New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారతదేశ భూగోళశాస్త్రం · వనరులు మరియు వ్యవసాయం

అరుదైన భూ మూలకాలు

అరుదైన భూ మూలకాలు 17 లోహ మూలకాల సమూహం. శాశ్వత అయస్కాంతాలు, ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు, ఉత్ప్రేరకాలు, రక్షణ పరికరాలు మరియు అనేక స్వచ్ఛ ఇంధన సాంకేతికతలకు ఇవి అత్యవసరం. భారతదేశంలో అరుదైన భూ మూలకాలను కలిగిన ఖనిజ వనరులు గణనీయంగా ఉన్నాయి; ముఖ్యంగా తీరప్రాంత ప్లేసర్ ఇసుకల్లో మోనజైట్ లభిస్తుంది. అయితే, ఈ వనరుల నుంచి వేరు చేసిన ఆక్సైడ్లు, లోహాలు మరియు అధునాతన విడిభాగాలను తయారు చేయడం ఇప్పటికీ ప్రధాన సవాలుగా ఉంది. UPSC దృష్ట్యా, ఈ అంశం ఖనిజ భూగోళశాస్త్రం, తీరప్రాంత ప్రక్రియలు, వ్యూహాత్మక సరఫరా గొలుసులు, అణు ఖనిజాల నియంత్రణ మరియు పర్యావరణ పాలనను అనుసంధానిస్తుంది.

అరుదైన భూ మూలకాల నిక్షేపాలను సూచించే ఉదాహరణాత్మక పటం; పటంలో చూపిన ఖనిజ లభ్యత స్థానాలను కార్యకలాపాలు కొనసాగుతున్న గనులుగా భావించరాదు.

అరుదైన భూ మూలకాల నిక్షేపాలను సూచించే ఉదాహరణాత్మక పటం; పటంలో చూపిన ఖనిజ లభ్యత స్థానాలను కార్యకలాపాలు కొనసాగుతున్న గనులుగా భావించరాదు.

Credit: Wikideas1 · CC0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

2012 నాటి మూల పటంలో చూపిన థోరియం కలిగిన నిక్షేపాల స్థానాలు. థోరియం అరుదైన భూ మూలకం కాదు; ఇది అన్ని కీలక ఖనిజాల జాబితా గానీ, ప్రస్తుత మొత్తం నిల్వల వివరాలు గానీ కాదు.

Map study

2012 నాటి మూల పటంలో చూపిన థోరియం కలిగిన నిక్షేపాల స్థానాలు. థోరియం అరుదైన భూ మూలకం కాదు; ఇది అన్ని కీలక ఖనిజాల జాబితా గానీ, ప్రస్తుత మొత్తం నిల్వల వివరాలు గానీ కాదు.

  • మూల సమాచారం తేదీని, పటంలోని సంకేత వివరణను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావం మరియు భౌగోళిక స్థానం మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
  • చారిత్రక సరిహద్దులు మరియు సూచనార్థం పేర్కొన్న సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారాన్ని సూచించవు.

Credit: Limulus · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. అర్థం, వర్గీకరణ, సాంకేతిక ప్రాముఖ్యత

సాధారణంగా REEs అని సంక్షిప్తంగా పిలిచే అరుదైన భూ మూలకాలలో 15 లాంథనైడ్లతోపాటు స్కాండియం, ఇట్రియం ఉంటాయి. ఈ మూలకాలు స్థూలంగా ఒకే విధమైన రసాయనిక ప్రవర్తనను ప్రదర్శిస్తాయి. ఇట్రియం సాధారణంగా లాంథనైడ్లు కలిగిన ఖనిజాలతో కలిసి లభిస్తుంది. ప్రోమీథియానికి స్థిర సమస్థానీయాలు లేవు; సాధారణ గనుల తవ్వకం ద్వారా పొందే అరుదైన భూ మూలక ఉత్పత్తిగా దీనిని వెలికితీయరు. 'అరుదైన భూ మూలకాలు' అనే పదప్రయోగానికి చారిత్రక నేపథ్యం ఉంది: సీరియంతో సహా ఈ సమూహంలోని అనేక మూలకాలు భూపటలంలో సాపేక్షంగా సమృద్ధిగా ఉన్నప్పటికీ, సులభంగా వెలికితీయగల సాంద్రీకృత నిక్షేపాలుగా అవి అరుదుగానే ఏర్పడతాయి.

REEsను సాధారణంగా తేలికపాటి, భారమైన అరుదైన భూ మూలకాలుగా విభజిస్తారు. అయితే, ఈ రెండు వర్గాల మధ్య విభజన రేఖ వర్గీకరణ పద్ధతులను బట్టి మారుతుంది. లాంథనం, సీరియం, ప్రాసియోడిమియం, నియోడిమియం అనేవి సుపరిచితమైన తేలికపాటి అరుదైన భూ మూలకాలు. డిస్ప్రోసియం, టెర్బియం, లుటీషియం భారమైన మూలకాల సమూహానికి చెందుతాయి; ఇట్రియానికి ఉన్న భూరసాయన సంబంధాల కారణంగా, దీనిని సాధారణంగా భారమైన అరుదైన భూ మూలకాలతోపాటు చర్చిస్తారు. స్కాండియం వనరులు, మార్కెట్ తరచుగా ప్రత్యేక లక్షణాలను కలిగి ఉంటాయి.

అయస్కాంత, కాంతి సంబంధిత, ఉత్ప్రేరక, ఇతర ప్రత్యేక లక్షణాల వల్ల వీటికి విలువ ఏర్పడుతుంది. అనేక విద్యుత్ వాహనాల మోటార్లు, పవన టర్బైన్ జనరేటర్లలో ఉపయోగించే అధిక పనితీరు గల శాశ్వత అయస్కాంతాల తయారీలో నియోడిమియం, ప్రాసియోడిమియం ముఖ్యమైనవి. అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద అయస్కాంతాల పనితీరును డిస్ప్రోసియం, టెర్బియం మెరుగుపరచగలవు. సీరియంను మెరుగుపెట్టే ప్రక్రియల్లో, ఉత్ప్రేరకాలలో; లాంథనంను ఉత్ప్రేరకాలలో, కొన్ని బ్యాటరీ మిశ్రలోహాలలో; యూరోపియం, టెర్బియం, ఇట్రియంలను కాంతిని ఉద్గారించే పదార్థాలలో (ఫాస్ఫర్లలో) ఉపయోగిస్తారు. ప్రతి విద్యుత్ వాహనం లేదా పవన టర్బైన్ అరుదైన భూ మూలకాలతో తయారైన శాశ్వత అయస్కాంతాలను ఉపయోగించదు.

  • ప్రిలిమ్స్‌కు ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం: అరుదైన భూ మూలకాలు ఒక రసాయనిక సమూహం; కీలక ఖనిజాలు అనేవి ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత, సరఫరా ప్రమాదం ఆధారంగా నిర్ణయించే విధానపరమైన వర్గం.
  • వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత అనేది నిర్దిష్ట మూలకం, దాని వినియోగంపై ఆధారపడి ఉంటుంది; కేవలం అరుదైన భూ మూలక పదార్థాల మొత్తం టన్నుల పరిమాణంపై మాత్రమే ఆధారపడదు.

2. భౌగోళిక ఉనికి, భారతదేశంలో విస్తరణ

ప్రాథమిక అరుదైన భూ మూలక నిక్షేపాలు కార్బొనటైట్లు, క్షార అగ్నిశిలా సముదాయాలు, కొన్ని జలతాప వ్యవస్థల వంటి భౌగోళిక పరిసరాల్లో ఏర్పడతాయి. శైథిల్యం, క్రమక్షయం, అవక్షేపణ ప్రక్రియలు ఖనిజ కణాలను లేదా కరిగిన మూలకాలను పునర్వితరణ చేసినప్పుడు ద్వితీయ నిక్షేపాలు ఏర్పడతాయి. సముద్రతీర ప్లేసర్ నిక్షేపాలు, అయాన్-అధిశోషణ మృత్తికలు ముఖ్యమైన నిక్షేప రకాలు. మోనజైట్ అనేది సాధారణంగా థోరియం కలిగి ఉండే అరుదైన భూ మూలకాల ఫాస్ఫేట్; బాస్ట్‌నసైట్ అనేది అరుదైన భూ మూలకాల ఫ్లోరోకార్బొనేట్; జెనోటైమ్ అనేది ఇట్రియం ఫాస్ఫేట్.

భారతదేశంలో అత్యంత సుపరిచితమైన అరుదైన భూ మూలకాల వనరు, సముద్రతీరాలు, ఇసుక దిబ్బలలోని భార ఖనిజ ఇసుకల్లో ఉండే మోనజైట్. శైథిల్యం వల్ల మూల శిలల నుంచి శైథిల్య నిరోధక ఖనిజాలు విడిపోతాయి; నదులు వాటిని తీరంవైపు రవాణా చేస్తాయి; అలలు, ప్రవాహాలు అవక్షేపాలను పదేపదే వేరు చేసి క్రమబద్ధీకరిస్తాయి. తేలికపాటి పదార్థం తొలగిపోవడంతో అధిక సాంద్రత గల కణాలు కేంద్రీకృతమవుతాయి. ఈ విధంగా ఏర్పడిన ప్లేసర్ ఖనిజ సముదాయంలో ఆర్థికంగా విలువైన అనేక ఖనిజాలు ఉండవచ్చు. అయితే, ఇల్మనైట్, రూటైల్ అనేవి టైటానియం ఖనిజాలే గానీ అరుదైన భూ మూలకాల ఖనిజాలు కావు.

కేరళ, తమిళనాడు, ఒడిశా, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లలో ముఖ్యమైన తీరప్రాంత ఖనిజ మేఖలలు ఉన్నాయి. కేరళలోని చవరా, తమిళనాడులోని మనవాళకురిచ్చి మేఖల, ఒడిశాలోని ఛత్రపూర్ ప్రాంతం ప్రముఖ ఖనిజ ఇసుక నిక్షేప ప్రాంతాలు. మహారాష్ట్రతోపాటు ఇతర తీరప్రాంతాల్లోనూ ఈ నిక్షేపాలు కనిపిస్తాయి. అంతర్భాగ ప్రాంతాల్లో అన్వేషణలో గుజరాత్‌లోని అంబా డోంగర్ వంటి కార్బొనటైట్, క్షార శిలా సముదాయాలు కూడా ఉన్నాయి. అయితే, ఖనిజం ఉనికి లేదా వనరుల అంచనా ఉన్నంత మాత్రాన అది ఆర్థికంగా లాభదాయకంగా తవ్వి తీయగల నిల్వ అని నిర్ధారణ కాదు.

భారతీయ మోనజైట్‌లో, కొన్ని ప్రత్యేక అనువర్తనాలకు అవసరమయ్యే భార అరుదైన భూ మూలకాల కంటే తేలికపాటి అరుదైన భూ మూలకాలు సాధారణంగా ఎక్కువగా ఉంటాయి. అందువల్ల వనరుల మదింపులో విడివిడి మూలకాల కూర్పు, ఖనిజ నాణ్యత, వెలికితీయగల సామర్థ్యం, రేడియోధార్మికత, ప్రాసెసింగ్ వ్యయాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. మొత్తం వనరులు భారీగా ఉన్నంత మాత్రాన వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన ప్రతి అరుదైన భూ మూలకం విషయంలో స్వయంసమృద్ధి ఉన్నట్లు నిరూపణ కాదు.

3. ప్రపంచ భౌగోళిక పంపిణీ మరియు ప్రాసెసింగ్‌లో అవరోధం

ప్రపంచ అరుదైన భూ మూలకాల సరఫరా గొలుసుల్లో, ముఖ్యంగా వేర్పాటు, శుద్ధీకరణ, అయస్కాంతాల తయారీలో చైనా కేంద్ర స్థానాన్ని ఆక్రమించింది. అంతర్ మంగోలియాలోని బయాన్ ఒబో అరుదైన భూ మూలకాలు కలిగిన ఒక ప్రధాన గనుల ప్రాంతం. దక్షిణ చైనాలోని నిక్షేపాల్లో భార అరుదైన భూ మూలకాలతో సంబంధం ఉన్న అయాన్-అధిశోషణ బంకమట్టి నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. ఇతర ముఖ్యమైన సరఫరా ప్రాంతాల్లో యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని మౌంటెన్ పాస్, ఆస్ట్రేలియాలోని మౌంట్ వెల్డ్ ఉన్నాయి. మయన్మార్ కూడా భార అరుదైన భూ మూలకాలు కలిగిన పదార్థాన్ని చైనాలోని ప్రాసెసింగ్ సంస్థలకు సరఫరా చేసింది.

విలువ గొలుసులో గనుల తవ్వకం మొదటి దశ మాత్రమే. ధాతువును సాంద్రీకరించి, రసాయనికంగా శుద్ధి చేసి, విడివిడి అరుదైన భూ మూలకాల ఉత్పత్తులుగా వేరు చేయాలి. వరుసలో పక్కపక్కన ఉండే లాంథనైడ్‌ల రసాయన ధర్మాలు చాలా సారూప్యంగా ఉండటం వల్ల, వాటిని వేరు చేయడానికి అనేక ద్రావక నిష్కర్షణ దశలు అవసరమవుతాయి. అధిక స్వచ్ఛత గల లోహాలు, మిశ్రలోహాలు, కచ్చితమైన ఇంజినీరింగ్ ప్రమాణాలతో రూపొందించిన అయస్కాంతాలను ఉత్పత్తి చేయడం వల్ల సాంకేతిక సంక్లిష్టత, మూలధన అవసరాలు, నాణ్యత నియంత్రణ అవసరాలు మరింత పెరుగుతాయి.

అందువల్ల ఖనిజాలపై యాజమాన్యం, తయారీ భద్రత వేర్వేరు అంశాలు. ఒక దేశం ధాతువును తవ్వి సాంద్రీకృత పదార్థాన్ని ఉత్పత్తి చేసినప్పటికీ, వేర్పాటు లేదా అయస్కాంతాల ఉత్పత్తి కోసం మరో దేశంపై ఆధారపడవచ్చు. దీనికి భిన్నంగా, ఒక తయారీదారు విదేశీ గనులు, దేశీయ ప్రాసెసింగ్ ద్వారా సరఫరాను భద్రపరచుకోవచ్చు. ఎగుమతి ఆంక్షలు, భౌగోళిక రాజకీయ వివాదాలు, పర్యావరణ నిబంధనల అమలు, డిమాండ్‌లో మార్పులు లభ్యత, ధరల్లో అంతరాయాలకు దారితీయవచ్చు.

అందువల్ల వైవిధ్యీకరణకు గనులను ప్రారంభించడం మాత్రమే సరిపోదు. వాణిజ్యపరంగా లాభదాయకమైన వేర్పాటు కర్మాగారాలు, సాంకేతిక నైపుణ్యం, నమ్మకమైన ఇంధన, రసాయన కారకాల సరఫరా, తదుపరి దశల తయారీ, దీర్ఘకాలిక కొనుగోలు ఒప్పందాలు, పునర్వినియోగం కోసం రీసైక్లింగ్ కూడా ఇందులో భాగమే. ప్రత్యామ్నాయ పదార్థాల వినియోగం, పదార్థాలను మరింత సమర్థంగా ఉపయోగించడం ద్వారా ప్రతికూల పరిస్థితులకు లోనయ్యే అవకాశాన్ని తగ్గించవచ్చు. అయితే, ప్రత్యామ్నాయాల వినియోగంలో బరువు, పనితీరు లేదా వ్యయం విషయంలో కొన్ని రాజీలు అవసరం కావచ్చు.

4. భారతదేశ సంస్థలు, నియంత్రణ మరియు విధాన ప్రాధాన్యాలు

భారతదేశంలోని అరుదైన భూమూలకాల రంగం అణు ఖనిజాల పరిపాలనతో ముడిపడి ఉంది. ఎందుకంటే మోనజైట్‌లో సాధారణంగా థోరియం ఉంటుంది; ఇది భారతదేశ దీర్ఘకాలిక అణు ఇంధన కార్యక్రమానికి ఉపయోగపడే అవకాశం ఉంది. అణుశక్తి విభాగం, దాని ఆధ్వర్యంలోని అణు ఖనిజాల అన్వేషణ, పరిశోధన సంచాలక సంస్థ అన్వేషణ, మదింపు కార్యకలాపాల్లో ముఖ్యమైన పాత్రలు పోషిస్తాయి. అణుశక్తి విభాగం పరిధిలోని ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ అయిన IREL (India) Limited ఖనిజ ఇసుకల ప్రాసెసింగ్ కేంద్రాలను నిర్వహిస్తూ, అరుదైన భూమూలకాల ప్రాసెసింగ్‌ను చేపడుతుంది.

గనులు, ఖనిజాల (అభివృద్ధి, నియంత్రణ) చట్టం, 1957, అణుశక్తి చట్టం, 1962, వాటికి సంబంధించిన నియమాలు చట్టపరమైన చట్రంలో ముఖ్యమైన భాగాలుగా ఉన్నాయి. వర్తించే నియంత్రణలు ఖనిజ కూర్పు, చట్టబద్ధ వర్గీకరణపై ఆధారపడి ఉంటాయి. తీరప్రాంత మైనింగ్ పర్యావరణ, తీర మండల, ఇతర నియంత్రణ నిబంధనలను కూడా పాటించాలి. కీలక ఖనిజాల అన్వేషణకు సంబంధించిన సాధారణ సరళీకరణను, థోరియం కలిగిన మోనజైట్‌ను ప్రైవేటు సంస్థలు ఎలాంటి పరిమితులు లేకుండా తవ్వుకునేందుకు అనుమతిగా భావించకూడదు.

గనుల మంత్రిత్వ శాఖ 2023లో భారతదేశానికి కీలకమైన 30 ఖనిజాలను గుర్తించింది; వీటిలో అరుదైన భూమూలకాలు కూడా ఉన్నాయి. MMDR చట్టానికి 2023లో చేసిన సవరణ కీలక, వ్యూహాత్మక ఖనిజాలకు సంబంధించిన సంస్కరణలతోపాటు, నిర్దేశిత ఖనిజాల కోసం అన్వేషణ లైసెన్సుల చట్రాన్ని ప్రవేశపెట్టింది. జనవరి 2025లో కేంద్ర మంత్రివర్గం జాతీయ కీలక ఖనిజాల మిషన్‌కు ఆమోదం తెలిపింది. దీని కింద 2024–25 నుంచి 2030–31 వరకు ప్రభుత్వ వ్యయం ₹16,300 కోట్లుగా ప్రతిపాదించగా, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు, ఇతర భాగస్వాముల నుంచి ₹18,000 కోట్ల పెట్టుబడులు వస్తాయని అంచనా వేశారు.

అరుదైన భూమూలకాల విషయంలో అన్వేషణను వేరుచేయడం, లోహాలు, మిశ్రలోహాల ఉత్పత్తి, విడిభాగాల తయారీ, పునశ్చక్రీకరణతో అనుసంధానించడం ప్రధాన విధానపరమైన కర్తవ్యం. అంతర్జాతీయ భాగస్వామ్యాలు వీటిని పొందే వనరులను వైవిధ్యపరచగలవు. అయితే ప్రాసెసింగ్ సాంకేతికత, అధిక విలువ కలిగిన ఉత్పత్తుల విషయంలో దేశీయ సామర్థ్యాలు అత్యవసరంగానే ఉంటాయి. గుర్తించిన వనరుల పరిమాణం ఆధారంగా మాత్రమే పురోగతిని నివేదించడం వల్ల సరఫరా గొలుసులోని తదుపరి దశల్లో ఇతరులపై ఆధారపడుతున్న పరిస్థితి మరుగునపడవచ్చు.

5. పర్యావరణ ఆందోళనలు, సుస్థిర వనరుల వ్యూహం

అరుదైన భూమూలకాల అభివృద్ధి కార్యకలాపాలు పర్యావరణంపై గణనీయమైన ఒత్తిడులను కలిగించవచ్చు. రసాయన ప్రాసెసింగ్‌లో ఆమ్లాలు, క్షారాలు, ఇతర రసాయన కారకాలను ఉపయోగిస్తారు; ఈ ప్రక్రియలో ఉత్పన్నమయ్యే అవశేషాలను సురక్షితంగా నిర్వహించాల్సి ఉంటుంది. ముడి ఖనిజాల్లో థోరియం లేదా యురేనియం ఉన్నప్పుడు, సహజంగా ఉండే రేడియోధార్మిక పదార్థాల కారణంగా వృత్తిపరమైన భద్రత, వ్యర్థాల నిర్వహణకు సంబంధించి అదనపు బాధ్యతలు ఏర్పడతాయి. ప్రమాద తీవ్రత ఖనిజ నిక్షేపం, అనుసరించే ప్రక్రియపై ఆధారపడి ఉంటుంది: అరుదైన భూమూలకాల ముడి ఖనిజాలన్నింటికీ ఒకే రకమైన రేడియోధార్మిక లక్షణాలు ఉండవు.

తీరప్రాంత ప్లేసర్ నిక్షేపాల వెలికితీత ప్రత్యేకమైన భౌగోళిక ఆందోళనలను కలిగిస్తుంది. సరైన ప్రణాళిక లేకుండా చేపట్టే కార్యకలాపాలు ఇసుక దిబ్బలు, అవక్షేపాల కదలిక, భూగర్భజల పరిస్థితులు, తీరప్రాంత ఆవాసాలకు అంతరాయం కలిగించవచ్చు. మత్స్యకార సముదాయాలు, స్థానికంగా ఈ వనరులను వినియోగించుకునే ఇతరుల జీవనోపాధులు ప్రభావితమయ్యే అవకాశం ఉంది. అందువల్ల సముద్రతీర ఇసుక వెలికితీత అంతా హానిరహితమని లేదా అంతా ఒకే విధంగా నష్టం కలిగిస్తుందని భావించకుండా, మైనింగ్ ప్రతిపాదనలకు సంబంధించి ఆయా ప్రదేశాల ప్రత్యేక పరిస్థితుల ఆధారంగా మదింపు చేయాలి.

పర్యావరణ ప్రాథమిక స్థితిగతుల నిర్ధారణ, వికిరణ రక్షణ, నీటి పునర్వినియోగం, అవశేషాల సురక్షిత నిల్వ, దశలవారీ పునరుద్ధరణ, సమాజ భాగస్వామ్యాన్ని సుస్థిర వ్యూహం సమన్వయం చేస్తుంది. అయస్కాంతాలు, తయారీ ప్రక్రియలో ఉత్పన్నమయ్యే వ్యర్థ లోహాలను పునశ్చక్రీకరించడం ద్వారా ప్రాథమిక సరఫరాకు తోడ్పాటు అందించవచ్చు. అయితే, సేకరణ, విడదీయడం, వేరు చేయడం ఇప్పటికీ కష్టతరంగానే ఉన్నాయి. కేవలం మోనజైట్ సమృద్ధిగా ఉన్న ఇసుకలను కలిగి ఉండటంలో కాకుండా, బాధ్యతాయుతమైన, సమగ్ర విలువ గొలుసు అభివృద్ధిలోనే భారతదేశానికి అవకాశం ఉందనేది పరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యమైన నిర్ధారణ.

అరుదైన భూ మూలకాల నిక్షేపాలు, సరఫరా భౌగోళిక విస్తరణ

అరుదైన భూ మూలకాల నిక్షేపాల పటం భౌగోళిక లభ్యతను పారిశ్రామిక సరఫరా నుంచి వేరు చేసి అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడుతుంది. అందించిన మెటాడేటా ప్రకారం, ఎక్కువ ప్రదేశాలు కార్యకలాపాలు సాగుతున్న గనులను కాకుండా నిక్షేపాలను సూచిస్తాయని స్పష్టంగా పేర్కొనబడింది. పటంలో ఒక నిక్షేపాన్ని చూపినంత మాత్రాన ఆర్థికంగా వెలికితీయదగిన నిర్ధారిత నిల్వలు, వార్షిక ఉత్పత్తి లేదా శుద్ధీకరణ సామర్థ్యం ఉన్నట్లు నిర్ధారణ కాదు. వాణిజ్య సాధ్యత అనేది ఖనిజ సంఘటనం, ఖనిజ నాణ్యతా స్థాయి, వెలికితీత వ్యయాలు, మౌలిక సదుపాయాలు, పర్యావరణ అవసరాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. మెటాడేటా కాలిఫోర్నియాలోని మౌంటెన్ పాస్‌ను ప్రస్తావిస్తుంది. అయితే, దాని కార్యకలాపాల స్థితికి సంబంధించిన ప్రకటన కాలానుగుణంగా మారవచ్చు; కాబట్టి దానిని ధృవీకరించిన ప్రస్తుత జాబితాగా పరిగణించకూడదు.

భారతదేశం విషయంలో, ఖనిజ సంపద ఉన్నంత మాత్రాన వ్యూహాత్మక స్వావలంబన స్వయంచాలకంగా ఎందుకు సాధ్యం కాదో ఈ వ్యత్యాసం వివరిస్తుంది. మోనజైట్ కలిగిన తీరప్రాంత ప్లేసర్ ఇసుకలు అరుదైన భూ మూలకాల ముఖ్యమైన వనరు: శిలాశైథిల్యం వల్ల నిరోధక ఖనిజాలు విడుదలవుతాయి; అలలు, ప్రవాహాలు అనుకూలమైన తీరప్రాంత భాగాల్లో భారమైన ఖనిజ రేణువులను కేంద్రీకరిస్తాయి. అయితే, ఖనిజ సాంద్రీకరణ, రసాయనిక వేర్పాటు, పరిశుద్ధీకరణ, విడిభాగాల తయారీతో కూడిన గొలుసులో మైనింగ్ మొదటి దశ మాత్రమే. వీటితోపాటు ఉండే థోరియం కారణంగా వికిరణ భద్రతా చర్యలు, అణు ఖనిజాల నియంత్రణ కూడా చర్చలోకి వస్తాయి. విదేశీ ఉదాహరణ తులనాత్మక నేపథ్యాన్ని అందిస్తుంది గానీ, భారతీయ నిక్షేపాల స్థానం, పరిమాణం లేదా తవ్వక సాధ్యతకు ఆధారం కాదు.

  • 17 అరుదైన భూ మూలకాలలో 15 లాంథనైడ్లతోపాటు స్కాండియం, ఇట్రియం ఉన్నాయి; “అరుదైన” అంటే భూపటలంలో అవన్నీ ఒకే విధంగా కొరతగా ఉన్నాయని అర్థం కాదు.
  • వనరులను నిర్ధారిత నిల్వలతో సమానంగా పరిగణించవద్దు; అలాగే గనుల ఉత్పత్తిని వేరు చేసిన ఆక్సైడ్లు, లోహాలు, అయస్కాంతాలతో సమానంగా పరిగణించవద్దు: వీటిలో ప్రతి ఒక్కటీ సరఫరా గొలుసులోని భిన్నమైన సామర్థ్యాన్ని కొలుస్తుంది.
  • మెయిన్స్ కోసం సరఫరా భద్రతను తీరప్రాంత పర్యావరణ వ్యవస్థలు, రేడియోధార్మిక అవశేషాలు, పునశ్చక్రీకరణ, శుద్ధీకరణ సాంకేతికతతో అనుసంధానించండి; నిక్షేపాల పటాలు మాత్రమే ఈ ఫలితాలను నిర్ధారించలేవు.

ఖనిజ వనరు నుంచి వ్యూహాత్మక విడిభాగం వరకు

  1. 1. అన్వేషణ జరిపి ఖనిజ నాణ్యత, మూలకాల కూర్పు మరియు పర్యావరణ పరిమితులను అంచనా వేయడం
  2. 2. ముడి ఖనిజాన్ని లేదా ఖనిజ ఇసుకలను తవ్వి, శుద్ధీకరణ ద్వారా ఖనిజ సాంద్రతను పెంచడం
  3. 3. మిశ్రమ అరుదైన భూ మూలకాల సమ్మేళనాలను పొందడానికి సాంద్రీకృత ఖనిజాన్ని రసాయనికంగా శుద్ధి చేయడం
  4. 4. ఒక్కొక్క అరుదైన భూ మూలకపు ఆక్సైడ్‌ను వేరుచేసి శుద్ధి చేయడం
  5. 5. లోహాలు మరియు మిశ్రలోహాలను ఉత్పత్తి చేయడం
  6. 6. అయస్కాంతాలు లేదా ఇతర ప్రత్యేక ఉత్పత్తులను తయారు చేయడం
  7. 7. వినియోగ జీవితకాలం ముగిసిన ఉత్పత్తులను సేకరించి, ఉపయోగించదగిన పదార్థాలను తిరిగి పొందడం
అరుదైన భూ మూలకాలను కలిగిన ముఖ్యమైన నిక్షేపాల రకాలు
నిక్షేపం లేదా ఖనిజంప్రధాన లక్షణంభౌగోళిక ఉదాహరణ
మోనజైట్ కలిగిన తీరప్రాంత ప్లేసర్ నిక్షేపాలుఅధిక సాంద్రత గల ఫాస్ఫేట్ ఖనిజం; సాధారణంగా తేలికపాటి అరుదైన భూ మూలకాలు మరియు థోరియం ఉంటాయికేరళ, తమిళనాడు మరియు ఒడిశా తీరాలు
బాస్ట్‌నసైట్ కలిగిన నిక్షేపాలుఫ్లోరోకార్బోనేట్ ఖనిజం; సాధారణంగా తేలికపాటి అరుదైన భూ మూలకాలకు ముఖ్యమైన వనరుమౌంటెన్ పాస్, యునైటెడ్ స్టేట్స్
కార్బోనటైట్‌తో సంబంధం గల నిక్షేపాలుకార్బోనేట్లు సమృద్ధిగా ఉన్న అగ్నిశిలా వ్యవస్థలతో సంబంధం గల అరుదైన భూ మూలకాల ఖనిజీకరణమౌంట్ వెల్డ్, ఆస్ట్రేలియా
అయాన్ అధిశోషణ బంకమట్టి నిక్షేపాలుబంకమట్టి ఉపరితలాలపై నిలిచి ఉండే అరుదైన భూ మూలకాల అయాన్లు; కొన్ని నిక్షేపాలు భారమైన అరుదైన భూ మూలకాలకు ముఖ్యమైన వనరులుదక్షిణ చైనా మరియు మయన్మార్
జెనోటైమ్సాధారణంగా భారమైన అరుదైన భూ మూలకాలతో కలిసి ఉండే ఇట్రియం ఫాస్ఫేట్కొన్ని గ్రానైట్, పెగ్మటైట్ మరియు ప్లేసర్ భౌగోళిక పరిసరాలు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఒడిశా: తీరప్రాంత ఖనిజాలను అరుదైన భూ మూలకాల శుద్ధీకరణతో అనుసంధానించడం

గంజాం జిల్లాలోని ఛత్రపూర్ సమీపంలో ఉన్న IRELకు చెందిన ఒడిశా సాండ్స్ కాంప్లెక్స్ భారతదేశ తీరప్రాంత ఖనిజ ఇసుకల వనరుల స్థావరానికి ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. దానిలోని అరుదైన భూ మూలకాల వెలికితీత కర్మాగారం మోనజైట్‌ను ప్రాసెస్ చేసి మిశ్రమ అరుదైన భూ మూలకాల క్లోరైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. కేరళలోని అలువాలో ఉన్న IREL అరుదైన భూ మూలకాల విభాగంలో తదుపరి వేర్పాటు జరుగుతుంది. ఒకే దేశీయ సరఫరా గొలుసులో వెలికితీత, అధిక విలువను జోడించే శుద్ధీకరణ వేర్వేరు ప్రదేశాల్లో ఎలా జరగవచ్చో ఇది వివరిస్తుంది.

ఆస్ట్రేలియా–మలేషియా: భౌగోళికంగా విస్తరించిన విలువ గొలుసు

లైనాస్ పశ్చిమ ఆస్ట్రేలియాలోని మౌంట్ వెల్డ్‌లో అరుదైన భూ మూలకాల ముడి ఖనిజాన్ని తవ్వి వెలికితీస్తుంది. ఆస్ట్రేలియాలోని ప్రాసెసింగ్ మౌలిక సదుపాయాలతో పాటు మలేషియాలో ప్రధాన విభజన కేంద్రాలను నిర్వహిస్తుంది. ఖనిజ నిక్షేపాలు ఉన్న ప్రదేశంలోనే తదుపరి దశల ప్రాసెసింగ్ జరగాల్సిన అవసరం లేదని ఈ ఏర్పాటు సూచిస్తుంది. చైనాపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించి సరఫరా వనరులను వైవిధ్యీకరించడంలో పర్యావరణ అనుమతులు, అవశేషాల నిర్వహణ ప్రాముఖ్యతను కూడా ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది మూలకాలను పరిశీలించండి: 1. యిట్రియం 2. స్కాండియం 3. లిథియం 4. నియోడిమియం. పైవాటిలో అరుదైన భూ మూలకాలు ఏవి?

  • A. 1 మరియు 4 మాత్రమే
  • B. 1, 2 మరియు 4 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2, 3 మరియు 4

ప్రశ్న 2

భారతదేశ తీరప్రాంత ఖనిజ ఇసుకలకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. అలలు, ప్రవాహాల చర్య వల్ల అధిక సాంద్రత గల ఖనిజాలు ప్లేసర్ నిక్షేపాలుగా కేంద్రీకృతమవుతాయి. 2. మోనజైట్‌లో సాధారణంగా థోరియం ఉంటుంది. 3. ఇల్మనైట్, రూటైల్ ప్రధానంగా అరుదైన భూ మూలకాలను కలిగి ఉండే ఖనిజాలు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

దేశీయంగా గణనీయమైన అరుదైన భూ మూలకాల వనరులు ఉన్నప్పటికీ వ్యూహాత్మక స్వయంసమృద్ధి ఎందుకు సాధ్యం కాకపోవచ్చో కింది వాటిలో ఏది అత్యుత్తమంగా వివరిస్తుంది?

  • A. ప్రతి అరుదైన భూ మూలకం వాణిజ్యపరమైన తవ్వకాలకు వీలు లేనంత కొరతగా లభిస్తుంది.
  • B. అన్ని అరుదైన భూ మూలకాలకు ఒకే విధమైన పారిశ్రామిక ఉపయోగాలు ఉన్నాయి.
  • C. అరుదైన భూ మూలకాలు తీరప్రాంత ఇసుకల్లో మాత్రమే లభిస్తాయి.
  • D. వనరుల కూర్పు, విభజన సామర్థ్యం, తదుపరి దశల తయారీ సామర్థ్యం పారిశ్రామిక అవసరాలకు అనుగుణంగా ఉండకపోవచ్చు.
మెయిన్స్: భారతదేశంలో అరుదైన భూ మూలకాల వనరుల సమృద్ధి ఉన్నంత మాత్రాన వ్యూహాత్మక ఖనిజ భద్రత దానంతటదే లభించదు. వనరుల భౌగోళిక విస్తరణ, ప్రాసెసింగ్ పరిమితులు, పర్యావరణ పరిపాలనను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • అరుదైన భూ మూలకాలను నిర్వచించి, భౌగోళిక సమృద్ధికి, ఆర్థికంగా వినియోగించగల లభ్యతకు మధ్య తేడాను వివరించండి.
  • కేరళ, తమిళనాడు, ఒడిశా, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లలో మోనజైట్ కలిగిన తీరప్రాంత పట్టీలను పటంలో గుర్తించండి.
  • తేలికపాటి, భారమైన అరుదైన భూ మూలకాల కూర్పును, పారిశ్రామిక డిమాండ్‌పై దాని ప్రభావాలను వివరించండి.
  • విభజన, అధిక స్వచ్ఛత గల లోహాలు, మిశ్రలోహాలు, శాశ్వత అయస్కాంతాల తయారీలోని అవరోధాలను గుర్తించండి.
  • DAE సంస్థలు, మోనజైట్‌తో థోరియంకు ఉన్న అనుబంధం, జాతీయ కీలక ఖనిజాల మిషన్ గురించి చర్చించండి.
  • తీరప్రాంత జీవావరణం, రేడియోధార్మిక అవశేషాలు, పునరావాసం, స్థానిక సమాజ భాగస్వామ్య అంశాలను చర్చించండి.
  • సమీకృత దేశీయ సామర్థ్యం, వైవిధ్యభరిత అంతర్జాతీయ భాగస్వామ్యాలు, పునశ్చక్రీకరణ అవసరాన్ని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: People and Economy, Class XII, chapter on Mineral and Energy Resources.
  • Ministry of Mines, Critical Minerals for India, 2023.
  • Indian Bureau of Mines, Indian Minerals Yearbook, chapter on Rare Earths.
  • Atomic Minerals Directorate for Exploration and Research, official resources on beach-sand and offshore minerals.
  • IREL (India) Limited, official information on operating units and rare-earth products.
  • Press Information Bureau, Cabinet approval of the National Critical Mineral Mission, 29 January 2025.
  • United States Geological Survey, Mineral Commodity Summaries, Rare Earths.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rare_Earth_Elements_Map_01.webp

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp