితే కార్బన్ డైఆక్సైడ్ ఉద్గారాలను పూర్తిగా తొలగించవు. ఇథనాల్ మిశ్రిత పెట్రోల్ కార్యక్రమం, విద్యుత్ వాహన వినియోగం, ప్రజా రవాణా, మెరుగైన ఇంధన సామర్థ్యం చమురు డిమాండ్ పెరుగుదలను తగ్గించగలవు. అయితే, జీవ ఇంధనాల విస్తరణలో ముడి పదార్థాల లభ్యత, నీటి వినియోగం, భూ వినియోగం, ఆహార భద్రతను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. సమతుల్య పరివర్తనలో తక్కువ కాలుష్యాన్ని కలిగించే రవాణాతోపాటు సురక్షితమైన వెలికితీత, చమురు చిందటంపై సమర్థవంతమైన ప్రతిస్పందన, శుద్ధి కర్మాగారాల సామర్థ్యం, దుర్బల వర్గాల రక్షణను సమన్వయం చేయాలి.

  • చమురు లీకేజీలు మడ అడవుల వేర్లను కప్పివేసి వాటికి గాలి అందకుండా చేయవచ్చు; సముద్ర పక్షులు, చేపల లార్వాలు మరియు తీరప్రాంత జీవనోపాధులకు హాని కలిగించవచ్చు.
  • పర్యావరణ మదింపు, బావుల నియంత్రణ వ్యవస్థలు, స్వతంత్ర తనిఖీలు మరియు అత్యవసర పరిస్థితుల సన్నద్ధత అత్యవసర రక్షణ చర్యలు.
  • రవాణా విద్యుదీకరణ ప్రత్యక్ష పెట్రోలియం వినియోగాన్ని తగ్గిస్తుంది. అయితే, దానివల్ల కలిగే పూర్తి వాతావరణ ప్రయోజనం కొంతవరకు విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో ఉపయోగించే వివిధ ఇంధన వనరుల మిశ్రమంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

కాలరేఖ

  1. 1901

    అస్సాంలో డిగ్బోయ్ చమురు శుద్ధి కర్మాగారం కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది.

  2. 1974–1976

    ముంబై హైని 1974లో కనుగొన్నారు; 1976లో ఉత్పత్తి ప్రారంభమైంది.

  3. 2016

    హైడ్రోకార్బన్ అన్వేషణ, లైసెన్సింగ్ విధానాన్ని ప్రభుత్వం ఆమోదించింది.

  4. April 2020

    భారతదేశం దేశవ్యాప్తంగా భారత్ స్టేజ్ VI ఇంధన, వాహన ఉద్గార ప్రమాణాలను అమలు చేసింది.

పెట్రోలియం అన్వేషణ నుంచి వినియోగం వరకు

  1. 1. భూగర్భ నిర్మాణ పటాల రూపకల్పన, భూకంప తరంగ సర్వేల ద్వారా పెట్రోలియం నిక్షేపాలు ఉండే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలను గుర్తిస్తారు.
  2. 2. అన్వేషణాత్మక బావుల తవ్వకం ద్వారా హైడ్రోకార్బన్ల ఉనికిని పరీక్షిస్తారు.
  3. 3. మదింపు ద్వారా నిక్షేపాశయ లక్షణాలను, వాణిజ్యపరమైన లాభదాయకతను నిర్ధారిస్తారు.
  4. 4. అభివృద్ధి బావులు, ఉత్పత్తి సదుపాయాల ద్వారా పెట్రోలియాన్ని వెలికితీస్తారు.
  5. 5. పైపులైన్లు లేదా ట్యాంకర్ల ద్వారా ముడి చమురును నిల్వ కేంద్రాలకు, శుద్ధి కర్మాగారాలకు తరలిస్తారు.
  6. 6. శుద్ధి, పంపిణీ ప్రక్రియల ద్వారా ఇంధనాలను, పెట్రోరసాయన పరిశ్రమలకు అవసరమైన ముడి పదార్థాలను సరఫరా చేస్తారు.
భారతదేశంలోని ప్రధాన పెట్రోలియం ప్రాంతాలు మరియు పటంలో వాటి స్థాన సంబంధాలు
ప్రాంతం లేదా అవక్షేప ద్రోణిస్థానంప్రధాన క్షేత్రాలు లేదా లక్షణాలు
అస్సాం–అరకాన్ఈశాన్య భారతదేశండిగ్బోయ్, నహర్‌కటియా మరియు మోరాన్
కాంబేగుజరాత్అంకలేశ్వర్, కలోల్ మరియు మెహసానా
పశ్చిమ తీర సముద్ర ప్రాంతంమహారాష్ట్ర తీరానికి ఆవల అరేబియా సముద్రంముంబై హై, హీరా మరియు నీలం
రాజస్థాన్పశ్చిమ రాజస్థాన్బార్మేర్ ద్రోణి; మంగళ, భాగ్యం మరియు ఐశ్వర్య
కృష్ణా–గోదావరిఆంధ్రప్రదేశ్ మరియు దానికి ఆనుకుని ఉన్న బంగాళాఖాతంభూభాగంలోనూ, తీరానికి ఆవల సముద్రంలోనూ ఉన్న చమురు, సహజవాయువు సంచయాలు
కావేరితమిళనాడు, పుదుచ్చేరి మరియు వాటికి ఆనుకుని ఉన్న సముద్ర ప్రాంతాలుఆగ్నేయ తీర ప్రాంతంలో చమురు, సహజవాయువు నిక్షేపాల ఉనికి

