New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · పరిశ్రమలు, రవాణా మరియు జనాభా

రైల్వేలు

భారతీయ రైల్వేలు ప్రయాణికులను, భారీ పరిమాణంలో సరుకులను రవాణా చేసే ప్రధాన వ్యవస్థ; జాతీయ సమైక్యతకు ముఖ్యమైన సాధనం. దీని భౌగోళిక విస్తరణ భూస్వరూపం, జనసాంద్రత, ఖనిజ వనరులు, వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, నౌకాశ్రయాలు, ప్రభుత్వ పెట్టుబడుల మధ్య పరస్పర సంబంధాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ప్రిలిమ్స్‌కు రైల్వేల విస్తరణ, గేజ్‌లు, ప్రధాన కారిడార్లు, పర్వత రైల్వేలు, సంస్థాగత వ్యత్యాసాలు, రైలు రవాణా వల్ల పర్యావరణంపై కలిగే ప్రభావాలు అత్యంత ఉపయోగకరమైన అంశాలు.

కణకవలి రైల్వే స్టేషన్ ప్లాట్‌ఫారంపై ఉన్న నామఫలకం

కణకవలి రైల్వే స్టేషన్ ప్లాట్‌ఫారంపై ఉన్న నామఫలకం

Credit: Feroze Ahmad 2 · CC BY-SA 4.0 · source

వంతెన, తేయాకు తోటతో కూడిన నీలగిరి పర్వత రైల్వే దృశ్యం. రన్నిమీడ్ రైల్వే స్టేషన్ సమీపంలో తీసిన చిత్రం.

వంతెన, తేయాకు తోటతో కూడిన నీలగిరి పర్వత రైల్వే దృశ్యం. రన్నిమీడ్ రైల్వే స్టేషన్ సమీపంలో తీసిన చిత్రం.

Credit: Nsmohan · CC BY-SA 4.0 · source

1. అభివృద్ధి, నిర్మాణం మరియు భౌగోళిక ప్రాముఖ్యత

మధ్యస్థ, సుదూర ప్రాంతాల మధ్య పెద్ద సంఖ్యలో ప్రయాణికులను, భారీ సరకులను తరలించడానికి రైల్వేలు సాపేక్షంగా తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన భూ రవాణాను అందిస్తాయి. అధిక వాహక సామర్థ్యం, తక్కువ దొర్లుడు నిరోధం, నిర్ణీత సమయపట్టికల ప్రకారం రవాణా మార్గాల్లో భారీ పరిమాణంలోని సరకు రవాణాను నిర్వహించగలగడం వీటి ప్రయోజనాలకు కారణాలు. 2023–24 చివరి నాటికి భారతీయ రైల్వేల మార్గ పొడవు సుమారు 69,000 కిలోమీటర్లు. ఈ గణాంకాన్ని రైళ్లు నడిచే పట్టాల పొడవుతో లేదా మొత్తం పట్టాల పొడవుతో పొరబడకూడదు: రెండు పట్టాలు ఉన్న మార్గంలోని ఒక కిలోమీటరు భాగాన్ని మార్గ పొడవులో ఒక కిలోమీటరుగానే లెక్కిస్తారు; అయితే రైళ్లు నడిచే పట్టాల పొడవులో రెండు కిలోమీటర్లుగా లెక్కిస్తారు.

1853లో బొంబాయి–ఠాణే ప్రయాణికుల రైలు సేవతో ఈ రైల్వే వ్యవస్థ ప్రారంభమైంది. వలస పాలనలో అనేక రైల్వే మార్గాలు వ్యవసాయ, ఖనిజ ఉత్పత్తి జరిగే అంతర్భాగాలను బొంబాయి, కలకత్తా, మద్రాసు వంటి ఎగుమతి నౌకాశ్రయాలతో అనుసంధానించాయి. సైనిక దళాల తరలింపు, పరిపాలనా నియంత్రణ కూడా రైల్వే నిర్మాణాన్ని ప్రభావితం చేశాయి. స్వాతంత్ర్యం తరువాత రైల్వే ప్రణాళికలో జాతీయ సమైక్యత, పారిశ్రామికీకరణ, ఆహార పంపిణీ, తగిన రవాణా సదుపాయాలు లేని ప్రాంతాల అనుసంధానానికి క్రమంగా ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. అయినప్పటికీ, ప్రధాన రైల్వే మార్గాల భౌగోళిక విస్తరణలో వారసత్వంగా వచ్చిన నమూనా చాలావరకు కొనసాగింది.

భారతీయ రైల్వేలు రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో పనిచేస్తాయి. కార్యకలాపాల నిర్వహణ కోసం రైల్వే జోన్లను డివిజన్లుగా విభజించారు. రైల్వే జోన్ల సరిహద్దులు రాష్ట్రాల సరిహద్దులతో తప్పనిసరిగా సరిపోలాల్సిన అవసరం లేదు. అలాగే, ఒక జోన్ ప్రధాన కార్యాలయం ఉన్న ప్రదేశాన్ని ఆ జోన్ భౌగోళిక పరిధితో పొరబడకూడదు. రైల్వే పరిపాలన, రవాణా, సంబంధిత అంశాలను నియంత్రించే ప్రధాన చట్టాలలో రైల్వేల చట్టం, 1989 ఒకటి. 2017–18 నుంచి ప్రత్యేక రైల్వే బడ్జెట్‌ను కేంద్ర బడ్జెట్‌లో విలీనం చేశారు.

  • రైల్వేలు పారిశ్రామిక సమూహాలు, రైల్వే కూడలి పట్టణాలు, మార్కెట్ల ఏకీకరణ, వలసలను ప్రోత్సహించాయి.
  • రైల్వే వ్యవస్థ పొడవు, రవాణా పరిమాణం, రైల్వే వ్యవస్థ సాంద్రత వేర్వేరు సూచికలు; వీటిలో ఏ ఒక్కటీ స్వతంత్రంగా అనుసంధాన నాణ్యతను నిర్ధారించదు.

2. విస్తరణ: భూస్వరూపం, వనరులు, జనావాసాల పాత్ర

ఉత్తర మైదానాల్లో సాపేక్షంగా దట్టమైన రైల్వే వ్యవస్థ ఉంది. సమతల భూభాగం, పెద్ద జనావాసాలు, అధిక వ్యవసాయ ఉత్పాదకత గల పరిసర అంతర్భాగాలు నిర్మాణానికి అనుకూల పరిస్థితులను, నిరంతర డిమాండ్‌ను కల్పించడం ఇందుకు కారణం. ఢిల్లీ, కాన్పూర్, ప్రయాగ్‌రాజ్, పట్నా, కోల్‌కతా ముఖ్యమైన కూడళ్లు. అయితే, వెడల్పైన నదులపై ఖరీదైన వంతెనలు నిర్మించాల్సి ఉంటుంది. వరదలు, నదీ తీర కోత, అస్థిరమైన ఒండ్రుమట్టి పునాదులు నిర్మాణాన్ని, నిర్వహణను సంక్లిష్టం చేస్తాయి. అందువల్ల సమతల భూభాగం కొన్ని ఇంజినీరింగ్ వ్యయాలను తగ్గించినప్పటికీ, పర్యావరణ పరిమితులను తొలగించదు.

ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో రైల్వే వ్యవస్థ విస్తృతంగా ఉన్నప్పటికీ, దాని విస్తరణ అసమానంగా ఉంది. పీఠభూములు, నిటారైన భ్రంశతటాలు, లోయలు మొదలైన వాటితో విచ్ఛిన్నమైన భూభాగాల్లో రైల్వే నిర్మాణానికి కొండలను కోసి మార్గాలు ఏర్పాటు చేయడం, సొరంగాలు, వంతెనలు నిర్మించడం, పట్టాల వాలులను జాగ్రత్తగా రూపొందించడం అవసరం. ఖనిజ సంపద సమృద్ధిగా ఉన్న తూర్పు, మధ్య భారతదేశం గణనీయమైన సరకు రవాణాకు దోహదపడుతున్నాయి: బొగ్గు క్షేత్రాలు, ఇనుప ఖనిజ ప్రాంతాలు, ఉక్కు కర్మాగారాలు, ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రాలను భారీ సరకు రవాణా మార్గాల ద్వారా అనుసంధానించారు. స్థానిక భూస్వరూపం క్లిష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, ఖనిజ వనరులు, పారిశ్రామిక డిమాండ్ రైల్వే అభివృద్ధికి ఎలా తోడ్పడగలవో చోటా నాగ్‌పూర్ ప్రాంతం ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.

నిటారైన వాలులు, భూకంప సంభావ్యత, కొండచరియలు విరిగిపడటం, లోతైన లోయలు, జనావాసాల సాంద్రత తక్కువగా ఉండటం వల్ల నిర్మాణ వ్యయాలు పెరుగుతాయి. అందువల్ల హిమాలయ ప్రాంతంలో చారిత్రకంగా రైల్వే విస్తరణ పరిమితంగా ఉంది. ఈశాన్య భారతదేశంలో బ్రహ్మపుత్ర లోయ రవాణా మార్గాల అభివృద్ధికి సాపేక్షంగా అనుకూలంగా ఉండగా, చుట్టుపక్కల కొండ ప్రాంతాలు మరింత క్లిష్టమైన ఇంజినీరింగ్ సవాళ్లను కలిగిస్తున్నాయి. ఈ ప్రాంతాల్లో రైల్వే విస్తరణ వ్యూహాత్మక, సామాజిక లక్ష్యాలకు కూడా దోహదపడుతుంది. పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లో శుష్కత, కదిలే ఇసుక దిబ్బలు, ఒకదానికొకటి దూరంగా ఉన్న జనావాసాలు చారిత్రకంగా రైల్వే మార్గాల సాంద్రతను పరిమితం చేశాయి. అయితే రక్షణ అవసరాలు, అభివృద్ధి అవసరాలు రైల్వే విస్తరణను ప్రోత్సహించాయి.

తీర మైదానాలు, ఓడరేవులు రైల్వే రవాణాకు అధిక డిమాండ్‌ను సృష్టిస్తాయి. అయితే తీర ప్రాంత భూస్వరూపం అంతటా రైల్వే నిర్మాణానికి సులభంగా ఉండదు. కొంకణ్ తీరంలో తక్కువ నిడివితో, నిటారైన వాలులపై ప్రవహించే నదులు, లోతైన లోయలతో విభజితమైన కొండలు, రుతుపవన కాలంలో తీవ్రమైన వర్షపాతం కలిసి కనిపిస్తాయి. మహానగర రైలు వ్యవస్థలు మరో భౌగోళిక నమూనాను ప్రతిబింబిస్తాయి: రోజువారీ ప్రయాణికుల రాకపోకలు అధికంగా ఉండటం ముంబై, కోల్‌కతా, చెన్నై చుట్టూ సబర్బన్ రైలు సేవలకు ఆధారంగా నిలుస్తుంది. ఈ వ్యవస్థలు నివాస ఉపనగరాలను ఉపాధి అవకాశాలు కేంద్రీకృతమైన కేంద్రాలతో అనుసంధానించి, పట్టణ విస్తరణను ప్రభావితం చేస్తాయి.

  • పటాల ఆధారిత ప్రశ్నల కోసం రైల్వే మార్గాలను నదులను దాటే ప్రదేశాలు, పర్వత కనుమలు, నౌకాశ్రయాలు, బొగ్గు క్షేత్రాలు, పారిశ్రామిక ప్రాంతాలతో అనుసంధానించి అధ్యయనం చేయాలి.
  • రైల్వే విస్తరణ తక్కువగా ఉండటం భౌతిక అవరోధాలను లేదా తక్కువ డిమాండ్‌ను సూచించవచ్చు. అయితే, ప్రభుత్వ విధానం పూర్తిగా వాణిజ్యపరమైన పరిగణనలకు అతీతంగా రైల్వే అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వవచ్చు.

3. గేజ్‌లు, ప్రధాన కారిడార్లు, ప్రత్యేక రైల్వే వ్యవస్థలు

భారతీయ రైల్వేలలో 1,676 mm వెడల్పు గల బ్రాడ్ గేజ్ ప్రధానంగా ఉంది. మీటర్ గేజ్ వెడల్పు 1,000 mm కాగా, చారిత్రకంగా ప్రాధాన్యం కలిగిన నారో గేజ్‌లలో 762 mm, 610 mm ఉన్నాయి. పరస్పరం అనుకూలం కాని గేజ్ వ్యవస్థల మధ్య ప్రయాణికులు మరో రైలుకు మారాల్సి రావడం లేదా సరుకులను మరో రైలులోకి బదిలీ చేయాల్సి రావడం వంటి గేజ్ అంతరాయాలను తగ్గించేందుకు ప్రాజెక్ట్ యూనిగేజ్ బ్రాడ్ గేజ్ మార్పిడిని ప్రోత్సహించింది. గేజ్ మార్పిడి రైల్వే నెట్‌వర్క్ సమగ్ర అనుసంధానాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది. అయితే ఎంపిక చేసిన వారసత్వ పర్వత రైల్వేలు తమ అసలు గేజ్‌లను, విలక్షణమైన సాంకేతికతను కొనసాగిస్తున్నాయి.

ఢిల్లీ–ముంబై, ఢిల్లీ–కోల్‌కతా, ముంబై–చెన్నై, చెన్నై–కోల్‌కతా మార్గాలు, వాటితోపాటు ఢిల్లీ–చెన్నై, ముంబై–కోల్‌కతా కర్ణ మార్గాలు కలిసి సాధారణంగా పేర్కొనే స్వర్ణ చతుర్భుజం, దాని కర్ణ మార్గాలను ఏర్పరుస్తాయి. అధికంగా వినియోగించే ఈ కారిడార్లు ప్రధాన మహానగర ప్రాంతాలను, పారిశ్రామిక మార్కెట్లను అనుసంధానిస్తాయి. వీటిని రహదారుల స్వర్ణ చతుర్భుజంతో పొరబడకూడదు. అనేక సంప్రదాయ రైల్వే మార్గాల్లో ఒకే పట్టాలపై ప్రయాణికుల రైళ్లు, సరుకు రైళ్లు నడుస్తుండటంతో, అందుబాటులో ఉన్న రవాణా సామర్థ్యం కోసం పోటీ ఏర్పడుతుంది.

ప్రత్యేక సరుకు రవాణా కారిడార్లు ప్రధానంగా సరుకుల రవాణా కోసం రూపొందించిన మౌలిక సదుపాయాలను అందిస్తాయి. DFCCIL అభివృద్ధి చేసిన తూర్పు DFC లూధియానా, సోన్‌నగర్‌లను అనుసంధానిస్తుంది. పశ్చిమ DFC ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని దాద్రీని మహారాష్ట్రలోని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఓడరేవు ప్రాంతంతో అనుసంధానిస్తుంది. తూర్పు కారిడార్‌కు సంబంధించిన పాత వివరణల్లో డాన్‌కుని వరకు ప్రతిపాదించిన పొడిగింపు కూడా ఉండవచ్చు; అభ్యర్థులు అసలు ప్రతిపాదనలకు, అమలైన DFCCIL భాగానికి మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. 1,435 mm వెడల్పు గల స్టాండర్డ్ గేజ్‌ను భారతదేశంలోని అనేక మెట్రో వ్యవస్థలు, ముంబై–అహ్మదాబాద్ హైస్పీడ్ రైలు ప్రాజెక్టు ఉపయోగిస్తున్నాయి. అయితే ఇది భారతీయ రైల్వేలలో ప్రధానంగా ఉన్న గేజ్ కాదు.

  • డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే: పశ్చిమ బెంగాల్; 610 mm నారో గేజ్.
  • నీలగిరి మౌంటైన్ రైల్వే: తమిళనాడు; మీటర్ గేజ్, నిటారైన వాలు ఉన్న భాగంలో ర్యాక్-అండ్-పినియన్ విధానంతో నడుస్తుంది.
  • కాల్కా–సిమ్లా రైల్వే: హర్యానాలోని కాల్కాను హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని సిమ్లాతో అనుసంధానిస్తుంది; 762 mm నారో గేజ్.

4. సరుకు రవాణా, పరిశ్రమలు మరియు ప్రాంతీయ అభివృద్ధి

బొగ్గు, ఇనుప ఖనిజం, సిమెంట్, ఎరువులు, ఆహార ధాన్యాలు, కంటైనర్ల రవాణాకు రైల్వేలు ప్రత్యేకంగా అనుకూలమైనవి. బొగ్గు రవాణా గనుల ప్రాంతాలను ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రాలు, పారిశ్రామిక వినియోగదారులతో అనుసంధానిస్తుంది. ఇనుప ఖనిజం, సున్నపురాయి ఉక్కు, సిమెంట్ పరిశ్రమలకు ముడిపదార్థాలను సమకూరుస్తాయి. ఆహార ధాన్యాలు, ఎరువుల రవాణా ఉత్పత్తి ప్రాంతాలు, నిల్వ కేంద్రాలు, వినియోగ ప్రాంతాలను అనుసంధానిస్తుంది. అందువల్ల సరుకు రవాణా తీరుతెన్నులు వనరులు, ప్రాసెసింగ్ కేంద్రాలు, మార్కెట్లు భౌగోళికంగా వేర్వేరు ప్రదేశాల్లో ఉండటాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

దిగుమతులను దేశ అంతర్భాగాలకు తరలించడానికి, ఎగుమతులను తీరానికి తీసుకురావడానికి ఓడరేవులు సమర్థవంతమైన పృష్ఠప్రాంత రవాణా అనుసంధానంపై ఆధారపడతాయి. రైల్వే అనుసంధానం ఉన్న అంతర్గత కంటైనర్ డిపోలు, లాజిస్టిక్స్ టెర్మినళ్లు ఓడరేవుల్లో రద్దీని తగ్గించి, వివిధ రవాణా విధానాల మధ్య సరుకుల తరలింపును సులభతరం చేయగలవు. అయితే, సరుకు రవాణాలో మొదటి, చివరి దశలు తరచుగా రహదారులపై ఆధారపడతాయి. అందువల్ల రైల్వేలు, రహదారులు పరస్పరం పోటీపడే రవాణా విధానాలే కాకుండా పరస్పర పూరకమైనవి కూడా. 2021లో ప్రారంభించిన PM గతి శక్తి సమన్వయంతో కూడిన మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళికను లక్ష్యంగా పెట్టుకోగా, జాతీయ లాజిస్టిక్స్ విధానం, 2022 విస్తృత స్థాయిలో లాజిస్టిక్స్ సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించడంపై దృష్టి సారిస్తుంది.

ప్రత్యేక కారిడార్లు, రైల్వే మార్గాల డబ్లింగ్, టెర్మినళ్ల మెరుగుదల, ఎక్కువ పొడవు గల సరుకు రైళ్లు రవాణా సామర్థ్యాన్ని, విశ్వసనీయతను పెంచగలవు. అయినప్పటికీ, కొత్త రైల్వే మార్గం ఏర్పడినంత మాత్రాన పారిశ్రామిక అభివృద్ధి దానంతటదే జరగదు. దాని ప్రభావం అందుబాటు ధరల్లో సేవలు, టెర్మినళ్లను చేరుకునే సౌలభ్యం, నమ్మకమైన విద్యుత్ సరఫరా, భూమి లభ్యత, నైపుణ్యాలు, మార్కెట్ డిమాండ్‌పై ఆధారపడి ఉంటుంది. సామాజికంగా అవసరమైన మార్గాల నుంచి తక్షణ ఆర్థిక రాబడులు తక్కువగా ఉండవచ్చు; అయినప్పటికీ అవి విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ, పర్యాటకం, ఉపాధి అవకాశాలను పొందే సౌలభ్యాన్ని మెరుగుపరుస్తాయి.

  • రైల్వే జంక్షన్ అంటే రైలు మార్గాలు కలిసే లేదా విడిపోయే ప్రదేశం; టెర్మినల్ అంటే మార్గం ముగిసే స్థానం లేదా ప్రయాణికులు, సరుకుల రాకపోకలను నిర్వహించే సదుపాయం.
  • మార్గం అందుబాటులో ఉండటాన్ని వాస్తవ నిర్వహణ సామర్థ్యం నుంచి వేరుగా చూడాలి. ఈ సామర్థ్యం సిగ్నలింగ్, ఇరుసు భార పరిమితులు, మార్గంలోని వాలులు, టెర్మినళ్ల పనితీరుపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది.

5. ఆధునికీకరణ, భద్రత మరియు పర్యావరణ సవాళ్లు

ఆధునికీకరణలో విద్యుదీకరణ, పట్టాల పునరుద్ధరణ, మెరుగైన సిగ్నలింగ్, స్టేషన్ల పునరాభివృద్ధి, రైలు రక్షణ, మెరుగైన రైల్వే చలన వాహనాలు (రోలింగ్ స్టాక్) భాగంగా ఉంటాయి. విద్యుదీకరణ ప్రత్యక్ష డీజిల్ వినియోగాన్ని తగ్గించి, ఇంధన వినియోగ సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచగలదు. అయితే, వాతావరణ పరంగా దాని ప్రయోజనం విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో వివిధ ఇంధన వనరుల వాటాపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది. కవచ్ అనేది కొన్ని రకాల ఢీకొనడాలను, అసురక్షిత రైలు కదలికలను నివారించడంలో సహాయపడేందుకు ఉద్దేశించిన స్వదేశీ స్వయంచాలక రైలు రక్షణ వ్యవస్థ. ఇది పట్టాల నిర్వహణకు, పటిష్ఠమైన రైలు నిర్వహణ కార్యకలాపాలకు లేదా ప్రతి రకమైన ప్రమాదం నుంచి రక్షణకు ప్రత్యామ్నాయం కాదు.

తగిన స్థాయిలో వినియోగించినప్పుడు, రోడ్డు రవాణాతో పోలిస్తే రైలు రవాణాకు సాధారణంగా ప్రతి ప్రయాణికుడు-కిలోమీటరుకు లేదా టన్ను-కిలోమీటరుకు తక్కువ శక్తి అవసరమవుతుంది. అయినప్పటికీ, రైల్వే నిర్మాణం ఆవాసాలను విభజించవచ్చు, నీటి పారుదలకు ఆటంకం కలిగించవచ్చు, వాలుల స్థిరత్వాన్ని దెబ్బతీయవచ్చు. అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్ మరియు ఇతర రాష్ట్రాల్లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఏనుగులను రైళ్లు ఢీకొంటున్న ఘటనలు, వన్యప్రాణుల సంరక్షణను పరిగణనలోకి తీసుకునే మార్గ నిర్ధారణ, వేగ నియంత్రణ, పర్యవేక్షణ, అనుకూలమైన దాటవేత నిర్మాణాల అవసరాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాయి. వరదలు, తీవ్రమైన ఉష్ణోగ్రతలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం వంటి పరిస్థితులను ఎదుర్కొనేందుకు కూడా వాతావరణ మార్పులను తట్టుకోగల వంతెనలు, నీటి పారుదల వ్యవస్థలు, వాలుల స్థిరీకరణ, రైళ్ల నిర్వహణ విధివిధానాలు అవసరం.

పరీక్షలకు అనువైన విశ్లేషణలో సామర్థ్య విస్తరణతోపాటు భద్రత, అందుబాటు ధరలు, పర్యావరణ పరిరక్షణ మధ్య సమతుల్యత ఉండాలి. పర్వత, సరిహద్దు ప్రాంతాల రైలు మార్గాలు అనుసంధానాన్ని బలోపేతం చేస్తాయి; అయితే, వాటి నిర్మాణంలో గణనీయమైన భూగర్భ నిర్మాణపరమైన, పర్యావరణపరమైన ప్రమాదాలు ఉంటాయి. అధికవేగ ప్రయాణికుల రైలు ప్రాజెక్టులు, సబర్బన్ రైళ్లు, సరకు రవాణా కారిడార్లు వేర్వేరు రవాణా అవసరాలను తీరుస్తాయి కాబట్టి వాటిని ఒకే ప్రమాణాలతో మూల్యాంకనం చేయకూడదు. విజయవంతమైన రైల్వే ప్రణాళికలో ప్రతి ప్రాజెక్టును విడిగా చూడకుండా, ఈ వ్యవస్థలను బస్సులు, రహదారులు, ఓడరేవులు, ఇతర ప్రజా రవాణా వ్యవస్థలతో సమన్వయం చేయాలి.

  • ప్రిలిమ్స్ కోసం గుర్తించాల్సిన తేడా: విద్యుదీకరణ, గేజ్ మార్పిడి, డబ్లింగ్, కొత్త రైల్వే మార్గాల నిర్మాణం వేర్వేరు చర్యలు.
  • రైల్వే మార్గాల పొడవు, విద్యుదీకరణ విస్తృతి, ప్రాజెక్టులు వినియోగంలోకి వచ్చిన స్థితి మారుతుంటాయి కాబట్టి, తేదీ పేర్కొన్న అధికారిక గణాంకాలను ఉపయోగించాలి.

కాలరేఖ

  1. 1853

    భారతదేశపు తొలి ప్రయాణికుల రైలు బొంబాయి, థానే మధ్య నడుస్తుంది.

  2. 1951–1952

    స్వాతంత్ర్యానంతరం చేపట్టిన ప్రధాన పునర్వ్యవస్థీకరణ ద్వారా రైల్వే జోన్లు ఏర్పడతాయి.

  3. 1998

    పూర్తయిన కొంకణ్ రైల్వే మార్గంలో ఒక చివర నుంచి మరో చివర వరకు నేరుగా రైళ్ల రాకపోకలు ప్రారంభమవుతాయి.

  4. 1999–2008

    డార్జిలింగ్, నీలగిరి, కాల్కా–సిమ్లా రైల్వేలు వరుసగా UNESCO ‘భారతదేశపు పర్వత రైల్వేలు’ వారసత్వ సంపదలో చేర్చబడతాయి.

  5. 2006

    డెడికేటెడ్ ఫ్రైట్ కారిడార్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ సంస్థ స్థాపించబడుతుంది.

  6. 2017–2018

    రైల్వే బడ్జెట్ కేంద్ర బడ్జెట్‌లో విలీనం చేయబడుతుంది.

ప్రత్యేక సరుకు రవాణా మౌలిక సదుపాయాలు లాజిస్టిక్స్‌ను ఎలా మెరుగుపరచగలవు

  1. 1. రద్దీగా ఉన్న మిశ్రమ వినియోగ మార్గాల నుంచి గణనీయమైన సరుకు రవాణాను మళ్లించడం
  2. 2. ఎక్కువ బరువును మోసే, ఎక్కువ పొడవు గల సరుకు రైళ్లకు అనువైన మౌలిక సదుపాయాలను సమకూర్చడం
  3. 3. సరుకు రైళ్ల సమయ ప్రణాళికను, ప్రయాణ విశ్వసనీయతను మెరుగుపరచడం
  4. 4. ప్రస్తుత మార్గాల్లో ప్రయాణికుల సేవల కోసం అదనపు సామర్థ్యాన్ని అందుబాటులోకి తీసుకురావడం
  5. 5. టెర్మినళ్లను నౌకాశ్రయాలు, పారిశ్రామిక ప్రాంతాలు, రహదారి వ్యవస్థలతో అనుసంధానించడం
  6. 6. టెర్మినళ్ల వద్ద, తుది దశ అనుసంధానంలో ఉన్న అవరోధాలను పరిష్కరించడం ద్వారా ప్రారంభ స్థానం నుంచి గమ్యస్థానం వరకు మొత్తం లాజిస్టిక్స్ వ్యయాలను తగ్గించడం
రైల్వే వ్యవస్థలు: ముఖ్యమైన వ్యత్యాసాలు
వ్యవస్థప్రధాన పాత్రఉదాహరణ లేదా ప్రత్యేక లక్షణం
సంప్రదాయ ప్రధాన రైలు మార్గంనగరాల మధ్య ప్రయాణికుల, సరుకుల రవాణాప్రధానంగా బ్రాడ్ గేజ్; తరచుగా ప్రయాణికుల, సరుకుల మిశ్రమ రవాణా
ప్రత్యేక సరుకు రవాణా కారిడార్అధిక సామర్థ్యంతో సరుకుల రవాణాతూర్పు మరియు పశ్చిమ DFCలు
సబర్బన్ రైల్వేమహానగర ప్రాంతాల్లో రోజువారీ రాకపోకలుముంబయి సబర్బన్ రైల్వే వ్యవస్థ
మెట్రో రైల్వేతక్కువ సమయ విరామాలతో నడిచే పట్టణ రవాణాఅనేక వ్యవస్థలు స్టాండర్డ్ గేజ్‌ను ఉపయోగిస్తాయి; అయితే భారతదేశంలోని అన్ని మెట్రో వ్యవస్థలూ దీనిని ఉపయోగించవు
వారసత్వ పర్వత రైల్వేకొండ ప్రాంతాలకు అనుసంధానం మరియు పర్యాటకండార్జిలింగ్, నీలగిరి మరియు కాల్కా–సిమ్లా

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కొంకణ్ రైల్వే: తీర ప్రాంత రవాణా అవరోధాన్ని అధిగమించడం

మహారాష్ట్రలోని రోహా నుంచి కర్ణాటకలోని మంగళూరు సమీపంలోని తోకూరు వరకు సుమారు 741 కి.మీ. పొడవున్న కొంకణ్ రైల్వే గోవా గుండా వెళుతుంది. మొత్తం మార్గంలో నేరుగా రైళ్ల రాకపోకలు 1998లో ప్రారంభమయ్యాయి. అనేక వంతెనలు, సొరంగాలు పశ్చిమ తీర ప్రాంతానికి మరింత నేరుగా అనుసంధానాన్ని సాధ్యం చేశాయి. ఇంజినీరింగ్ ద్వారా ప్రాంతీయ రవాణా సౌలభ్యాన్ని ఎలా మెరుగుపరచవచ్చో దీని అనుభవం చూపుతుంది. అదే సమయంలో, రుతుపవన కాలంలో నిరంతర పర్యవేక్షణ, నీటి పారుదల, వాలుల రక్షణకు సంబంధించిన బాధ్యతలు కొనసాగుతాయని కూడా ఇది తెలియజేస్తుంది.

బోగీబీల్ వంతెన: బ్రహ్మపుత్ర నదికి ఇరువైపులా అనుసంధానం

డిసెంబర్ 2018లో ప్రారంభించిన సుమారు 4.94 కి.మీ. పొడవైన బోగీబీల్ రైలు–రోడ్డు వంతెన, అస్సాంలోని దిబ్రూగఢ్ సమీపంలో బ్రహ్మపుత్ర నది ఉత్తర, దక్షిణ తీరాలను కలుపుతుంది. ఇది దిబ్రూగఢ్, ధేమాజీ జిల్లాల మధ్య రాకపోకలను మెరుగుపరచడంతోపాటు, పొరుగున ఉన్న అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు కూడా ప్రయోజనం చేకూరుస్తుంది. ఈశాన్య భారతదేశంలో ప్రధాన నదులపై నిర్మించే వంతెనలకు ఉన్న అభివృద్ధిపరమైన, వ్యూహాత్మకమైన ఉమ్మడి ప్రాధాన్యాన్ని ఈ వంతెన స్పష్టం చేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇప్పటికే ఉన్న రైల్వే మార్గాన్ని డబ్లింగ్ చేయడం వల్ల దాని మార్గ కిలోమీటర్లు తప్పనిసరిగా రెట్టింపు అవుతాయి. 2. గేజ్ మార్పిడి వల్ల సరుకులను ఒక రైలు నుంచి మరొక రైలుకు బదిలీ చేయాల్సిన అవసరం తగ్గవచ్చు. 3. ప్రామాణిక గేజ్, భారతీయ బ్రాడ్ గేజ్ కంటే తక్కువ వెడల్పు కలిగి ఉంటుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

ఏ రైల్వేను దాని రాష్ట్రం, విశిష్ట లక్షణం రెండింటితోనూ సరిగ్గా జతపరిచారు?

  • A. డార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే — సిక్కిం — మీటర్ గేజ్
  • B. నీలగిరి పర్వత రైల్వే — తమిళనాడు — ఏటవాలుగా ఉన్న విభాగంలో ర్యాక్-అండ్-పినియన్ వ్యవస్థతో నిర్వహణ
  • C. కాల్కా–సిమ్లా రైల్వే — ఉత్తరాఖండ్ — బ్రాడ్ గేజ్
  • D. కొంకణ్ రైల్వే — కేరళ మాత్రమే — ప్రామాణిక గేజ్

ప్రశ్న 3

ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్లకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇప్పటికే ఉన్న ప్రయాణికుల, సరకు రవాణా మిశ్రమ మార్గాల్లో ఇవి అదనపు రవాణా సామర్థ్యాన్ని అందుబాటులోకి తీసుకురాగలవు. 2. పశ్చిమ DFC దాద్రీని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ నౌకాశ్రయ ప్రాంతంతో అనుసంధానిస్తుంది. 3. రహదారుల ద్వారా తొలి, తుది దశ అనుసంధానం అవసరాన్ని ఇవి తొలగిస్తాయి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: భారతదేశంలో రైల్వేల విస్తరణను భౌతిక భౌగోళిక పరిస్థితులు, ఆర్థిక డిమాండ్ ఏ విధంగా ప్రభావితం చేస్తాయో వివరించండి. ప్రస్తుత రైల్వే నెట్‌వర్క్ పరిమితులను అధిగమించడంలో ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్ల పాత్రను అంచనా వేయండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ఉత్తర మైదానాలను హిమాలయ, పీఠభూమి, కొంకణ్ ప్రాంతాల భూస్వరూపాలతో పోల్చి, తేడాలను వివరించండి.
  • జనాభా, ఓడరేవులు, వ్యవసాయం, ఖనిజ మండలాలు, పారిశ్రామిక కేంద్రాల ప్రభావాన్ని వివరించండి.
  • వలస పాలన నుంచి వారసత్వంగా వచ్చిన రైలు మార్గాలు, స్వాతంత్ర్యానంతర అభివృద్ధి, వ్యూహాత్మక లక్ష్యాలను చర్చించండి.
  • ఒకే మార్గంలో ప్రయాణికుల, సరకు రవాణా రైళ్లను నడపడం వల్ల ఏర్పడే రద్దీని గుర్తించండి.
  • ప్రత్యేక సరకు రవాణా కారిడార్ల వల్ల సామర్థ్యం, విశ్వసనీయత, ఓడరేవుల అనుసంధానానికి కలిగే ప్రయోజనాలను వివరించండి.
  • టెర్మినళ్ల అనుసంధానం, భద్రత, పర్యావరణ పరిరక్షణ చర్యలు, సమగ్ర రవాణా ప్రణాళికలను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: People and Economy, Class XII, chapter on Transport and Communication.
  • NCERT, Contemporary India II, Class X, chapter on Lifelines of National Economy.
  • Ministry of Railways, Indian Railways Year Book 2023–24 and Annual Statistical Statements.
  • Dedicated Freight Corridor Corporation of India Limited, official corridor descriptions and project updates: dfccil.com.
  • UNESCO World Heritage Centre, Mountain Railways of India: whc.unesco.org.
  • India Code, The Railways Act, 1989: indiacode.nic.in.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp