1. భావనలు మరియు కొలత
జనాభా విస్తరణ అంటే గ్రామాలు, పట్టణాలు, జిల్లాలు, రాష్ట్రాలు మరియు భౌతిక ప్రాంతాల్లో ప్రజలు భౌగోళికంగా విస్తరించి ఉన్న తీరు. దీనిని జనావాసాల నమూనాల ద్వారా వివరించవచ్చు లేదా మొత్తం జనాభాలో ప్రతి ప్రాంతపు వాటాను ఉపయోగించి కొలవవచ్చు. ప్రతి స్థాయిలోనూ జనాభా విస్తరణ అసమానంగా ఉంటుంది: అధిక జనసాంద్రత గల రాష్ట్రంలో తక్కువ జనావాసాలు ఉన్న అడవులు ఉండవచ్చు; అదే విధంగా సాధారణంగా పలుచని జనాభా గల పర్వత ప్రాంతంలో జనసమ్మర్దం గల లోయలు, పట్టణాలు ఉండవచ్చు.
జనసాంద్రత జనాభాను విస్తీర్ణంతో సంబంధపరుస్తుంది. జనగణనలో ప్రామాణిక కొలమానమైన అంకగణిత జనసాంద్రతను మొత్తం జనాభాను భౌగోళిక విస్తీర్ణంతో భాగించడం ద్వారా లెక్కిస్తారు. దీనిని ప్రతి చదరపు కిలోమీటరుకు వ్యక్తుల సంఖ్యగా వ్యక్తీకరిస్తారు. ఇది వేర్వేరు విస్తీర్ణాలు గల ప్రాంతాలను పోల్చడానికి వీలు కల్పిస్తుంది. అయితే, ఒక పరిపాలనా ప్రాంతపు సగటు దానిలోని అంతర్గత వ్యత్యాసాలను మరుగుపరుస్తుంది; ఉత్పాదక భూమిపై ఉన్న ఒత్తిడిని నేరుగా కొలవదు.
మొత్తం జనాభాను సాగుయోగ్య భూవిస్తీర్ణంతో భాగిస్తే శారీరక జనసాంద్రత (Physiological density) వస్తుంది; వ్యవసాయ జనాభాను సాగుయోగ్య భూవిస్తీర్ణంతో భాగిస్తే వ్యవసాయ జనసాంద్రత వస్తుంది. వ్యవసాయ వనరులపై ఒత్తిడిని అంచనా వేయడానికి ఇవి ఉపయోగపడతాయి. దీనికి భిన్నంగా, జనాభా వృద్ధి అనేది జననాలు, మరణాలు, వలసల ద్వారా కాలక్రమంలో జనాభాలో సంభవించే మార్పును కొలుస్తుంది. అధిక జనాభా గల రాష్ట్రంలోనే అత్యధిక జనసాంద్రత లేదా వృద్ధి రేటు ఉండాల్సిన అవసరం లేదు; అందువల్ల మొత్తం జనాభా, జనసాంద్రత, జనాభా వృద్ధిని వేర్వేరుగా పరిశీలించాలి.
- జనాభా విస్తరణ ప్రజలు ఎక్కడ నివసిస్తున్నారో తెలియజేస్తుంది; జనసాంద్రత ఒక యూనిట్ వైశాల్యంలో ఎంతమంది నివసిస్తున్నారో తెలియజేస్తుంది.
- బిందు పటం భౌగోళిక కేంద్రీకరణను చిత్రిస్తుంది; వర్ణఛాయా పటం (choropleth map) సాధారణంగా పరిపాలనా యూనిట్లవారీగా జనసాంద్రతను చూపిస్తుంది.
- జనాభా సూచికలను పోల్చే ముందు సంవత్సరం, భౌగోళిక యూనిట్ మరియు హారాన్ని ఎల్లప్పుడూ పరిశీలించాలి.
2. భారతదేశంలో ప్రాంతీయ జనాభా పంపిణీ తీరు
ఉత్తర మైదానాలు భారతదేశంలో అధిక జనాభా కేంద్రీకరణ గల అత్యంత విశాలమైన మండలంగా ఉన్నాయి. ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్లలో విస్తారమైన ఒండ్రు మైదానాలు, సారవంతమైన నేలలు, నదీ వ్యవస్థలు, నీటిపారుదల సౌకర్యాలు, స్థిర వ్యవసాయానికి సంబంధించిన సుదీర్ఘ చరిత్ర సమ్మిళితమై ఉన్నాయి. 2011లో భారతదేశ జనాభాలో ఉత్తరప్రదేశ్ ఒక్కదాని వాటానే సుమారు 16.5%. బిహార్లో అసాధారణంగా అధికంగా ఉన్న జనసాంద్రత, దట్టమైన గ్రామీణ జనావాసాలతోపాటు దాని విస్తీర్ణంతో పోలిస్తే అధికంగా ఉన్న జనాభాను ప్రతిబింబిస్తుంది.
2011 జనగణన ప్రకారం ఉత్తరప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్, ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ అత్యధిక జనాభా గల ఐదు రాష్ట్రాలు. ఈ రాష్ట్రాల్లో కలిపి భారతదేశ జనాభాలో సుమారు 48.9% మంది నివసించారు. ఈ ర్యాంకుల క్రమం రాష్ట్రాల సరిహద్దులపై ఆధారపడి ఉంటుంది: 2011 నాటి ఆంధ్రప్రదేశ్ గణాంకాల్లో, 2014లో తెలంగాణగా ఏర్పడిన భూభాగం కూడా ఉంది. ఉమ్మడి రాష్ట్రాలను, పునర్వ్యవస్థీకరించిన రాష్ట్రాలను కలిపి ప్రస్తుత రాష్ట్రాల ర్యాంకుల క్రమాన్ని రూపొందించకూడదు.
కేరళ తీరం వెంబడి, తమిళనాడులోని పట్టణ–వ్యవసాయ మండలాల్లో, సారవంతమైన తూర్పు తీర డెల్టాల్లో, ముంబయి, ఢిల్లీ, కోల్కతా, బెంగళూరు, చెన్నై, హైదరాబాద్ వంటి మహానగర కేంద్రాల చుట్టూ కూడా ప్రధాన జనాభా కేంద్రీకరణలు కనిపిస్తాయి. తీరప్రాంతంలో ఉండటం ఒక్కటే అధిక జనసాంద్రతకు హామీ ఇవ్వదు; నౌకాశ్రయాలు, రవాణా, వ్యవసాయ సామర్థ్యం, ఉపాధి, జనావాసాల చరిత్ర వాస్తవ పంపిణీ తీరును నిర్ణయిస్తాయి.
ఉన్నత హిమాలయ ప్రాంతంలో అధిక భాగం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, పశ్చిమ రాజస్థాన్ ఎడారి, మధ్య భారతదేశం మరియు ఈశాన్య భారతదేశంలోని కొన్ని అటవీ లేదా ఎగుడుదిగుడు ప్రాంతాల్లో పలుచని జనాభా కనిపిస్తుంది. ఇవి విస్తృత స్థాయిలో కనిపించే ధోరణులే తప్ప, అంతటా ఒకే విధంగా ఉండే మండలాలు కావు. అస్సాంలోని బ్రహ్మపుత్ర లోయలో పక్కనే ఉన్న కొండ ప్రాంతాల కంటే చాలా దట్టమైన జనావాసాలు ఉన్నాయి. అదే సమయంలో పర్వత లోయలు, గనుల సమీప జనావాసాలు, నీటిపారుదల సౌకర్యం గల ఎడారి ప్రాంతాలు స్థానిక జనాభా కేంద్రీకరణలకు కేంద్రాలుగా ఉండవచ్చు.
- 2011లో పశ్చిమ బెంగాల్ జనసాంద్రత ప్రతి చదరపు కిలోమీటరుకు 1,028 మంది; కేరళ జనసాంద్రత 860 మంది.
- కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా వర్గీకరించిన ఢిల్లీ జనసాంద్రత 11,320; దీనిని అత్యధిక జనసాంద్రత గల రాష్ట్రంగా పొరబడకూడదు.
- సిక్కిం అత్యల్ప జనాభా గల రాష్ట్రం కాగా, లక్షద్వీప్ అత్యల్ప జనాభా గల కేంద్రపాలిత ప్రాంతం.
3. జనాభా పంపిణీని నియంత్రించే భౌతిక కారకాలు
భూస్వరూపం సాగుయోగ్య విస్తీర్ణం, నిర్మాణ వ్యయాలు, రవాణా సౌలభ్యాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది. నిటారైన వాలులతో పోలిస్తే సమతల మైదానాలు సాధారణంగా విస్తృత వ్యవసాయానికి, రహదారులు, రైలుమార్గాల నిర్మాణానికి, సాంద్ర జనావాసాల ఏర్పాటుకు మరింత అనుకూలంగా ఉంటాయి. పర్వత ప్రాంతాల్లో తరచుగా నిర్మాణానికి అనువైన భూమి పరిమితంగా ఉంటుంది; భూకమతాలు చిన్నచిన్న భాగాలుగా విభజితమై ఉంటాయి; కొన్ని కాలాల్లో రవాణా ఇబ్బందులు ఎదురవుతాయి. అయినప్పటికీ, పర్యాటకం, పరిపాలన, వ్యూహాత్మక మౌలిక సదుపాయాలు ఎంపిక చేసిన ప్రదేశాల్లో గణనీయమైన పరిమాణం గల జనావాసాల మనుగడకు తోడ్పడతాయి.
నీటి లభ్యత ఒక ప్రధాన నియంత్రక అంశం. జీవనదులు, విశ్వసనీయంగా లభించే భూగర్భజలాలు, నీటిపారుదల సదుపాయాలు వ్యవసాయానికి, గృహావసరాల నీటి సరఫరాకు తోడ్పడతాయి. సింధు–గంగా మైదానాలు, డెల్టా ప్రాంతాల్లోని సారవంతమైన ఒండ్రు నేలలు సాంద్ర వ్యవసాయానికి, బహుళ పంటల సాగుకు వీలు కల్పించి, చారిత్రకంగా పెద్ద సంఖ్యలో గ్రామీణ జనాభాను పోషించాయి. పశ్చిమ రాజస్థాన్లో శుష్కత జనావాసాల ఏర్పాటును పరిమితం చేస్తుంది. అయితే, కాలువల ద్వారా నీటిపారుదల, భూగర్భజల వనరుల అభివృద్ధి స్థానికంగా ఈ పరిమితిని మార్చాయి.
వ్యవసాయ ఉత్పాదకత, జల సమతుల్యత, మానవులకు సౌకర్యవంతమైన జీవన పరిస్థితుల ద్వారా శీతోష్ణస్థితి ప్రభావం చూపుతుంది. తీవ్రమైన చలి, వేడి, తేమ కొరత వల్ల కలిగే ఒత్తిడి నిరంతర నివాసానికి ప్రతికూలంగా ఉంటాయి. అధిక వర్షపాతం ఉన్నంత మాత్రాన అధిక జనసాంద్రత ఉంటుందని చెప్పలేం: నిటారైన భూభాగం, దట్టమైన అడవులు, పరిమిత రవాణా సౌలభ్యం అత్యధిక వర్షపాతం గల ప్రాంతాల్లో నివాసాన్ని పరిమితం చేయవచ్చు. అదేవిధంగా, కరవులు, వరదలు, తుపానులు నివాస ప్రదేశాల ఎంపికను ప్రభావితం చేస్తాయి; అయితే, అవి ఆర్థికంగా విలువైన ప్రాంతాల్లో జనాభా తప్పనిసరిగా తగ్గిపోవడానికి దారితీయవు.
అందువల్ల భౌతిక అంశాలను అవకాశాలు, పరిమితులుగా పరిగణించాలి తప్ప, ఫలితాలను తప్పనిసరిగా నిర్ణయించే వివరణలుగా చూడకూడదు. నీటిపారుదల, రవాణా, ఇంజినీరింగ్, ప్రభుత్వ పెట్టుబడులు వాటి ప్రభావాలను మార్చగలవు. సాధారణంగా శుష్కంగా ఉండే వాతావరణంలో జల మౌలిక సదుపాయాలు సాగుకు, జనావాసాలకు ఎలా తోడ్పడగలవో ఇందిరా గాంధీ కాలువ ఆయకట్టు ప్రాంతం ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. అయితే, లవణీయత, నీరు నిలిచిపోవడం వంటి సమస్యలను జాగ్రత్తగా నిర్వహించాల్సి ఉంటుంది.
4. ఆర్థిక, చారిత్రక, జనాభా సంబంధిత నియంత్రక అంశాలు
వ్యవసాయ సుభిక్షత చారిత్రకంగా సాంద్ర గ్రామీణ జనావాసాలకు తోడ్పడింది. అయితే, పారిశ్రామికీకరణ, సేవారంగం జనాభా కేంద్రీకరణకు అదనపు కేంద్రాలను సృష్టిస్తాయి. ఖనిజ, ఇంధన వనరులు చోటా నాగ్పూర్ పీఠభూమి, దాని పరిసర ప్రాంతాల్లోని కొన్ని భాగాలకు పరిశ్రమలను, కార్మికులను ఆకర్షిస్తాయి. గ్రామీణ జనసాంద్రత ప్రదేశాన్నిబట్టి మారుతూ ఉండే ప్రాంతంలో పారిశ్రామిక ఉపాధి సాంద్ర పట్టణ కేంద్రాలను ఎలా సృష్టించగలదో జంషెడ్పూర్, ధన్బాద్, బొకారో ఉదాహరణలుగా నిలుస్తాయి.
నౌకాశ్రయాలు, రైల్వే కూడళ్లు, ప్రధాన రహదారులు, మార్కెట్ కేంద్రాలు రవాణా వ్యయాలను తగ్గించి, ఉత్పత్తిదారులను వినియోగదారులతో అనుసంధానిస్తాయి. ముంబయి, కోల్కతా నౌకాశ్రయ సంబంధిత వాణిజ్యం, పారిశ్రామిక కార్యకలాపాల ద్వారా అభివృద్ధి చెందగా, బెంగళూరు, హైదరాబాద్ తయారీ రంగం, సమాచార సాంకేతికత, విద్య, సేవారంగాల ద్వారా విస్తరించాయి. పరిపాలనా కార్యకలాపాలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, ఆసుపత్రులు, తీర్థయాత్రలు కూడా నిర్దిష్ట జనావాసాలకు జనాభాను ఆకర్షిస్తాయి.
వలసలు ప్రాంతాల మధ్య జనాభాను పునఃపంపిణీ చేస్తాయి. ఉపాధి, విద్య, వివాహం, కుటుంబ సంబంధాల వ్యవస్థలు, నిర్వాసితత్వం—ఇవన్నీ జనాభా తరలింపును ప్రభావితం చేస్తాయి. గ్రామీణ ప్రాంతాల నుంచి పట్టణాలకు వలసలు ముఖ్యమైనవే అయినప్పటికీ, గ్రామీణ ప్రాంతాల మధ్య జరిగే వలసలు కూడా గణనీయంగా ఉంటాయి. పట్టణ జనాభా పెరుగుదలను పూర్తిగా వలసలకు ఆపాదించలేం: సహజ జనాభా వృద్ధి, పురపాలక సరిహద్దుల విస్తరణ, జనావాసాల పునర్వర్గీకరణ కూడా దీనికి దోహదపడతాయి.
కాలక్రమేణా నీటిపారుదల వ్యవస్థలు, రవాణా నెట్వర్క్లు, సంస్థలు అభివృద్ధి చెందుతూ స్థిరపడటం వల్ల చారిత్రక జనావాస నమూనాలు కొనసాగుతాయి. సంతానోత్పత్తి రేట్లు, మరణాల రేట్లలో తేడాలు కూడా మొత్తం జనాభాలో వివిధ ప్రాంతాల వాటాలను ప్రభావితం చేస్తాయి. అందువల్ల, భౌతిక పరిస్థితులు, ఆర్థిక అవకాశాలు, జనసాంఖ్యిక మార్పులు, గతం నుంచి కొనసాగుతున్న జనావాస వ్యవస్థల పరస్పర చర్య ద్వారా జనాభా కేంద్రీకరణను అత్యంత సముచితంగా వివరించవచ్చు.
5. వివరణ మరియు ప్రణాళికాపరమైన ప్రాధాన్యం
పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులు, రవాణా వ్యవస్థలు, గృహాలు, ప్రజోపయోగ సదుపాయాలను ఎక్కడ ఏర్పాటు చేయాలో నిర్ణయించడానికి జనాభా పంపిణీ మార్గనిర్దేశం చేస్తుంది. అధిక జనసాంద్రత గల ప్రాంతాలు సమర్థవంతమైన సేవా నెట్వర్క్లకు, పెద్ద మార్కెట్లకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. అయితే, తగినంత మౌలిక సదుపాయాలు లేకపోతే రద్దీ, కిక్కిరిసిన పరిస్థితులు, కాలుష్యం, నీటి వనరులపై ఒత్తిడి ఏర్పడతాయి. తక్కువ జనసాంద్రత గల ప్రాంతాలు భిన్నమైన సవాలును ఎదుర్కొంటాయి: జనావాసాలు సేవా కేంద్రాలకు దూరంగా ఉండవచ్చు; ఒక్కో వ్యక్తికి మౌలిక సదుపాయాల కల్పన వ్యయం అధికంగా ఉండవచ్చు.
అధిక జనసాంద్రత అనేది పేదరికానికి లేదా పర్యావరణ భరణ సామర్థ్యాన్ని మించిన జనాభాకు పర్యాయపదం కాదు. ఫలితాలు ఉత్పాదకత, వనరుల ప్రాప్తి, సాంకేతికత, ప్రణాళిక, వినియోగంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. కేరళలో అధిక జనసాంద్రతతో పాటు సాపేక్షంగా మెరుగైన సామాజిక సూచికలు కనిపిస్తాయి. అదే విధంగా, దట్టమైన జనావాసాలు గల మహానగర ప్రాంతాలు గణనీయమైన ఆర్థిక ఉత్పత్తిని సృష్టిస్తాయి. దీనికి విరుద్ధంగా, తక్కువ జనసాంద్రత గల ప్రాంతాల్లో సున్నితమైన పర్యావరణ వ్యవస్థలు ఉండవచ్చు; అవి స్థానిక వనరులపై తీవ్రమైన ఒత్తిడిని ఎదుర్కోవచ్చు.
పటాల ఆధారిత ప్రశ్నల్లో మైదానాలు, నదీ లోయలు, ఎడారులు, పర్వత అవరోధాలు, తీరప్రాంత మండలాలు, పారిశ్రామిక కారిడార్లను జనావాస నమూనాలతో అనుసంధానించండి. ఒకే తరహా ప్రాదేశిక యూనిట్లను పోల్చండి; పరిపాలనాపరమైన మార్పులను, ముఖ్యంగా 2014లో తెలంగాణ ఏర్పాటు, 2019లో పూర్వపు జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణను గుర్తించండి. జనగణన లెక్కలు, జనాభా ప్రక్షేపణలు, అంతర్జాతీయ అంచనాలు వేర్వేరు గణాంక రూపాలు; వాటిని ఉపయోగించేటప్పుడు అవి ఏ రకానికి చెందినవో ఎల్లప్పుడూ స్పష్టంగా పేర్కొనాలి.
జనాభా కేంద్రీకరణలు ఎలా ఏర్పడతాయి
- 1. భూస్వరూపం, నేల, నీరు మరియు శీతోష్ణస్థితి తొలిదశ జనావాసాల ఏర్పాటుకు అవకాశాలను కల్పిస్తాయి.
- 2. వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు మరియు సేవలు జీవనోపాధులను కల్పిస్తాయి.
- 3. రవాణా మరియు సంస్థలు అందుబాటును, అనుసంధానాన్ని మెరుగుపరుస్తాయి.
- 4. వలసలు మరియు సహజ జనాభా పెరుగుదల జనావాసాలను విస్తరింపజేస్తాయి.
- 5. మౌలిక సదుపాయాలపై పెట్టుబడులు మరియు పర్యావరణ ఒత్తిళ్లు తదుపరి వృద్ధి తీరును పునర్నిర్దేశిస్తాయి.
| యూనిట్ | జనాభా | సాంద్రత: చదరపు కిలోమీటరుకు వ్యక్తుల సంఖ్య | పరీక్షాపరమైన ప్రాధాన్యం |
|---|---|---|---|
| భారతదేశం | 121.09 కోట్లు | 382 | జాతీయ స్థాయి పోలికకు ప్రాతిపదిక |
| ఉత్తర ప్రదేశ్ | 19.98 కోట్లు | 829 | అత్యధిక జనాభా గల రాష్ట్రం |
| బిహార్ | 10.41 కోట్లు | 1,106 | అత్యధిక జనసాంద్రత గల రాష్ట్రం |
| అరుణాచల్ ప్రదేశ్ | 13.84 లక్షలు | 17 | అత్యల్ప జనసాంద్రత గల రాష్ట్రం |
| సిక్కిం | 6.11 లక్షలు | 86 | అత్యల్ప జనాభా గల రాష్ట్రం |
| ఢిల్లీ | 1.68 కోట్లు | 11,320 | అత్యధిక జనసాంద్రత గల కేంద్రపాలిత ప్రాంతం |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
కేరళ: దట్టమైన జనావాసాలు గల తీరప్రాంతం
2011లో కేరళలో ప్రతి చదరపు కిలోమీటరుకు 860 మంది జనసాంద్రత ఉండటం అనేది దగ్గరదగ్గరగా ఉన్న జనావాసాలు, సాంద్ర భూవినియోగం, చారిత్రక వాణిజ్యం, విస్తృత రవాణా అనుసంధానాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. అక్కడ విస్తరించి ఉన్న గ్రామీణ–పట్టణ జనావాసాల నిరంతర శ్రేణి, అధిక జనసాంద్రత తప్పనిసరిగా కొన్ని కిక్కిరిసిన భారీ నగరాల రూపంలోనే ఉండాల్సిన అవసరం లేదని చూపుతుంది.
ఢిల్లీ: పరిపాలనా సరిహద్దులను దాటిన కేంద్రీకరణ
ఢిల్లీ ఆర్థిక, పరిపాలనా కార్యకలాపాలు కార్మికులను, పెట్టుబడులను ఆకర్షిస్తాయి. పట్టణాభివృద్ధి పొరుగున ఉన్న గురుగ్రామ్, నోయిడా, ఘజియాబాద్ వంటి కేంద్రాలకు విస్తరిస్తోంది. అందువల్ల, జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం అనేది ఒక పరిపాలనా యూనిట్ పరిధిలోని జనాభాకు, పరస్పరం అనుసంధానమైన విస్తృత జనావాస ప్రాంతానికి మధ్య ఉన్న తేడాను స్పష్టం చేస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
2011 జనగణనకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఉత్తరప్రదేశ్ భారతదేశంలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన రాష్ట్రం. 2. రాష్ట్రాలలో బిహార్ అత్యధిక జనసాంద్రత కలిగి ఉంది. 3. రాష్ట్రాలలో సిక్కిం అత్యల్ప జనసాంద్రత కలిగి ఉంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
ఒక ప్రాంతంలో 12 మిలియన్ల జనాభా, 60,000 చదరపు కిలోమీటర్ల భౌగోళిక విస్తీర్ణం మరియు 20,000 చదరపు కిలోమీటర్ల సాగుయోగ్య భూమి ఉన్నాయి. ఆ ప్రాంతపు అంకగణిత జనసాంద్రత ఎంత?
- A. చదరపు కిలోమీటరుకు 100 మంది
- B. చదరపు కిలోమీటరుకు 200 మంది
- C. చదరపు కిలోమీటరుకు 400 మంది
- D. చదరపు కిలోమీటరుకు 600 మంది
ప్రశ్న 3
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. నికర అంతర్వలసలు లేకుండానే పట్టణ జనాభా పెరగవచ్చు. 2. అధిక వార్షిక వర్షపాతం ఎల్లప్పుడూ అధిక జనసాంద్రతకు దారితీస్తుంది. 3. తక్కువ జనసాంద్రత కలిగిన రాష్ట్రంలో దట్టమైన జనావాసాలు గల పట్టణ కేంద్రాలు ఉండవచ్చు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1 మరియు 3 మాత్రమే
మెయిన్స్: భారతదేశంలో జనాభా అసమాన పంపిణీని వివరించండి. ఆర్థిక అవకాశాలు మరియు సాంకేతికత జనావాసాల ఏర్పాటుపై భౌతిక కారకాల నియంత్రణను ఎలా మారుస్తాయి? 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- జనాభా పంపిణీకి, జనసాంద్రతకు మధ్య తేడాను స్పష్టం చేసి, విస్తృత ప్రాంతీయ నమూనాను పరిచయం చేయండి.
- భిన్న లక్షణాలు గల భారతీయ ప్రాంతాలను ఉదాహరణలుగా తీసుకొని మైదానాలు, నేలలు, నీరు, శీతోష్ణస్థితి, భూ స్వరూపాన్ని వివరించండి.
- ఉపాధి, రవాణా, చారిత్రక జనావాసాల ఏర్పాటు మరియు వలసల గురించి చర్చించండి.
- పారిశ్రామిక చోటా నాగ్పూర్, మహానగరాల వృద్ధి మరియు కాలువల ద్వారా సాగునీరు పొందుతున్న రాజస్థాన్ను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
- జనసమ్మర్దం అధికంగా ఉన్న ప్రాంతాలకు, జనావాసాలు పలుచగా ఉన్న ప్రాంతాలకు వేర్వేరు ప్రణాళికలు అవసరమని పేర్కొంటూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, India: People and Economy, Class XII, chapter on Population: Distribution, Density, Growth and Composition.
- NCERT, Fundamentals of Human Geography, Class XII, chapter on The World Population: Distribution, Density and Growth.
- Office of the Registrar General and Census Commissioner, India: Census 2011 Primary Census Abstract and population tables, censusindia.gov.in.
- National Commission on Population, Population Projections for India and States 2011–2036, Ministry of Health and Family Welfare.