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

జామ్‌నగర్: ప్రధాన చమురు క్షేత్రానికి సమీపంలో లేకుండానే చమురు శుద్ధి

గుజరాత్‌లోని రిలయన్స్ జామ్‌నగర్ చమురు శుద్ధి సముదాయం నౌకాశ్రయ ఆధారిత పారిశ్రామిక స్థానీకరణకు ఉదాహరణ. సముద్ర మార్గం ద్వారా ముడి చమురు సరఫరాలను పొందగలగడం, భారీ స్థాయిలో శుద్ధి ప్రక్రియలు, నిల్వ, ఎగుమతి మౌలిక సదుపాయాలు దేశీయ, విదేశీ మార్కెట్ల కోసం ఉత్పత్తికి తోడ్పడుతున్నాయి. చమురు శుద్ధి కర్మాగారాల భౌగోళిక విస్తరణ చమురు క్షేత్రాల భౌగోళిక విస్తరణకు ఎందుకు భిన్నంగా ఉంటుందో, దిగుమతి చేసుకున్న ముడి పదార్థాలు ఎగుమతి ఆధారిత తయారీకి ఎలా తోడ్పడగలవో ఈ ఉదాహరణ తెలియజేస్తుంది.

బాఘ్‌జాన్ బ్లోఅవుట్, అస్సాం, 2020

బాఘ్‌జాన్‌లోని ఆయిల్ ఇండియాకు చెందిన ఒక సహజ వాయువు బావిలో 27 మే 2020న అనియంత్రిత వాయు ఉద్గారం (బ్లోఅవుట్) సంభవించి, 9 జూన్‌న మంటలు చెలరేగాయి. దిబ్రూ-సైఖోవా జాతీయ ఉద్యానవనం, మగురి-మోటాపుంగ్ చిత్తడి నేలకు సమీపంలో ఈ బావి ఉండటం, పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన ప్రాంతాల్లో హైడ్రోకార్బన్ కార్యకలాపాల వల్ల పర్యావరణానికి, జీవనోపాధులకు ఎదురయ్యే ప్రమాదాలను స్పష్టం చేసింది. బావి నిర్మాణ పటిష్ఠత, అత్యవసర ప్రతిస్పందన, పర్యావరణ పునరుద్ధరణ ప్రాముఖ్యతను ఈ సంఘటన నొక్కిచెబుతుంది.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

2017 · GS-I: ముఖ్యంగా అనేక అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలలో, పెట్రోలియం శుద్ధి కర్మాగారాలు తప్పనిసరిగా ముడి చమురు ఉత్పత్తి ప్రాంతాలకు సమీపంలో ఉండవు. దీని పర్యవసానాలను వివరించండి.

  • దిగుమతి చేసుకునే ముడి చమురు, నౌకాశ్రయాలు, ట్యాంకర్ రవాణా, పైప్‌లైన్ల పాత్రను వివరించండి.
  • మార్కెట్లకు చేరువ, భారీ స్థాయి ఉత్పత్తి వల్ల కలిగే వ్యయ ప్రయోజనాలు, నీరు–విద్యుత్ వంటి మౌలిక సేవలు, పారిశ్రామిక అనుసంధానాల గురించి చర్చించండి.
  • భారతదేశంలోని తీరప్రాంత, అంతర్భాగ చమురు శుద్ధి కర్మాగారాల ఉదాహరణలను ఉపయోగించండి.
  • ఉపాధి, ప్రాంతీయ అభివృద్ధి, దిగుమతులపై ఆధారపడటం వల్ల తలెత్తే దుర్బలత్వం, తీరప్రాంత పర్యావరణంపై ఒత్తిళ్లను అంచనా వేయండి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

సంప్రదాయ పెట్రోలియం నిక్షేపాలకు సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. నిల్వ శిలలకు తగిన సచ్ఛిద్రత, పారగమ్యత అవసరం. 2. అపారగమ్య ఆచ్ఛాదన పొర హైడ్రోకార్బన్లు మరింత పైకి వలసపోకుండా నిరోధించగలదు. 3. పెట్రోలియం సాధారణంగా పెద్ద, ఖాళీ భూగర్భ గుహల్లో లభిస్తుంది. పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతల్లో ఏది తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. అంకలేశ్వర్ — గుజరాత్
  • B. మంగళ — రాజస్థాన్
  • C. మోరాన్ — అస్సాం
  • D. ముంబై హై — బంగాళాఖాతం

ప్రశ్న 3

భారతదేశ పెట్రోలియం ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ముడి చమురు దిగుమతులపై అధికంగా ఆధారపడుతూనే, శుద్ధి చేసిన పెట్రోలియం ఉత్పత్తులను ఎగుమతి చేయడం కూడా సాధ్యమే. 2. వ్యూహాత్మక పెట్రోలియం నిల్వల ఉద్దేశం సరఫరా అంతరాయాల ప్రభావాన్ని తగ్గించడం. 3. ప్రతి చమురు శుద్ధి కర్మాగారం తప్పనిసరిగా చమురు ఉత్పత్తి చేసే అవక్షేప ద్రోణిలోనే ఉండాలి. పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: భారతదేశ పెట్రోలియం భద్రత దేశీయ వనరుల లభ్యతపై ఎంతగా ఆధారపడి ఉందో, భౌగోళిక పరిస్థితులు, రవాణా–సరఫరా నిర్వహణపై కూడా అంతే ఆధారపడి ఉంది. ఉత్పాదక అవక్షేప బేసిన్లు, చమురు శుద్ధి కర్మాగారాల స్థానాలు, సముద్ర మార్గాలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. దుర్బలత్వాన్ని తగ్గించేందుకు చర్యలను సూచించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ప్రధాన ఉత్పాదక అవక్షేప బేసిన్లను, దేశీయ సరఫరా పరిమితులను గుర్తించండి.
  • తీరప్రాంత, మార్కెట్ ఆధారిత చమురు శుద్ధి కర్మాగారాల స్థానీకరణను వివరించండి.
  • దిగుమతులపై ఆధారపడటం, కీలక ఇరుకు సముద్ర మార్గాలు, సరుకు రవాణా ప్రమాదాల గురించి చర్చించండి.
  • వ్యూహాత్మక నిల్వలు, సరఫరాదారుల వైవిధ్యీకరణ, పైప్‌లైన్ మౌలిక సదుపాయాలను అంచనా వేయండి.
  • ఇంధన వినియోగ సామర్థ్యం, ప్రజా రవాణా, విద్యుదీకరణ, పర్యావరణ బాధ్యతతో కూడిన అన్వేషణకు సంబంధించిన చర్యలను సిఫార్సు చేయండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: People and Economy, Class XII, chapter on Mineral and Energy Resources.
  • NCERT, Contemporary India II, Class X, chapter on Minerals and Energy Resources.
  • Ministry of Petroleum and Natural Gas: annual reports and Indian Petroleum and Natural Gas Statistics.
  • Petroleum Planning and Analysis Cell: official statistics on production, consumption, imports and refining.
  • Directorate General of Hydrocarbons: India Hydrocarbon Outlook and sedimentary basin information.
  • Indian Strategic Petroleum Reserves Limited: official information on strategic storage facilities.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp