New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారతదేశ భూగోళశాస్త్రం · భౌతిక స్వరూపం

భౌతిక స్వరూప విభాగాలు

భారతదేశంలో ఆరు ప్రధాన భౌతిక స్వరూప విభాగాలు ఉన్నాయి: హిమాలయ పర్వతాలు, ఉత్తర మైదానాలు, ద్వీపకల్ప పీఠభూమి, భారత ఎడారి, తీర మైదానాలు, ద్వీపాలు. వీటి ఉచ్చావచాల్లోని వైవిధ్యం భౌమ చరిత్ర, శిలా నిర్మాణం, భూవిరూపక్రియ, క్రమక్షయం, నిక్షేపణల్లోని తేడాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ విభాగాలను అర్థం చేసుకోవడం వల్ల భారతదేశ నదీ పారుదల, శీతోష్ణస్థితి, నేలలు, వ్యవసాయం, జనావాస నమూనాలు, సహజ విపత్తుల గురించి వివరించవచ్చు.

ప్రపంచ భౌతిక ఉచ్చావచాలు: ప్రధాన పర్వత శ్రేణీ మండలాలు, మైదానాలు, మహాసముద్ర ద్రోణులను గుర్తించండి. ఇది ప్రాంతీయ అవగాహన కోసం ఉద్దేశించినది; స్థానిక భూస్వరూపాల వివరణాత్మక సర్వే కాదు.

Map study

ప్రపంచ భౌతిక ఉచ్చావచాలు: ప్రధాన పర్వత శ్రేణీ మండలాలు, మైదానాలు, మహాసముద్ర ద్రోణులను గుర్తించండి. ఇది ప్రాంతీయ అవగాహన కోసం ఉద్దేశించినది; స్థానిక భూస్వరూపాల వివరణాత్మక సర్వే కాదు.

  • మూలాధార తేదీని, పట సంకేత సూచికను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావం, భౌగోళిక స్థానం మధ్య తేడాలను గుర్తించండి.
  • చారిత్రక సరిహద్దులు, సూచనార్థం పేర్కొన్న సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారాన్ని ప్రతిబింబించవు.

Credit: US Government; Central Intelligence Agency · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

భారతదేశ భౌతిక విభాగాలు: పర్వతాలు, మైదానాలు, పీఠభూమి, ఎడారి, తీరం, ద్వీపాలను గుర్తించండి. భూస్వరూప ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రాంతీయ ఉచ్చావచాలను ఉపయోగించండి; ఇది స్థానిక భూస్వరూపశాస్త్ర సర్వే కాదు.

Map study

భారతదేశ భౌతిక విభాగాలు: పర్వతాలు, మైదానాలు, పీఠభూమి, ఎడారి, తీరం, ద్వీపాలను గుర్తించండి. భూస్వరూప ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రాంతీయ ఉచ్చావచాలను ఉపయోగించండి; ఇది స్థానిక భూస్వరూపశాస్త్ర సర్వే కాదు.

  • ప్రాంతీయ నమూనాలను విశ్లేషించే ముందు పట సంకేత సూచికను, సూచన తేదీని చదవండి.
  • పటాన్ని వ్యాసంలోని అంశంతో అనుసంధానించండి; ప్రస్తుత పరిపాలనా సరిహద్దులను లేదా సమాచారాన్ని విడిగా ధృవీకరించండి.

Credit: Vigneshdm1990 · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. భారతదేశ భూ ఉపరితల ఎత్తుపల్లాలను అర్థం చేసుకునే అధ్యయన చట్రం

భౌతిక స్వరూప అధ్యయనం భూ ఉపరితల భౌతిక ఆకృతిని, ముఖ్యంగా ఎత్తుపల్లాలను, భూస్వరూపాలను వివరిస్తుంది. భారతదేశంలోని ఆరు స్థూల భౌతిక విభాగాలు పాఠశాల స్థాయిలో ఉపయోగకరమైన వర్గీకరణ అయినప్పటికీ, ప్రతి విభాగంలోనూ గణనీయమైన అంతర్గత వైవిధ్యం ఉంది. భౌగోళిక నిర్మాణం, ఎత్తు, వాలు, నదీ పారుదల వ్యవస్థ, ఉపరితలాన్ని తీర్చిదిద్దే ప్రక్రియలను కలిపి అధ్యయనం చేయాలి. ఉదాహరణకు, ఒక పీఠభూమి అంతటా ఒకే విధంగా సమతలంగా ఉండాల్సిన అవసరం లేదు; సమీపంలోని ప్రతి పర్వతం కంటే ఎత్తుగా ఉండాల్సిన అవసరమూ లేదు.

ఈ వైవిధ్యానికి మూడు ప్రధాన భౌగోళిక నిర్మాణ భాగాలు ఆధారంగా ఉన్నాయి. ద్వీపకల్ప భూఖండం ప్రధానంగా ప్రాచీన స్ఫటికాకార శిలలతో నిర్మితమైంది; అయితే, తక్కువ వయస్సు గల అవక్షేప నిర్మాణాలు, అగ్నిపర్వత శిలలు కూడా విస్తారమైన ప్రాంతాలను కప్పి ఉన్నాయి. భారత, యురేషియా ఫలకాలు ఒకదానివైపు మరొకటి కదిలి ఢీకొనడం వల్ల హిమాలయాలు ఏర్పడ్డాయి; ఈ ప్రక్రియ సుమారు 50 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమైంది. వీటి మధ్య ఉన్న సింధు–గంగా–బ్రహ్మపుత్ర మైదానాలు, హిమాలయాల ఉద్ధరణతో సంబంధం ఉన్న, అవక్షేపాలతో నిండిన పర్వత పురోభూమి ద్రోణిని ఆక్రమించి ఉన్నాయి.

ముడతలు పడటం, భ్రంశాలు ఏర్పడటం, అగ్నిపర్వత క్రియ వంటి అంతర్జనిత ప్రక్రియలు ప్రధాన భూ ఉపరితల ఎత్తుపల్లాలను సృష్టిస్తాయి. శైథిల్యం, నదీ క్రమక్షయం, పవన క్రియ, సముద్ర నిక్షేపణ వంటి బహిర్జనిత ప్రక్రియలు వాటిని మారుస్తాయి. అందువల్ల భౌతిక స్వరూపం నిరంతరం మారుతూ ఉంటుంది: హిమాలయాల వాలులు భూవిరూపణపరంగా క్రియాశీలంగా ఉంటాయి; నదులు వరద మైదానాల్లో తమ ప్రవాహ మార్గాలను మార్చుకుంటాయి; అవక్షేపాల సరఫరా, అలలు, సాపేక్ష సముద్ర మట్ట మార్పులకు అనుగుణంగా తీరరేఖలు మారుతాయి.

  • పట ఆధారిత ప్రశ్నల కోసం, ప్రతి విభాగాన్ని దాని సరిహద్దుల్లోని నదులు, పర్వత శ్రేణులు, కనుమలు, పొరుగు ప్రాంతాలతో అనుసంధానించి అధ్యయనం చేయండి.
  • భౌగోళిక వయస్సును ప్రస్తుత ఎత్తు నుంచి వేరుగా గుర్తించండి: ప్రాచీన శిలారాశి పైకి ఉద్ధరించబడవచ్చు; అదే సమయంలో, ఇటీవల నిక్షేపణ ద్వారా ఏర్పడిన మైదానం లోతట్టు ప్రాంతంగానే ఉండవచ్చు.

2. హిమాలయ పర్వతాలు, ఈశాన్య కొండలు

హిమాలయాలు భారతదేశ ఉత్తర అంచు వెంబడి సుమారు 2,400 కిలోమీటర్ల పొడవైన చాపంగా విస్తరించి ఉన్నాయి. వాటి ప్రధాన అనుదైర్ఘ్య విభాగాలు మహా హిమాలయాలు లేదా హిమాద్రి, నిమ్న హిమాలయాలు లేదా హిమాచల్, శివాలిక్ శ్రేణులు. హిమాద్రిలో అత్యున్నత శిఖరాలు, ప్రధాన హిమానీనదాలు ఉన్నాయి. నిమ్న హిమాలయాల్లో పీర్ పంజాల్, ధౌలాధర్ వంటి శ్రేణులు ఉన్నాయి. శివాలిక్ శ్రేణులు ఎత్తైన శ్రేణుల నుంచి దిగువకు కొట్టుకువచ్చిన, సాపేక్షంగా తక్కువగా సంఘటితమైన అవక్షేపాలతో ఏర్పడ్డాయి.

నిమ్న హిమాలయాలు, శివాలిక్ శ్రేణుల మధ్య ఉన్న అనుదైర్ఘ్య లోయలను డూన్‌లు అంటారు; డెహ్రా డూన్ వీటికి ప్రముఖ ఉదాహరణ. ప్రధాన హిమాలయ శ్రేణులకు ఆవల కారకోరం, లడఖ్, జాస్కర్‌లతో కూడిన ట్రాన్స్-హిమాలయ శ్రేణులు ఉన్నాయి. వీటిని ప్రధాన హిమాలయాల్లోని మూడు సమాంతర పర్వత మండలాలతో పొరబడకూడదు.

నదీ లోయల ఆధారంగా మరో ప్రాంతీయ వర్గీకరణ ఉంది: సింధు, సట్లెజ్ నదుల మధ్య పంజాబ్ హిమాలయాలు, సట్లెజ్, కాళీ నదుల మధ్య కుమావున్ హిమాలయాలు, కాళీ, తీస్తా నదుల మధ్య నేపాల్ హిమాలయాలు, తీస్తా, దిహాంగ్ నదుల మధ్య అస్సాం హిమాలయాలు ఉన్నాయి. ఇవి సంప్రదాయ భౌతిక స్వరూప విభాగాల పేర్లే తప్ప ప్రస్తుత పరిపాలనా విభాగాలు కావు. దిహాంగ్ లోతైన ఇరుకు లోయను దాటిన తర్వాత ఈ పర్వత వ్యవస్థ దక్షిణ దిశకు వంగి పూర్వాచల్‌గా విస్తరిస్తుంది. ఇందులో పట్కాయ్, నాగా, మిజో కొండలు ఉన్నాయి.

  • హిమాలయాలు రుతుపవన ప్రసరణను ప్రభావితం చేస్తాయి, జీవనదులకు ఆధారంగా ఉంటాయి, వివిధ ఎత్తులకు అనుగుణమైన వైవిధ్యభరిత పర్యావరణ వ్యవస్థలను కలిగి ఉంటాయి.
  • క్రియాశీల భూవిరూపణ చలనాలు, నిటారైన వాలులు, తీవ్రమైన వర్షపాతం, సరైన ప్రణాళిక లేకుండా వాలుల్లో చేసే మార్పులు భూకంపాలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం, ఆకస్మిక వరదలకు దోహదం చేస్తాయి.

3. ఉత్తర మైదానాలు: నిక్షేపణ, ప్రాంతీయ వైవిధ్యం

సింధు, గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదీ వ్యవస్థలు, వాటి ఉపనదులు సుదీర్ఘకాలం పాటు ఒండ్రును నిక్షేపించడం వల్ల ఉత్తర మైదానాలు ఏర్పడ్డాయి. వీటి ప్రధాన ఉపవిభాగాలు పంజాబ్ మైదానాలు, గంగా మైదానాలు, బ్రహ్మపుత్ర మైదానాలు. తక్కువ వాలు, సారవంతమైన నేలలు, సులభంగా అందుబాటులో ఉండే భూగర్భజలాలు సాంద్ర వ్యవసాయానికి, దట్టమైన జనావాసాలకు దోహదపడుతున్నాయి. అయితే వరదలకు గురయ్యే అవకాశం, నీరు నిలిచిపోవడం, భూగర్భజలాల క్షీణత ఈ ప్రాంతంలోని వివిధ భాగాల్లో గణనీయంగా భిన్నంగా ఉంటాయి.

హిమాలయ పర్వతపాదాల నుంచి దక్షిణ దిశగా చూస్తే, పర్వతాల నుంచి దిగివచ్చే ప్రవాహాలు నిక్షేపించిన పెద్ద గులకరాళ్లు, కంకరతో ఏర్పడిన సన్నని మండలమే భాబర్. దీనికి అధిక జల పారగమ్యత ఉండటం వల్ల అనేక చిన్న ప్రవాహాలు భూగర్భంలోకి ఇంకిపోయి కనుమరుగవుతాయి. దీనికి దక్షిణంగా ఉన్న తేమతో కూడిన టెరాయ్ మండలంలో భూగర్భజలాలు, ప్రవాహాలు తిరిగి ఉపరితలంపైకి వస్తాయి. చారిత్రకంగా ఈ ప్రాంతంలో చిత్తడి నేలలు, దట్టమైన వృక్షసంపద ఉండేవి. అనంతర కాలంలో టెరాయ్‌లోని విస్తారమైన ప్రాంతాలను సాగుకు అనుకూలంగా మార్చారు.

భాంగర్, ఖాదర్ వరుసగా పాత, కొత్త ఒండ్రు నిక్షేపాలను సూచిస్తాయి. భాంగర్ సాపేక్షంగా ఎత్తైన మెట్టు భూభాగాల్లో ఉంటుంది; ఇందులో కంకర్ అని పిలిచే సున్నపు గడ్డలు ఉండవచ్చు. ఖాదర్ తరచూ వరదలకు గురయ్యే క్రియాశీల వరద మైదానాల్లో ఉంటుంది; పదేపదే జరిగే నిక్షేపణ వల్ల ఇది పునరుద్ధరించబడుతుంది. ఈ భేదం నిక్షేపణ జరిగే పరిస్థితులు, సాపేక్ష వయస్సుపై ఆధారపడి ఉంటుంది; కేవలం నదికి ఉత్తరాన లేదా దక్షిణాన ఉండటంపై కాదు.

  • నదీ వంకరలు, గుర్రపునాడా సరస్సులు, సహజ నదీ తీర కట్టలు, వరద ద్రోణులు విలక్షణమైన ఒండ్రు నిక్షేప భూస్వరూపాలు.
  • బ్రహ్మపుత్రలో సాధారణంగా అనేక పాయలుగా చీలి, తిరిగి కలిసే అల్లిక ఆకారపు ప్రవాహ మార్గాలు ఏర్పడతాయి; ప్రవాహ మార్గాలు స్థానభ్రంశం చెందడం, నదీ తీరాల కోత జనావాసాలకు, రవాణాకు ప్రధాన సవాళ్లను సృష్టిస్తాయి.

4. ద్వీపకల్ప పీఠభూమి, దాని అంచులు

ద్వీపకల్ప పీఠభూమి స్థూలంగా త్రిభుజాకారంలో ఉన్న ఉన్నత భూభాగం. ఇది ప్రధానంగా ప్రాచీన స్ఫటికాకార అగ్ని శిలలు, రూపాంతర శిలలతో నిర్మితమై ఉంది; దీనిపై విస్తారమైన అవక్షేప, అగ్నిపర్వత శిలా ఆచ్ఛాదనలు ఉన్నాయి. దీని ప్రధాన విభాగాలు నర్మదకు ఉత్తరాన ఉన్న మధ్య ఉన్నత భూములు, దక్షిణాన ఉన్న దక్కన్ పీఠభూమి. మాల్వా పీఠభూమి, బుందేల్‌ఖండ్, బఘేల్‌ఖండ్, చోటా నాగపూర్ ప్రాంతాలు దీని అంతర్గత వైవిధ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

దక్కన్ పీఠభూమి సాధారణంగా తూర్పు వైపునకు వాలి ఉంటుంది. గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదులు బంగాళాఖాతం వైపు ప్రవహించడానికి ఇది ఒక ప్రధాన కారణం. నర్మదా, తపతి నదులు ఇందుకు ముఖ్యమైన మినహాయింపులు; ఇవి భూగర్భ నిర్మాణాల నియంత్రణలో ఏర్పడిన ద్రోణుల గుండా పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తాయి. వాయవ్య దక్కన్‌లోని అధిక భాగం దక్కన్ ట్రాప్స్‌కు చెందిన బసాల్ట్ లావా పొరలతో కప్పబడి ఉంది. ఇవి ప్రధానంగా సుమారు 66 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం ఏర్పడ్డాయి. బసాల్ట్ శైథిల్యం నల్ల నేలల అభివృద్ధికి దోహదపడుతుంది.

పశ్చిమ కనుమలు సాపేక్షంగా నిరంతరాయంగా సాగుతూ, ఎత్తైన పశ్చిమ అంచును ఏర్పరుస్తాయి. తూర్పు కనుమలు తక్కువ ఎత్తులో ఉండటంతోపాటు, మరింత విచ్ఛిన్నంగా ఉండి, ప్రధాన నదుల వల్ల ఖండితమయ్యాయి. ఈ రెండు కనుమలు నీలగిరి ప్రాంతంలో కలుస్తాయి. గారో, ఖాసీ, జయంతియా కొండలతో కూడిన మేఘాలయ పీఠభూమి ద్వీపకల్ప భూఖండానికి ఈశాన్య విస్తరణగా ఉంది. అవక్షేపాలతో కప్పబడిన, భూగర్భ నిర్మాణాత్మక కారణాలతో ఏర్పడిన పల్లపు ప్రాంతాలు దీనిని ప్రధాన పీఠభూమి నుంచి వేరు చేస్తున్నాయి.

  • కేరళలోని అనముడి ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం.
  • పాల్ఘాట్ కనుమ నీలగిరి కొండలను, వాటికి ఆనుకుని దక్షిణాన ఉన్న కొండ శ్రేణుల నుంచి వేరు చేస్తుంది.
  • ఖనిజ వనరుల పరంగా చోటా నాగపూర్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంది; పీఠభూమి నదులు జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తికి, నీటిపారుదలకు కూడా తోడ్పడుతున్నాయి.

5. భారత ఎడారి మరియు శుష్క భూస్వరూపాలు

భారత ఎడారి లేదా థార్ ప్రధానంగా రాజస్థాన్‌లోని ఆరావళి పర్వతశ్రేణికి పశ్చిమాన ఉంది; ఇది పాకిస్తాన్‌లోకి కూడా విస్తరించింది. తక్కువగా, అత్యంత అనిశ్చితంగా కురిసే వర్షపాతం, అధిక బాష్పీభవనం, పలుచని వృక్షావరణం పవన క్రమక్షయానికి, నిక్షేపణకు అనుకూలిస్తాయి. ఇసుక దిబ్బలు ప్రధానంగా కనిపించినప్పటికీ, ఈ ప్రాంతంలో రాతి ఉపరితలాలు, కంకర మైదానాలు, లవణయుత పల్లపు ప్రాంతాలు కూడా ఉన్నాయి; ఇది అంతటా నిరంతరాయంగా విస్తరించిన ఇసుక ప్రాంతం కాదు.

బర్ఖాన్లు అర్ధచంద్రాకార ఇసుక దిబ్బలు. ప్రధానంగా ఒకే దిశలో వీచే గాలులు, పరిమిత ఇసుక సరఫరా ఉన్న పరిస్థితుల్లో ఇవి ఏర్పడతాయి. వీటి కొమ్ముల వంటి కొనలు గాలి వీచే దిశవైపు ఉంటాయి. ఇక్కడి నీటి పారుదల తరచుగా కాలానుగుణంగా లేదా అంతర్గతంగా ఉంటుంది. దక్షిణ ఎడారి ప్రాంతంలో లూనీ ప్రధాన నది; ఇది కచ్ రణ్ వైపు ప్రవహిస్తుంది. సాంభర్ రాజస్థాన్‌లోని ఒక ముఖ్యమైన అంతర్గత ఉప్పునీటి సరస్సు.

ఆరావళి పర్వతశ్రేణులు స్థూలంగా నైరుతి–ఈశాన్య దిశలో విస్తరించి ఉన్నాయి. ఇవి నైరుతి రుతుపవనాల అరేబియా సముద్ర శాఖకు దాదాపు సమాంతరంగా ఉండటం వల్ల, వాటి పొడవులో అధిక భాగం వెంబడి గాలి పర్వతాల కారణంగా నిరంతరంగా పైకి ఎగసే ప్రక్రియ పరిమితమవుతుంది. అయితే, శుష్కతకు ఈ పర్వతశ్రేణుల దిశ మాత్రమే కారణమని చెప్పలేం: రుతుపవన ప్రసరణ, తేమ లభ్యత, ఖండాంతర పరిస్థితులు కూడా ముఖ్యమైనవే. నీటిపారుదల ఎడారిలోని కొన్ని భాగాలను మార్చివేసింది; అయితే, మురుగునీటి పారుదల సరిగా లేకపోతే నీరు నిలిచిపోవడం, లవణీయత ఏర్పడవచ్చు.

  • శుష్కత అనేది ఒక శీతోష్ణస్థితి లక్షణం; ఎడారీకరణ అనేది శుష్క ప్రాంతాల్లో జరిగే భూక్షీణత.
  • కాలువల ద్వారా నీటిపారుదల భూ వినియోగాన్ని మారుస్తుంది; అయితే, ఆ ప్రాంతంలోని మౌలిక పర్యావరణ పరిమితులను తొలగించదు.

6. తీర మైదానాలు మరియు దీవులు

పశ్చిమ తీర మైదానం పశ్చిమ కనుమలకు, అరేబియా సముద్రానికి మధ్య ఉంది. ఇది సాధారణంగా సన్నగా ఉండి, కొంకణ్, కన్నడ లేదా కర్ణాటక తీరం, మలబార్ తీరాలను కలిగి ఉంటుంది. తక్కువ పొడవు, అధిక వాలు కలిగిన నదులు సాధారణంగా విశాలమైన డెల్టాలకు బదులుగా నదీముఖ ద్వారాలను (ఎస్ట్యుయరీలు) ఏర్పరుస్తాయి. వెంబనాడ్‌తో సహా కేరళలోని వెనుకజలాలు తీర సరస్సులు (లాగూన్లు), పరస్పరం అనుసంధానమైన జలమార్గాలకు ఉదాహరణలుగా నిలుస్తాయి.

తూర్పు కనుమలు, బంగాళాఖాతం మధ్య ఉన్న తూర్పు తీర మైదానం సాధారణంగా ఎక్కువ వెడల్పుగా ఉంటుంది. ఇందులో ఉత్తర సర్కారుల తీరం, కోరమాండల్ తీరం ఉన్నాయి. మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదులు ప్రధాన డెల్టాలను నిర్మించాయి. ఒడిశాలోని చిలికా, ఆంధ్రప్రదేశ్–తమిళనాడు సరిహద్దులోని పులికాట్ ముఖ్యమైన తీర సరస్సులు (లాగూన్లు). తుపానులు, తుపాను ఉప్పెనలు, తీర కోత, ఉప్పునీటి చొరబాటు ప్రధాన తీరప్రాంత విపత్తులు.

లక్షద్వీప్‌లో అరేబియా సముద్రంలోని పగడపు దీవులు, వలయాకార పగడపు దీవులు (అటాల్స్) ఉన్నాయి. సముద్రగర్భ పునాదులపై అభివృద్ధి చెందిన పగడపు దిబ్బలు వీటికి ఆధారంగా ఉన్నాయి. అండమాన్, నికోబార్ దీవులు బంగాళాఖాతంలో క్రియాశీల భూవిరూపణ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. పది డిగ్రీల కాలువ అండమాన్, నికోబార్ ద్వీప సమూహాలను వేరు చేస్తుంది. భారతదేశంలో క్రియాశీలంగా ఉన్నట్లు నిర్ధారించిన ఏకైక అగ్నిపర్వతం బారెన్ దీవిలో ఉంది. ఈ దీవుల పర్యావరణ సున్నితత్వం, భూకంప ముప్పు, వ్యూహాత్మక స్థానం వల్ల, వాటి భూవిస్తీర్ణం తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ వాటికి విశేష ప్రాధాన్యం ఉంది.

  • అన్ని దీవులూ ఒకే విధంగా ఉద్భవించలేదు: పగడపు వలయదీవులను (అటాల్స్), భూవిరూపణ ప్రక్రియలు మరియు అగ్నిపర్వత చర్యల వల్ల ఏర్పడిన దీవుల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి.
  • డెల్టా నిర్మాణం అవక్షేపాల సరఫరా, నదీ జలవిసర్జన, తీర ఆకృతి, అలలు, ఆటుపోట్లపై ఆధారపడి ఉంటుంది—కేవలం నది ప్రవహించే దిశపై కాదు.

ఉత్తర మైదానాల ఆవిర్భావం, వాటిలో మార్పులు

  1. 1. భారత–యురేషియా ఫలకాల అభిసరణ హిమాలయ పర్వత వ్యవస్థను పైకి లేపుతుంది.
  2. 2. భారత ఫలకంపై భారం పడటం, అది వంగడం పర్వతాగ్ర ద్రోణి (foreland basin) ఏర్పడటానికి దోహదపడతాయి.
  3. 3. శైథిల్యం, హిమానీనదాలు, నదులు అవక్షేపాలను ఉత్పత్తి చేసి, రవాణా చేస్తాయి.
  4. 4. మైదానాల వైపు భూవాలు తగ్గుతున్న కొద్దీ నదులు ఒండ్రుమట్టిని నిక్షేపిస్తాయి.
  5. 5. నదీ ప్రవాహ మార్గాలు మారడం, పదేపదే వరదలు సంభవించడం వల్ల నదీ మెట్లు, వరద మైదానాలు, సహజ కరకట్టలు, అశ్వనాడా సరస్సులు ఏర్పడతాయి.
భారతదేశంలోని ఆరు భౌతిక స్వరూప విభాగాల తులనాత్మక పునశ్చరణ
విభాగంప్రధాన లక్షణంప్రాతినిధ్య భూస్వరూపంపరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యమైన అనుసంధానం
హిమాలయ పర్వతాలుభూవిరూపక్రియాపరంగా క్రియాశీలమైన యువ పర్వత వ్యవస్థహిమాద్రి, నిమ్న హిమాలయాలు, శివాలిక్‌లుహిమానీనదాలు, కనుమలు, భూకంపాలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం
ఉత్తర మైదానాలునదులు నిక్షేపించిన ఒండ్రుమట్టితో ఏర్పడిన లోతట్టు భూములుభాబర్, టెరాయ్, భంగర్, ఖాదర్వ్యవసాయం, వరదలు, భూగర్భజలం
ద్వీపకల్ప పీఠభూమిప్రాచీన ఖండాంతర్గత ఉన్నత భూమిదక్కన్ ట్రాప్స్, ఛోటా నాగ్‌పూర్ఖనిజాలు, నేలలు, నదీ పారుదల
భారత ఎడారిపవన, నదీ క్రియల వల్ల ఏర్పడిన భూస్వరూపాలు గల శుష్క ప్రాంతంఇసుక దిబ్బలు, లవణయుక్త పల్లాలుఅంతర్గత నదీ పారుదల, ఎడారీకరణ
తీర మైదానాలుసముద్రం, నదుల ప్రభావానికి లోనయ్యే లోతట్టు భూములునదీముఖద్వారాలు, డెల్టాలు, లగూన్లునౌకాశ్రయాలు, తుపానులు, తీర క్రమక్షయం
ద్వీపాలుపరస్పరం భిన్నమైన పగడపు, భూవిరూపక్రియా నేపథ్యాలులక్షద్వీప్, అండమాన్–నికోబార్పగడపు దిబ్బలు, అగ్నిపర్వత క్రియ, వ్యూహాత్మక స్థానం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కోసి: ఒండ్రు మైదానంలో ప్రవాహ మార్గాన్ని మార్చుకునే నది

ఆగస్టు 2008లో నేపాల్‌లోని కుసాహా సమీపంలో కోసి నది తూర్పు వైపు ఉన్న వరదనీటి మట్టం పెరుగుదలను నియంత్రించే కట్టను ఛేదించి, పాత ప్రవాహ మార్గంలోకి మళ్లింది. దీనివల్ల బిహార్‌లో వినాశకరమైన వరదలు సంభవించాయి. అధిక అవక్షేప భారం, నదీ ప్రవాహ మార్గ అస్థిరత్వం, కట్టలు దెబ్బతినే అవకాశం—ఎత్తుపల్లాల వ్యత్యాసం తక్కువగా ఉన్న మైదానాలు స్థిరమైన భూదృశ్యాలు కావని నిరూపించాయి. వరద నిర్వహణ ప్రణాళికలో చారిత్రక నదీ ప్రవాహ మార్గాలను, మొత్తం నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలోని అవక్షేప గతిశీలతను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

ఇందిరా గాంధీ కాలువ: ఎడారి భూవినియోగంలో పరివర్తన

ఇందిరా గాంధీ కాలువ హరికే వ్యవస్థ నుంచి వాయవ్య రాజస్థాన్‌కు నీటిని తరలిస్తూ, శుష్క ప్రాంతాల్లో సాగునీటిని, జనావాసాలను విస్తరించింది. నీటి ఊట, అధిక సాగునీటి వినియోగం, తగినంత మురుగునీటి పారుదల లేకపోవడం పరస్పరం ప్రభావితం చేసే ప్రాంతాల్లో నీరు నిలిచిపోవడం, ద్వితీయ లవణీకరణ వంటి సమస్యల ముప్పును కూడా ఈ కాలువ ఆయకట్టు ప్రాంతం తెలియజేస్తుంది. అందువల్ల, భారీ ఇంజినీరింగ్ జోక్యాల తర్వాత కూడా భౌతిక స్వరూపపరమైన పరిమితులు ప్రాధాన్యాన్ని కలిగి ఉంటాయి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

ఉత్తర మైదానాల గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. భాబర్‌లో ముతక నిక్షేపాలు ఉంటాయి; చిన్న ప్రవాహాలు వాటి గుండా భూమిలోకి ఇంకిపోయి కనుమరుగవవచ్చు. 2. టెరాయ్ ప్రాంతం భాబర్‌కు ఆనుకుని ఉత్తరాన ఉంటుంది. 3. ఖాదర్ సాపేక్షంగా ఇటీవల ఏర్పడిన వరద మైదాన ఒండ్రును సూచిస్తుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతల్లో ఏది తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. పది డిగ్రీల ఛానల్ — అండమాన్, నికోబార్ ద్వీప సమూహాలను వేరుచేస్తుంది
  • B. పాల్‌ఘాట్ కనుమ — నీలగిరి కొండలకు దక్షిణంగా ఉన్న కనుమ
  • C. లక్షద్వీప్ — పగడపు దీవులు, వలయాకార పగడపు దీవులు (అటాల్స్)
  • D. తూర్పు కనుమలు — ప్రధాన నదుల వల్ల విచ్ఛిన్నం కాని నిరంతర పర్వత అవరోధం

ప్రశ్న 3

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. మేఘాలయ పీఠభూమి ద్వీపకల్ప భూఖండానికి ఈశాన్య విస్తరణ. 2. నర్మదా, తపతి నదులు భౌగోళిక నిర్మాణాల నియంత్రణలో ఏర్పడిన ద్రోణుల గుండా పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తాయి. 3. పశ్చిమ తీర మైదానం సాధారణంగా తూర్పు తీర మైదానం కంటే వెడల్పుగా ఉంటుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: భౌగోళిక నిర్మాణం, భూస్వరూప నిర్మాణ ప్రక్రియలు భారతదేశ ప్రధాన భౌతిక స్వరూప విభాగాలను ఎలా తీర్చిదిద్దాయో వివరించండి. నదీ పారుదల వ్యవస్థ, ప్రకృతి విపత్తులపై వాటి ప్రభావాన్ని ఉదాహరణలతో వివరించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ప్రాచీన ద్వీపకల్ప భూఖండం, యువ హిమాలయాలు, నిక్షేపణ వల్ల ఏర్పడిన ఉత్తర మైదానాల మధ్య వ్యత్యాసాన్ని పరిచయం చేయండి.
  • భూఫలకాల ఢీకొనడం, ముడతలు పడటం, పర్వతాగ్రభూమి ద్రోణిలో అవక్షేపణను వివరించండి.
  • పీఠభూమి నిర్మాణం, దక్కన్ అగ్నిపర్వత చర్య, భౌగోళిక నిర్మాణ నియంత్రణకు లోబడి పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదుల గురించి చర్చించండి.
  • ఎడారి భూస్వరూపాలను పవన చర్యతోనూ, తీర మైదానాలను నదీ–సముద్ర పరస్పర చర్యతోనూ అనుసంధానించండి.
  • పగడపు దీవులకు, క్రియాశీల భూవిరూపణ ప్రాంతంలో ఉన్న అండమాన్–నికోబార్ దీవులకు మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • భూస్వరూపంలోని ఎత్తుపల్లాలను హిమాలయాల్లో కొండచరియలు విరిగిపడటం, వరద మైదానాల్లో నదీ ప్రవాహ మార్గం మారడం, తీరప్రాంతాల్లో తుపాను ఉప్పెనల ముప్పుతో అనుసంధానించండి.
  • పేర్లు సూచించిన చిన్న రేఖా పటాన్ని ఉపయోగించి, ప్రాంతాల ప్రత్యేకతలకు అనుగుణమైన భూవినియోగ ప్రణాళిక అవసరాన్ని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Contemporary India–I, Class IX: Physical Features of India.
  • NCERT, India: Physical Environment, Class XI: Structure and Physiography; Drainage System.
  • NCERT, Fundamentals of Physical Geography, Class XI: Geomorphic Processes; Landforms and their Evolution.
  • Geological Survey of India: geological maps and publications, gsi.gov.in.
  • National Disaster Management Authority: guidelines on earthquakes, landslides and floods, ndma.gov.in.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp