New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · నదీ వ్యవస్థ మరియు జలాలు

నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు

జలవిభాజకాలతో సరిహద్దులు ఏర్పడి, ఒక నది మరియు దాని ఉపనదుల ద్వారా నీరు ప్రవహించి బయటకు వెళ్లే భూభాగాన్ని నదీ పరీవాహక ప్రాంతం అంటారు. భారతదేశ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు భూస్వరూపం, భూగర్భ నిర్మాణం, రుతుపవన వర్షపాతం, మానవ జోక్యాల పరస్పర ప్రభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. UPSC ప్రిలిమ్స్ కోసం నది–ఉపనది సంబంధాలు, ప్రవాహ దిశ, పరీవాహక ప్రాంత సరిహద్దులు, హిమాలయ మరియు ద్వీపకల్ప నదీ వ్యవస్థల లక్షణాల మధ్య తేడాలు, అంతర్గత నదీ ప్రవాహ వ్యవస్థ, పరీవాహక ప్రాంత స్థాయి జల నిర్వహణ ముఖ్యమైన అనుసంధాన అంశాలు.

చాలకుడి నదీ పరీవాహక ప్రాంత పటం: భారతదేశంలో పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదీ వ్యవస్థకు ఒక ఉదాహరణ.

చాలకుడి నదీ పరీవాహక ప్రాంత పటం: భారతదేశంలో పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదీ వ్యవస్థకు ఒక ఉదాహరణ.

Credit: Prajaneeshp (talk) · CC BY-SA 3.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

భారతదేశ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు: జలవిభాజకాలను రాష్ట్ర సరిహద్దుల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి; తూర్పు దిశగా, పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదీ వ్యవస్థలను పోల్చండి.

Map study

భారతదేశ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు: జలవిభాజకాలను రాష్ట్ర సరిహద్దుల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి; తూర్పు దిశగా, పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదీ వ్యవస్థలను పోల్చండి.

  • ప్రాంతాలను పోల్చే ముందు మూల పటంలోని చిహ్నాల వివరణ, ప్రమాణం, సమాచారానికి సంబంధించిన కాలాన్ని చదవండి.
  • ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో ప్రాదేశిక నమూనాలను అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి ఉపయోగపడే సూచన మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణకు సంబంధించిన తాజా సమాచారం కాదు.

Credit: Heinz OSM · ODbL · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. పరివాహక ప్రాంత భావనలు మరియు నదీ ప్రవాహ నమూనాలు

నదీ పరివాహక ప్రాంతం లేదా జల పారుదల పరివాహక ప్రాంతం అంటే ఉపరితల ప్రవాహజలం ఒకే నదీ వ్యవస్థకు, ఒకే నిర్గమ స్థానానికి చేరే భూభాగం. దీని సరిహద్దును జల విభాజకం అంటారు; ఇది సాధారణంగా పర్వత శిఖరరేఖలు, ఇతర ఎత్తైన భూభాగాల వెంట ఉంటుంది. ఉపనది పెద్ద జలప్రవాహంలో కలుస్తుంది; పంపిణీ నది ప్రధాన నదీ మార్గం నుంచి విడిపోయి ప్రవహిస్తుంది. పంపిణీ నదులు సాధారణంగా డెల్టా సమీపంలో ఏర్పడతాయి. జలప్రవాహాలు కలిసే ప్రదేశాన్ని సంగమం అంటారు. జలధార శిలలపై భూగర్భ భౌగోళిక పరిస్థితుల నియంత్రణ ఉంటుంది కాబట్టి, భూగర్భజల చలనం ఎల్లప్పుడూ ఉపరితల పరివాహక ప్రాంత సరిహద్దులను అనుసరించదు.

జలగ్రహణ ప్రాంతం, నదీ పరివాహక ప్రాంతం అనే పదాలను తరచుగా ఒకే అర్థంలో ఉపయోగిస్తారు. భారతదేశ ప్రణాళికా సందర్భంలో వాటర్‌షెడ్ సాధారణంగా ఒక పరివాహక ప్రాంతంలోని చిన్న జలవిజ్ఞాన ప్రమాణ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది; అయితే అంతర్జాతీయంగా ఈ పరిభాష వాడుకలో తేడాలు ఉన్నాయి. నేల సంరక్షణ, భూగర్భజల పునర్భరణ, స్థానిక నీటి బడ్జెట్ రూపకల్పన కోసం పరివాహక ప్రాంతాలను ఉప పరివాహక ప్రాంతాలుగా, సూక్ష్మ వాటర్‌షెడ్‌లుగా విభజించవచ్చు. బాహ్య ప్రవాహ పరివాహక ప్రాంతంలోని జలాలు చివరకు సముద్రంలో కలుస్తాయి; అంతర్గత ప్రవాహ పరివాహక ప్రాంతంలోని జలప్రవాహం భూభాగం లోపలే ముగుస్తుంది. సాధారణంగా ఇది సరస్సు, చిత్తడి నేల లేదా పల్లపు ప్రాంతంలో ముగుస్తుంది; అక్కడ బాష్పీభవనం, నేలలోకి నీరు ఇంకడం వల్ల నీరు తొలగిపోతుంది.

నదీ ప్రవాహ నమూనాలు భూ స్వరూపం, శిలా నిర్మాణం గురించి సూచనలను అందిస్తాయి. వృక్షాకార నదీ జాలాలు చెట్ల కొమ్మలను పోలి ఉంటాయి; ఇవి సాధారణంగా సాపేక్షంగా ఏకరీతిగా ఉన్న శిలలపై అభివృద్ధి చెందుతాయి. క్రమక్షయాన్ని నిరోధించే శిలా నిర్మాణాలు, మృదువైన శిలా నిర్మాణాలు ఒకదాని తరువాత మరొకటి ఉండి జలప్రవాహాలకు మార్గనిర్దేశం చేసే చోట జాలకాకార నదీ వ్యవస్థ ఏర్పడుతుంది; దీర్ఘచతురస్రాకార నదీ వ్యవస్థ శిలలలోని సంధులు, భ్రంశాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఎత్తైన కేంద్రం నుంచి బయటివైపు వ్యాపించే విధంగా వికిరణ నదీ వ్యవస్థ అభివృద్ధి చెందుతుంది; అభికేంద్ర నదీ వ్యవస్థలో ప్రవాహాలు పల్లపు ప్రాంతం వైపు కలుస్తాయి. ప్రవాహ నమూనా అనేది జలప్రవాహాల ప్రాదేశిక అమరికను వివరిస్తుందే తప్ప, వాటిలో నీరు ఏడాది పొడవునా ఉంటుందా లేదా కాలానుగుణంగా మాత్రమే ఉంటుందా అనేది కాదు.

  • ప్రవాహ సాంద్రత అంటే మొత్తం జలప్రవాహ మార్గాల పొడవును పరీవాహక ప్రాంత వైశాల్యంతో భాగించగా వచ్చే విలువ; ఇది పారగమ్యత, వృక్షావరణం, వాలు, వర్షపాతం ప్రభావానికి లోనవుతుంది.
  • పూర్వవర్తి నదులు భూభాగం పైకి లేచినప్పటికీ తమ ప్రవాహ మార్గాలను కొనసాగిస్తాయి; అధ్యారోపిత నదీ వ్యవస్థ గతంలో పైన కప్పి ఉన్న శిలాపొరలపై ఏర్పడిన ప్రవాహ మార్గాన్ని వారసత్వంగా పొందుతుంది.
  • నదీ అపహరణ వల్ల శీర్షాభిముఖ క్రమక్షయం వంటి ప్రక్రియల ద్వారా ఒక పరివాహక ప్రాంతంలోని జలప్రవాహం మరొక పరివాహక ప్రాంతానికి మళ్లుతుంది.

2. హిమాలయ మరియు ఉత్తర ప్రాంత నదీ పరివాహక ప్రాంతాలు

సింధు, గంగా, బ్రహ్మపుత్ర ప్రధాన సరిహద్దులు దాటి ప్రవహించే హిమాలయ నదీ వ్యవస్థలు. వీటి జలప్రవాహాలకు అవపాతం, మంచు లేదా హిమానీనదాలు కరగడం రెండూ దోహదపడతాయి; అయితే వీటి నిష్పత్తులు పరివాహక ప్రాంతాలను బట్టి, రుతువులను బట్టి మారుతాయి. ఇవి సాధారణంగా జీవనదులు; పెద్ద మొత్తంలో అవక్షేపాలను మోసుకెళ్లి, విస్తారమైన ఒండ్రు మైదానాలను నిర్మిస్తాయి. భౌగోళికంగా యువ పర్వత భూభాగం, నిటారైన వాలులు, కొండచరియలు విరిగిపడటం, తీవ్రమైన వర్షపాతం వల్ల తీవ్రమైన క్రమక్షయం, వరద ముప్పులు ఏర్పడతాయి. హిమాలయ నదులకు కేవలం హిమానీనదాల నుంచే నీరు అందదు: గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదీ వ్యవస్థల్లో రుతుపవన వర్షపాతం ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంది.

సింధు నది టిబెట్‌లో మానస సరోవరం అని కూడా పిలిచే మాపమ్ యుమ్‌కో సరస్సు సమీపంలో జన్మించి, పాకిస్తాన్‌లో ప్రవేశించడానికి ముందు లద్దాఖ్ గుండా ప్రవహిస్తుంది. దీని ప్రధాన తూర్పు ఉపనదులు జీలం, చీనాబ్, రావి, బియాస్, సట్లెజ్. బియాస్ నది పంజాబ్‌లోని హరికే వద్ద సట్లెజ్‌లో కలుస్తుంది. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని తాండి సమీపంలో చంద్ర, భాగా నదులు కలవడంతో చీనాబ్ ఏర్పడుతుంది. సట్లెజ్ నది షిప్కీ లా సమీపంలో భారతదేశంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. సింధు నదీ వ్యవస్థ ఉపనదులను గంగా నదీ వ్యవస్థ ఉపనదుల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించడం పటాల ఆధారిత పరీక్షల్లో తరచుగా అవసరమవుతుంది.

భాగీరథి, అలకనంద నదులు సంగమించే దేవప్రయాగ వద్ద నుంచి ఈ నదికి గంగ అనే పేరు వస్తుంది. యమున, రామ్‌గంగా, గోమతి, ఘాఘరా, గండక్, కోసి, సోన్ దీని ప్రధాన ఉపనదులు. యమున నది ప్రయాగ్‌రాజ్ వద్ద గంగలో కలుస్తుంది; చంబల్, బేత్వా, కెన్ నదులు యమునలో కలుస్తాయి. బ్రహ్మపుత్రను టిబెట్‌లో యార్లుంగ్ త్సాంగ్‌పో అని, అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో సియాంగ్ లేదా దిహాంగ్ అని పిలుస్తారు; దిబాంగ్, లోహిత్ నదులు ఇందులో కలిసిన తరువాత ఇది అస్సాం గుండా ప్రవహిస్తుంది. గంగా–బ్రహ్మపుత్ర–మేఘనా నదీ వ్యవస్థ భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్‌లలో విస్తరించి ఉన్న విశాలమైన డెల్టాను ఏర్పరుస్తుంది.

  • నది దిగువ ప్రవాహ దిశకు అభిముఖంగా నిలబడి ఎడమ, కుడి తీరాలను గుర్తించాలి; పటంలో ఉత్తర దిశవైపు చూస్తూ కాదు.
  • సోన్ గంగా నదికి కుడి తీర ఉపనది; ఘాఘరా, గండక్, కోసి నదులు ఉత్తర దిశ నుంచి వచ్చి గంగలో కలుస్తాయి.
  • తీస్తా నది నేరుగా గంగలో కలవకుండా, బంగ్లాదేశ్‌లో జమునగా పిలిచే బ్రహ్మపుత్రలో కలుస్తుంది.

3. ద్వీపకల్ప మరియు అంతర్గత నదీ వ్యవస్థలు

ద్వీపకల్ప నదీ వ్యవస్థ ప్రధానంగా ప్రాచీనమైన, సాపేక్షంగా స్థిరమైన భూగర్భ నిర్మాణంపై అభివృద్ధి చెందింది. అనేక నదులకు విశాలమైన లోయలు, తులనాత్మకంగా స్థిరమైన ప్రవాహ మార్గాలు, రుతుపవనాలతో ముడిపడిన తీవ్రమైన కాలానుగుణ ప్రవాహ వ్యత్యాసాలు ఉంటాయి. వీటిని తరచుగా కాలానుగుణ నదులుగా వర్ణిస్తారు; అయితే ప్రతి ద్వీపకల్ప నది ప్రతి వేసవిలోనూ ఎండిపోతుందని దీని అర్థం కాదు. భూగర్భ జలాల విడుదల, వర్షపాత పంపిణీ, జలాశయాల నిర్వహణ శుష్క కాలంలోని ప్రవాహాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. పీఠభూమి సాధారణంగా తూర్పు వైపునకు వాలి ఉండటం వల్లనే చాలా పెద్ద ద్వీపకల్ప నదీ వ్యవస్థలు బంగాళాఖాతాన్ని చేరుకుంటాయి.

మహానది ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని సిహావా సమీపంలో జన్మించి ఒడిశా గుండా ప్రవహిస్తుంది. గోదావరి మహారాష్ట్రలోని త్రయంబకేశ్వర్ సమీపంలో జన్మిస్తుంది; ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, మంజీరా, శబరి దీని ముఖ్యమైన ఉపనదులు. వార్ధా–వైనగంగా నదీ వ్యవస్థల సంయుక్త జలాలను ప్రాణహిత తీసుకువెళుతుంది. కృష్ణా నది మహాబలేశ్వర్ సమీపంలో జన్మిస్తుంది; భీమా, తుంగభద్ర దీని ప్రధాన ఉపనదులు. కావేరి కర్ణాటకలోని బ్రహ్మగిరి కొండల్లో ఉన్న తలకావేరి వద్ద జన్మిస్తుంది; కబిని, హేమావతి, భవాని, అమరావతి దీని ఉపనదులు.

నర్మద అమర్‌కంటక్ సమీపంలో జన్మించి, వింధ్య, సాత్పురా పర్వత శ్రేణుల మధ్య పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తుంది. దీని ప్రవాహం ప్రధానంగా భౌగోళిక నిర్మాణ నియంత్రిత భ్రంశ లోయ గుండా సాగుతుంది. తాపి మధ్యప్రదేశ్‌లోని ముల్తాయి సమీపంలో జన్మించి, ఇది కూడా నిర్మాణాత్మక ద్రోణి గుండా పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తుంది. ఈ రెండు నదులు ఖంభాత్ సింధుశాఖలో కలుస్తాయి; వీటికి విస్తృతమైన డెల్టాలకు బదులుగా ఎస్ట్యుయరీ రూపంలోని నదీముఖాలు ఉంటాయి. మాండోవి, జువారి, శరావతి, పెరియార్ పశ్చిమ తీరంలోని చిన్న నదులు. వాయవ్య భారతదేశంలోని శుష్క ప్రాంతాల్లో కొన్ని జలప్రవాహాలు భూభాగం లోపలే ముగుస్తాయి; లూని నది కచ్ రణ్ వైపు ప్రవహిస్తుంది; సాంభర్ సరస్సు వెలుపలికి జల నిష్క్రమణ లేని మూసివున్న అపవాహ పల్లంలో ఉంది.

  • మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదులు తూర్పు తీరంలో ముఖ్యమైన డెల్టాలను నిర్మిస్తాయి.
  • పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించినంత మాత్రాన అది భ్రంశ లోయ ద్వారా జరిగే నదీ ప్రవాహమని భావించకూడదు: సబర్మతి, మహి, అనేక తీరప్రాంత నదులు కూడా పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తాయి.
  • నదీముఖ ఆకృతి కేవలం ప్రవాహ దిశపైనే కాకుండా, అవక్షేపాల సరఫరా, అలలు, ఆటుపోట్లు, తీర స్వరూపంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

4. నదీ పరీవాహక ప్రాంత జల సమతుల్యత, విపత్తు ముప్పులు

నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో నీటి లభ్యత అవపాతం, బాష్పీభవన–వృక్ష స్వేదనం, ఉపరితల ప్రవాహం, నీటి నిల్వల్లో మార్పులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. నీటి నిల్వల్లో నేల తేమ, భూగర్భ జలం, సరస్సులు, చిత్తడి నేలలు, జలాశయాలు, మంచు ఉంటాయి. వార్షిక ఉపరితల ప్రవాహ పరిమాణం, ఏడాది పొడవునా నమ్మకంగా లభించే నీటి పరిమాణానికి సమానం కాదు. భారతదేశంలో రుతుపవన వర్షపాతం కొద్ది కాలంలోనే కేంద్రీకృతం కావడం వల్ల వర్షాకాలపు నీటి సరఫరాకు, పొడికాలపు నీటి డిమాండ్‌కు మధ్య అసమతుల్యత ఏర్పడుతుంది. అందువల్ల జలవనరుల అంచనాల్లో సగటు నీటి లభ్యత, కాలానుగుణంగా నీరు లభించే విశ్వసనీయత, వినియోగించగల నీటి నిల్వ, నీటి నాణ్యత, పర్యావరణ అవసరాలను వేరువేరుగా గుర్తించాలి.

భూ వినియోగ మార్పులు నదీ పరీవాహక ప్రాంతం ప్రతిస్పందించే తీరును మారుస్తాయి. అటవీ నిర్మూలన, రహదారుల నిర్మాణానికి కొండలను కోయడం, వృక్షావరణం లేని వాలులు క్రమక్షయాన్ని పెంచవచ్చు; పట్టణ ఉపరితలాలు భారీ వర్షాల వల్ల ఏర్పడే ఉపరితల ప్రవాహాన్ని వేగవంతం చేసి, స్థానికంగా నీరు భూమిలోకి ఇంకడాన్ని తగ్గిస్తాయి. వరద తీవ్రత మారకపోయినా, వరద మైదానాల ఆక్రమణ వల్ల వరద ప్రభావానికి గురయ్యే అవకాశం పెరుగుతుంది. భూగర్భ జలాలను అధికంగా తోడటం వల్ల నదులకు అందే మూల ప్రవాహం తగ్గవచ్చు. ఆనకట్టలు కొన్ని వరదల తీవ్రతను తగ్గించి, సాగునీరు లేదా విద్యుత్తును అందిస్తాయి; అయితే అవి అవక్షేపాల రవాణా, జల ఆవాసాల మధ్య అనుసంధానం, దిగువ ప్రాంతాలకు నీరు ప్రవహించే సమయాన్ని కూడా మారుస్తాయి. డెల్టా భూమి కుంగుదల, తీర క్రమక్షయం, ఉప్పునీటి చొరబాటును ఎదుర్కొనేందుకు ఎగువ ప్రాంతాల నిర్వహణతోపాటు తీరప్రాంత ప్రక్రియలపైనా దృష్టి సారించాలి.

  • వర్షపాతం, నీటి నిల్వ, నీటి లభ్యతలో అసమానతల కారణంగా ఒకే నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో వరదలు, కరవులు సంభవించవచ్చు.
  • పర్యావరణ ప్రవాహాలు అంటే నదీ పర్యావరణ వ్యవస్థలను, వాటిపై ఆధారపడిన జీవనోపాధులను నిలబెట్టేందుకు అవసరమైన నీటి పరిమాణం, ప్రవాహ సమయం, నీటి నాణ్యతకు సంబంధించినవి.
  • నదీ పరీవాహక ప్రాంతాన్ని మదింపు చేసేటప్పుడు ప్రతి ప్రాజెక్టును విడివిడిగా పరిగణించకుండా, ఎగువ–దిగువ ప్రాంతాలపై పడే ప్రభావాలను పరిశీలించాలి.

5. పాలన, పరీక్షా దృక్పథం

నదీ పరీవాహక ప్రాంత ఆధారిత ప్రణాళిక పరిపాలనా సరిహద్దులకు అతీతంగా భూమి, ఉపరితల జలం, భూగర్భ జలం, పర్యావరణ వ్యవస్థల నిర్వహణను సమన్వయం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. రాజ్యాంగం ప్రకారం, నీరు రాష్ట్ర జాబితాలోని నమోదు 17లో ఉంది. అయితే ఇది కేంద్ర జాబితాలోని నమోదు 56కు లోబడి ఉంటుంది. అంతర్రాష్ట్ర నదులు, నదీ లోయల నియంత్రణ, అభివృద్ధిని ప్రజా ప్రయోజనాల దృష్ట్యా కేంద్ర నియంత్రణలోకి తీసుకురావడం సముచితమని పార్లమెంటు ప్రకటించినప్పుడు నమోదు 56 వర్తిస్తుంది. అంతర్రాష్ట్ర జల వివాదాల న్యాయనిర్ణయం కోసం పార్లమెంటు చట్టపరమైన నిబంధనలు చేయడానికి అధికరణం 262 వీలు కల్పిస్తుంది. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల చట్టం, 1956, నదీ మండళ్ల చట్టం, 1956 ముఖ్యమైన చట్టపరమైన ఆధారాలు.

సమర్థవంతమైన నిర్వహణకు ఉమ్మడి సమాచార వినియోగం, వరద ముందస్తు అంచనా, కాలుష్య నియంత్రణ, నీటి డిమాండ్ నిర్వహణ, రాష్ట్రాల మధ్య సమన్వయం అవసరం. కేంద్ర జల సంఘం, India-WRIS నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలకు సంబంధించిన ఉపయోగకరమైన సమాచారాన్ని అందిస్తాయి; జాతీయ జల విధానం, 2012 నదీ పరీవాహక ప్రాంతాన్ని లేదా ఉప పరీవాహక ప్రాంతాన్ని ప్రణాళికా యూనిట్‌గా తీసుకొని సమగ్ర జల వనరుల నిర్వహణను సమర్థిస్తుంది. ప్రిలిమ్స్ కోసం ప్రతి నదిని జన్మస్థానం నుంచి ముఖద్వారం వరకు పటంలో గుర్తిస్తూ అధ్యయనం చేయాలి; ఉపనదుల క్రమస్థాయులను గుర్తించాలి; ప్రధాన నదీ ప్రవాహం గుండా వెళ్లే రాష్ట్రాలను, దాని జలసేకరణ ప్రాంతంలో కొంత భాగం ఉన్న రాష్ట్రాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. అలాగే, ఒక నదీ పరీవాహక ప్రాంతం సరిహద్దులు దాటి విస్తరించిన మొత్తం వైశాల్యాన్ని, భారతదేశంలో ఉన్న దాని వైశాల్యం నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

  • నదీ పరీవాహక ప్రాంత పటాలతోపాటు నది–ఆనకట్ట జంటలను అధ్యయనం చేయండి: హీరాకుడ్–మహానది, నాగార్జున సాగర్–కృష్ణా, సర్దార్ సరోవర్–నర్మదా.
  • ఒకదానికొకటి సమీపంలో పుట్టే నదులు ఒకే పరీవాహక ప్రాంతానికి చెందినవని భావించవద్దు: నర్మదా, సోన్ నదులు వేర్వేరు దిశల్లో ప్రవహిస్తాయి.
  • జలవిభాజకాలు, పీఠభూములు, కనుమలు, నదీ సంగమాలు, నదీ ముఖద్వారాల మధ్య సంబంధాలను గుర్తించేందుకు భౌతిక పటాలను ఉపయోగించండి.

చాలకుడి నదీ పరీవాహక ప్రాంతం: భూ ఉచ్చావచాలు, జలవిభాజక రేఖలు, జల నిర్వహణ

ఈ చిత్రాన్ని చాలకుడి నదీ పరీవాహక ప్రాంత పటంగా మెటాడేటా గుర్తిస్తుంది. అందువల్ల ఇది నదీ పరీవాహక ప్రాంత భౌగోళిక అధ్యయనానికి నేరుగా సంబంధించింది. చాలకుడి పశ్చిమ కనుమల్లోని కొంత భాగం నుంచి నీటిని సేకరించి, కేరళ గుండా పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తుంది. తూర్పు దిశగా ప్రవహించే విస్తారమైన ద్వీపకల్ప నదీ వ్యవస్థలతో పోల్చి భేదాలను అధ్యయనం చేయడానికి దీని పరీవాహక ప్రాంతం ఉపయోగపడుతుంది. నదీ పరీవాహక ప్రాంతం అంటే కేవలం నదీ ప్రవాహ మార్గం లేదా దాని పక్కనున్న వరద మైదానం మాత్రమే కాదు; నదికి, దాని ఉపనదులకు ఉపరితల ప్రవాహాన్ని అందించే మొత్తం భూభాగం. దీని సరిహద్దు జలవిభాజక రేఖలను అనుసరిస్తుంది. ఇవి సాధారణంగా వేర్వేరు నదీ వ్యవస్థల వైపు ప్రవహించే జలాలను వేరుచేసే ఎత్తైన భూభాగాలు.

భారత భౌగోళిక అధ్యయనంలో ఈ ఉదాహరణ భూ ఉచ్చావచాలను ప్రవాహ దిశతో, పరీవాహక ప్రాంత స్థాయి ప్రణాళికతో అనుసంధానిస్తుంది. అరేబియా సముద్రం, బంగాళాఖాతం వైపు జల ప్రవాహాన్ని క్రమబద్ధీకరించడంలో పశ్చిమ కనుమలు తోడ్పడతాయి. అయితే, ఒక్కో నదీ ప్రవాహ మార్గం స్థానిక వాలులు, భౌగోళిక నిర్మాణాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. రుతుపవన వర్షపాతం, వృక్షసంపద, జలాశయాలు, వినియోగం కోసం నీటిని తీసుకోవడం పరీవాహక ప్రాంతంలోని ఉపరితల ప్రవాహాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. ఎగువ ప్రాంతాల్లో చేపట్టే చర్యలు దిగువ ప్రాంతాలకు నీటి ప్రవాహం చేరే సమయాన్ని, అవక్షేపాల తరలింపును, పర్యావరణ వ్యవస్థలను ప్రభావితం చేయవచ్చు. కాబట్టి నిర్వహణలో విడివిడి పరిపాలనా యూనిట్లకు బదులుగా పరస్పరం అనుసంధానమై ఉన్న జలసేకరణ ప్రాంతాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. అందించిన మెటాడేటా పటం మాపనాన్ని, సరిహద్దుల కచ్చితత్వాన్ని, ఉపనదుల పేర్ల సూచనలను లేదా జలాశయాలను ఎంతవరకు చూపించారనే విషయాన్ని నిర్ధారించదు; స్థానాల ఆధారంగా వివరణాత్మక పునశ్చరణకు ఈ పటాన్ని ఉపయోగించే ముందు వీటిని ధృవీకరించాలి.

  • నదీ పరీవాహక ప్రాంతం, వాటర్‌షెడ్, జలవిభాజక రేఖ మధ్య తేడాను గుర్తించండి: వాడుకను బట్టి వాటర్‌షెడ్ అనే పదం జలసేకరణ ప్రాంతాన్ని లేదా దానిని వేరుచేసే ఎత్తైన భూభాగపు అంచును సూచించవచ్చు.
  • నదీ పరీవాహక ప్రాంత సరిహద్దులను రాష్ట్ర సరిహద్దులతో సమానంగా భావించవద్దు; జలశాస్త్రపరమైన యూనిట్లు, పరిపాలనా యూనిట్లు ఒకే సరిహద్దులను కలిగి ఉండాల్సిన అవసరం లేదు.
  • పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించడం అంటే హిమాలయ నది అని కాదు: చాలకుడి ద్వీపకల్ప నది. ప్రవాహ దిశ, భౌతిక భూస్వరూపపరమైన జన్మస్థానం వేర్వేరు వర్గీకరణలకు ప్రాతిపదికలని ఇది వివరిస్తుంది.

నదీ పరీవాహక ప్రాంతాన్ని ఎలా విశ్లేషించాలి

  1. 1. నది జన్మస్థానం, సముద్రంలో లేదా మరో జలాశయంలో కలిసే స్థానం, చుట్టూ ఉన్న జలవిభాజకాలను గుర్తించండి.
  2. 2. ప్రధాన నది, ఉపనదులు, సంగమాల మార్గాన్ని అనుసరించి గుర్తించండి.
  3. 3. భూస్వరూపం, భూగర్భ నిర్మాణ ప్రభావాలు, నదీ ప్రవాహ నమూనాను గుర్తించండి.
  4. 4. వర్షపాతం, రుతువారీ ప్రవాహం, భూగర్భజలం, జల నిల్వలను అంచనా వేయండి.
  5. 5. జనావాసాలు, సాగునీటి వ్యవస్థలు, ఆనకట్టలు, పర్యావరణ సంపదను పటంలో గుర్తించండి.
  6. 6. విపత్తు ముప్పులను, ఎగువ–దిగువ ప్రాంతాల మధ్య జలపాలన అవసరాలను మూల్యాంకనం చేయండి.
ఎంపిక చేసిన నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు: జన్మస్థానం, ఉపనదులు, నది కలిసే జలభాగం
నదిజన్మస్థానం లేదా నదికి ఆ పేరు ఏర్పడే స్థానంఎంపిక చేసిన ఉపనదులునది కలిసే జలభాగం
గంగాదేవప్రయాగ: భాగీరథి–అలకనంద సంగమంయమున, ఘాఘరా, గండక్, కోసి, సోన్ఉమ్మడి డెల్టా వ్యవస్థ ద్వారా బంగాళాఖాతం
బ్రహ్మపుత్రటిబెట్ పీఠభూమిదిబాంగ్, లోహిత్, సుబన్‌సిరి, మానస్బంగ్లాదేశ్ మీదుగా బంగాళాఖాతం
గోదావరిత్రయంబకేశ్వర్, మహారాష్ట్రప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, మంజీరా, శబరిబంగాళాఖాతం
కృష్ణామహాబలేశ్వర్ సమీపంలో, మహారాష్ట్రభీమా, తుంగభద్ర, ఘటప్రభబంగాళాఖాతం
నర్మదాఅమర్‌కంటక్ సమీపంలో, మధ్యప్రదేశ్తవా, హిరణ్ఖంభాత్ సింధుశాఖ
కావేరితలకావేరి, కర్ణాటకకబిని, హేమావతి, భవానిబంగాళాఖాతం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కోసి వరద కట్టకు గండి, 2008

ఆగస్టు 2008లో నేపాల్‌లోని కుసహా సమీపంలో కోసి నది తూర్పు వరద కట్టకు గండి కొట్టి, పాత ప్రవాహ మార్గంలోకి మళ్లింది. దీనివల్ల బిహార్‌లో విధ్వంసకరమైన వరదలు సంభవించాయి. ఈ ఘటన ఒండ్రుతో ఏర్పడిన విశాల వీవనాకార నిక్షేప భూస్వరూపంపై నదీ ప్రవాహ మార్గపు అస్థిరత్వాన్ని, అవక్షేపాలకు సంబంధించిన ముప్పులను స్పష్టం చేసింది. కేవలం వరద కట్టలపైనే ఆధారపడకుండా, సరిహద్దుల ఆవల కూడా సమన్వయంతో పర్యవేక్షణ, వరద కట్టల నిర్వహణ, వరద మైదాన ప్రణాళిక, హెచ్చరిక వ్యవస్థలు అవసరమని ఇది నొక్కిచెప్పింది.

కావేరి పరీవాహక ప్రాంత సమన్వయం

కావేరి పరీవాహక ప్రాంతం కర్ణాటక, తమిళనాడు, కేరళ, పుదుచ్చేరిలలో సాగునీటి అవసరాలకు, నగరాలకు, పర్యావరణ వ్యవస్థలకు ఆధారంగా ఉంది. సుప్రీంకోర్టు ఫిబ్రవరి 2018 తీర్పును అనుసరించి, 2018లో కావేరి జల నిర్వహణ ప్రాధికార సంస్థ, కావేరి జల నియంత్రణ కమిటీ ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. అంతర్‌రాష్ట్ర జల నిర్వహణలో వర్షపాత వైవిధ్యం, జలాశయాల నిర్వహణ, కాలానుగుణ నీటి విడుదల షెడ్యూళ్లు ఎందుకు కీలకమో ఈ పరీవాహక ప్రాంతం తెలియజేస్తుంది.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

UPSC ప్రిలిమ్స్ 2013

నర్మదా పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తుండగా, ఇతర పెద్ద ద్వీపకల్ప నదులలో అధిక భాగం తూర్పు దిశగా ప్రవహిస్తాయి. దీనికి సూచించిన కారణాలను పరిశీలించండి: 1. ఇది రేఖీయ భ్రంశ లోయలో ప్రవహిస్తుంది. 2. ఇది వింధ్య, సాత్పురా పర్వతశ్రేణుల మధ్య ప్రవహిస్తుంది. 3. మధ్య భారతదేశం నుంచి భూభాగం పశ్చిమ దిశగా వాలి ఉంది. దీని పశ్చిమ ప్రవాహాన్ని సరిగ్గా వివరించేది ఏది?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. పైవేవీ కావు

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. ఇంద్రావతి — గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతం; 2. బేత్వా — యమునా ఉప పరీవాహక ప్రాంతం; 3. కబిని — కృష్ణా పరీవాహక ప్రాంతం. ఏ జతలు సరిగ్గా సరిపోల్చబడ్డాయి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

అంతర్గత జల పారుదల పరీవాహక ప్రాంతాన్ని (ఎండోరెయిక్ బేసిన్) అత్యంత సముచితంగా వివరించే ప్రకటన ఏది?

  • A. దీనిలోని నీరు ప్రత్యేకంగా భూగర్భ మార్గాల ద్వారానే ప్రవహిస్తుంది.
  • B. దీనిలోని నది తప్పనిసరిగా ఏడాది పొడవునా ఎండిపోయి ఉంటుంది.
  • C. దీనిలోని జల ప్రవాహం సముద్రాన్ని చేరకుండా భూభాగం అంతర్భాగంలోనే ముగుస్తుంది.
  • D. దీనిలోని ప్రవాహాలు కేంద్రంలోని పర్వతం నుంచి వెలుపలికి కిరణాల మాదిరిగా విస్తరిస్తాయి.

ప్రశ్న 3

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. పశ్చిమ కనుమలు అనేక అరేబియా సముద్ర తీర జలసేకరణ ప్రాంతాలను తూర్పు దిశగా ప్రవహించే ద్వీపకల్ప నదుల పరీవాహక ప్రాంతాల నుంచి వేరు చేస్తాయి. 2. పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే ప్రతి ద్వీపకల్ప నది భ్రంశ లోయలో ప్రవహిస్తుంది. 3. ప్రధాన నది ఒక రాష్ట్రం గుండా ప్రవహించకపోయినా, ఆ నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలోని కొంత భాగం ఆ రాష్ట్రంలో ఉండవచ్చు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: భారతదేశంలో జలవనరుల ప్రణాళికకు పరిపాలనా సరిహద్దుల కంటే నదీ పరీవాహక ప్రాంతం ఎందుకు మరింత సముచితమైన ప్రమాణం? ఉదాహరణలతో చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • పరీవాహక ప్రాంతాన్ని పరస్పర అనుసంధానిత జలవిజ్ఞాన ప్రమాణంగా నిర్వచించండి.
  • ఉపరితల ప్రవాహం, అవక్షేపాలు, కాలుష్యం, జలాశయాల నుంచి నీటి విడుదలకు సంబంధించి ఎగువ–దిగువ ప్రాంతాల మధ్య అనుసంధానాలను వివరించండి.
  • భూగర్భజలాలు, వరద మైదానాలు, చిత్తడి నేలలు, పర్యావరణ ప్రవాహాలను సమగ్రంగా పరిగణించండి.
  • దేశ సరిహద్దులు దాటే వరద ముప్పులకు కోసిని, అంతర్‌రాష్ట్ర జల కేటాయింపులకు కావేరిని ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • విభిన్నంగా పనిచేసే సంస్థలు, పరస్పరం పోటీపడే నీటి అవసరాలు, సమాచార భాగస్వామ్య పరిమితులను చర్చించండి.
  • సహకార ప్రాతిపదికన పరీవాహక ప్రాంత ప్రణాళిక, డిమాండ్ నిర్వహణ, వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే నిర్వహణ విధానాలను సిఫార్సు చేయండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: Physical Environment, Class XI, chapter on Drainage System.
  • NCERT, Contemporary India–I, Class IX, chapter on Drainage.
  • Central Water Commission and ISRO, River Basin Atlas of India, 2012.
  • India-WRIS portal: basin maps and water-resources information.
  • Ministry of Jal Shakti, National Water Policy, 2012.
  • India Code: Inter-State River Water Disputes Act, 1956 and River Boards Act, 1956.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chalakudy_River_Basin_Map.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp