New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · పరిశ్రమలు, రవాణా మరియు జనాభా

పట్టణీకరణ

పట్టణాలుగా వర్గీకరించిన ఆవాసాల్లో జనాభా కేంద్రీకరణ పెరగడంతో పాటు ఉపాధి, భూవినియోగం, మౌలిక సదుపాయాలు, సామాజిక వ్యవస్థలో మార్పులు చోటుచేసుకోవడాన్ని పట్టణీకరణ అంటారు. భారతదేశానికి ఇది నిర్మాణాత్మక పరివర్తనను నడిపించే శక్తిగానూ, గృహవసతి, రాకపోకలు, పర్యావరణ సుస్థిరత, మహానగర పాలన పరంగా సవాలుగానూ ఉంది. ప్రిలిమ్స్‌కు జనగణన నిర్వచనాలు, పట్టణీకరణకు పట్టణ వృద్ధికి మధ్య వ్యత్యాసం, ప్రాంతీయ ధోరణులు, వలసలు, పట్టణ స్థానిక ప్రభుత్వం, ప్రధాన పట్టణాభివృద్ధి కార్యక్రమాలు అత్యంత ముఖ్యమైన అంశాలు.

స్కాట్లాండ్‌లోని Gleann Sheileach ప్రాంతంలోకి Oban విస్తరణ: పట్టణ భూవినియోగ మార్పునకు తులనాత్మక ఉదాహరణ.

స్కాట్లాండ్‌లోని Gleann Sheileach ప్రాంతంలోకి Oban విస్తరణ: పట్టణ భూవినియోగ మార్పునకు తులనాత్మక ఉదాహరణ.

Credit: Peter Amsden · CC BY-SA 2.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. పట్టణీకరణ అర్థం మరియు కొలమానం

పట్టణీకరణ అనేది ఒక దేశపు మొత్తం జనాభాలో పట్టణ జనావాసాల్లో నివసించే వారి నిష్పత్తి పెరగడాన్ని సూచిస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా, పట్టణ వృద్ధి అనేది పట్టణ నివాసుల నిరపేక్ష సంఖ్యలో పెరుగుదలను సూచిస్తుంది. గ్రామీణ జనాభా కూడా అంతే వేగంగా లేదా అంతకంటే వేగంగా పెరిగితే, ఒక దేశంలో పట్టణ జనాభా వాటా పెరగకుండానే పట్టణ వృద్ధి సంభవించవచ్చు. పట్టణ జీవన విధానం (Urbanism) అనేది వృత్తిపరమైన ప్రత్యేకీకరణ, అధిక సామాజిక వైవిధ్యం, విస్తృతమైన సేవల వ్యవస్థలపై ఆధారపడటం వంటి పట్టణీకరణతో ముడిపడిన జీవన విధానాన్ని సూచిస్తుంది.

భారత జనగణన చట్టబద్ధ పట్టణాలను, జనగణన పట్టణాలను వేరు చేస్తుంది. మున్సిపాలిటీ, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్, కంటోన్మెంట్ బోర్డు, నోటిఫైడ్ పట్టణ ప్రాంత కమిటీ లేదా సమానమైన చట్టబద్ధ పట్టణ సంస్థ ఉన్న ప్రదేశాలను చట్టబద్ధ పట్టణాలు అంటారు. జనగణన పట్టణాలకు వర్తించే జనాభా, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను నెరవేర్చాయా లేదా అనే దానితో సంబంధం లేకుండా, ఇవి తమ చట్టబద్ధ హోదా ఆధారంగా పట్టణాలుగా అర్హత పొందుతాయి. జనగణన పట్టణాలు జనాభా, జనసాంద్రత, పురుష ప్రధాన కార్మికులకు సంబంధించిన ప్రమాణాలను నెరవేరుస్తాయి; అయితే వాటికి చట్టబద్ధ పట్టణ హోదా ఉండదు. వాటిలో అనేకం గ్రామ పంచాయతీల పాలనలోనే కొనసాగుతాయి.

పట్టణ సముదాయం (Urban Agglomeration) అనేది ఒక పట్టణం, దానిని ఆనుకొని ఉన్న బాహ్య విస్తరణ ప్రాంతాలు లేదా వాటి బాహ్య విస్తరణ ప్రాంతాలతో గానీ, అవి లేకుండా గానీ భౌతికంగా ఒకదానికొకటి ఆనుకొని ఉన్న రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పట్టణాలతో కూడిన నిరంతర పట్టణ విస్తృతి. ఇందులో కనీసం ఒక చట్టబద్ధ పట్టణం ఉండాలి; మునుపటి జనగణన ప్రకారం దీని ఉమ్మడి జనాభా కనీసం 20,000 ఉండాలి. చట్టబద్ధ పట్టణ పరిమితులకు వెలుపల ఉన్నప్పటికీ పట్టణ లక్షణాలను కలిగి ఉండి, స్పష్టంగా గుర్తించగలిగే రైల్వే కాలనీలు, విశ్వవిద్యాలయ ప్రాంగణాలు లేదా నౌకాశ్రయ ప్రాంతాలు బాహ్య విస్తరణ ప్రాంతాల్లో చేరుతాయి. అందువల్ల, మున్సిపల్ సరిహద్దులు, వాస్తవంగా నిర్మాణాలు విస్తరించి ఉన్న జనావాస ప్రాంతం ఒకదానితో ఒకటి సరిపోలాల్సిన అవసరం లేదు.

  • వృత్తిపరమైన ప్రమాణం ప్రధాన కార్మికులైన పురుషులకు వర్తిస్తుంది; కార్మికులందరికీ లేదా మొత్తం పురుష జనాభాకు కాదు.
  • జనగణన ప్రకారం వర్గం I పట్టణాల జనాభా 100,000 లేదా అంతకంటే ఎక్కువగా ఉంటుంది; వర్గాలు II నుంచి VI వరకు క్రమంగా తక్కువ జనాభా గల జనావాసాలను కలిగి ఉంటాయి.
  • మెగాసిటీని నిర్వచించడానికి UN సాధారణంగా 10 మిలియన్ల జనాభాను కనీస పరిమితిగా ఉపయోగిస్తుంది; ఇది మిలియన్‌కు పైగా జనాభా గల నగరానికి పర్యాయపదం కాదు.

2. భారతదేశ పట్టణ పరివర్తన మరియు ప్రాంతీయ భౌగోళిక స్వరూపం

హరప్పా కాలపు ప్రణాళికాబద్ధ జనావాసాల నుంచి ఆలయ పట్టణాలు, పరిపాలనా రాజధానులు, వాణిజ్య కేంద్రాల వరకు భారతదేశానికి సుదీర్ఘ పట్టణ చరిత్ర ఉంది. బొంబాయి, కలకత్తా, మద్రాసు వంటి వలస పాలన నాటి నౌకాశ్రయ నగరాలు విదేశీ వాణిజ్యం, రైల్వే అనుసంధానాలు, పరిపాలనా కార్యకలాపాల ద్వారా అభివృద్ధి చెందాయి. స్వాతంత్ర్యం తరువాత భిలాయ్, రూర్కెలా వంటి పారిశ్రామిక కేంద్రాలు, చండీగఢ్ వంటి ప్రణాళికాబద్ధ రాజధానులు, ఆ తరువాత సమాచార సాంకేతిక కేంద్రాలు పట్టణ వ్యవస్థను వైవిధ్యభరితం చేశాయి.

2001 నుంచి 2011 మధ్య భారతదేశ పట్టణ జనాభా సుమారు 286.1 మిలియన్ల నుంచి 377.1 మిలియన్లకు పెరిగింది. మొత్తం జనాభాలో దాని వాటా సుమారు 3.35 శాతం పాయింట్లు పెరిగింది. జనగణన పట్టణాల సంఖ్య 1,362 నుంచి 3,894కు పెరిగింది. ఇది వలసలు, సహజ జనాభా పెరుగుదలతో పాటు జనావాసాల పునర్వర్గీకరణ ప్రాముఖ్యతను స్పష్టం చేస్తుంది. ఒక జనావాసం జనగణన పట్టణంగా మారడం వల్ల దాని గణాంక వర్గం మారుతుంది; అయితే దీనివల్ల మున్సిపల్ పాలన లేదా తగిన సేవలు స్వయంచాలకంగా అందుబాటులోకి రావు.

పట్టణీకరణ భౌగోళికంగా అసమానంగా ఉంది. 2011లో గోవాలో పట్టణ జనాభా వాటా సుమారు 62.2%, తమిళనాడులో 48.4%, కేరళలో 47.7%, మహారాష్ట్రలో 45.2% ఉండగా, బిహార్‌లో సుమారు 11.3%, హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో 10.0%గా ఉంది. ఢిల్లీ, చండీగఢ్‌లలో పట్టణ జనాభా వాటాలు అసాధారణంగా అధికంగా ఉన్నాయి; అయితే, పోలికలు చేసేటప్పుడు వాటి ప్రాదేశిక, పరిపాలనా స్వరూపాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. రాష్ట్రాలలో మహారాష్ట్రలో పట్టణ జనాభా మొత్తం సంఖ్య అత్యధికంగా ఉంది. పట్టణ జనాభా వాటా, పట్టణ జనాభా పరిమాణం వేర్వేరు అంశాలను కొలుస్తాయని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

ఓడరేవులు, పారిశ్రామిక మండలాలు, రవాణా కారిడార్లు, పరిపాలనా కేంద్రాలు, సేవారంగ సమూహాలు అనేక పట్టణ కేంద్రీకరణలకు కారణాలను వివరిస్తాయి. ముంబయి–పుణె ప్రాంతం, జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం, అహ్మదాబాద్–వడోదర పారిశ్రామిక మండలం, బెంగళూరు–చెన్నై కారిడార్ పరస్పరం అనుసంధానమైన పట్టణ ఆర్థిక వ్యవస్థలకు ఉదాహరణలు. కేరళలో విస్తరించి ఉన్న జనావాసాల నమూనా, కొద్ది సాంద్ర నగరాల ఆధిపత్యంలో మాత్రమే జరిగే పట్టణీకరణకు బదులుగా గ్రామీణ–పట్టణ అవిచ్ఛిన్న విస్తరణను సూచిస్తుంది.

  • పట్టణ జనాభా గణాంకాలను పేర్కొన్నప్పుడు వాటికి సంబంధించిన సంవత్సరాన్ని తప్పనిసరిగా జతచేయాలి: జనగణనలో నమోదైన గణాంకాలను, ఆ తరువాత రూపొందించిన భవిష్యత్ అంచనాలను ఒకదాని స్థానంలో మరొకటి ఉపయోగించకూడదు.
  • పట్టణ సముదాయాల ర్యాంకులు, మున్సిపల్ పరిమితుల్లోని జనాభా ఆధారంగా మాత్రమే నిర్ణయించిన ర్యాంకులకు భిన్నంగా ఉండవచ్చు.

3. చోదకాలు, ఆర్థిక విధులు, జనావాస ప్రక్రియలు

సహజ పెరుగుదల, వలసలు, పరిపాలనా లేదా గణాంకపరమైన మార్పుల ద్వారా పట్టణ జనాభా విస్తరిస్తుంది. ఇప్పటికే ఉన్న పట్టణ నివాసుల్లో మరణాల కంటే జననాలు అధికంగా ఉండటమే సహజ పెరుగుదల. వలసల్లో గ్రామీణ ప్రాంతాల నుంచి పట్టణాలకు, ఒక పట్టణం నుంచి మరో పట్టణానికి జరిగే జనాభా తరలింపులు ఉంటాయి; భారతదేశ పట్టణ వృద్ధికి వలసలనే ఏకైక కారణంగా పరిగణించకూడదు. పునర్వర్గీకరణ ద్వారా గతంలో గ్రామీణంగా ఉన్న జనావాసాలను పట్టణాలుగా చేర్చుతారు. సరిహద్దుల విస్తరణ ద్వారా శివారు ప్రాంతాల జనాభాను ఇప్పటికే ఉన్న పట్టణ యూనిట్ పరిధిలోకి తీసుకువస్తారు.

గ్రామీణ ప్రాంతాల నుంచి వలస వెళ్లేలా చేసే వికర్షక కారకాల్లో వ్యవసాయ ఆదాయాల్లో అభద్రత, భూముల విభజన, పరిమిత స్థానిక ఉపాధి అవకాశాలు ఉన్నాయి. పట్టణ ఆకర్షక కారకాల్లో తయారీ, సేవారంగ ఉద్యోగాలు, విద్యాసంస్థలు, ఆరోగ్య సంరక్షణ, సామాజిక సంబంధాల నెట్‌వర్క్‌లు ఉన్నాయి. చక్రీయ, కాలానుగుణ వలసదారులు నిర్మాణం, రవాణా లేదా అసంఘటిత సేవారంగాల్లో పనిచేస్తూనే తరచుగా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో తమ కుటుంబ గృహాలను కొనసాగిస్తారు. అందువల్ల, ఒక నిర్దిష్ట ప్రామాణిక తేదీ నాటికి నమోదయ్యే శాశ్వత నివాస మార్పు కంటే వారి సంచలనశీలత మరింత సంక్లిష్టంగా ఉండవచ్చు.

సంస్థలు, కార్మికులు ఒకరికొకరు సమీపంలో ఉండటం వల్ల ప్రయోజనం పొందినప్పుడు సమీకరణ ఆర్థిక ప్రయోజనాలు ఏర్పడతాయి. వీటిలో ఉమ్మడి మౌలిక సదుపాయాలు, ప్రత్యేక నైపుణ్యమున్న సరఫరాదారులు, విస్తృత శ్రామిక మార్కెట్లు, జ్ఞాన మార్పిడి ఉంటాయి. బెంగళూరులోని సాంకేతిక పర్యావరణ వ్యవస్థ, సూరత్‌లోని వస్త్ర, వజ్ర పరిశ్రమలు ఈ ప్రయోజనాలకు ఉదాహరణలు. అయితే, రద్దీ, అధిక భూముల ధరలు, కాలుష్యం, మౌలిక సదుపాయాల కొరత సమీకరణ ఆర్థిక ప్రతికూలతలను సృష్టించవచ్చు.

ఉపపట్టణీకరణ వల్ల ప్రజలు, కార్యకలాపాలు మహానగర అంచుల వైపు తరలుతాయి. నగర పరిసర పట్టణీకరణలో గృహాలు, గిడ్డంగులు, కర్మాగారాలు, సంస్థల ఏర్పాటు ద్వారా గ్రామీణ–పట్టణ లక్షణాలు కలగలిసిన అంచు ప్రాంతం రూపాంతరం చెందుతుంది. తరచుగా పురపాలక సేవలు అందుబాటులోకి రాకముందే ఈ మార్పు జరుగుతుంది. విస్తరిస్తున్న జనావాసాలు కలిసిపోయి నిరంతర నిర్మిత ప్రాంతంగా ఏర్పడినప్పుడు నగర సముదాయం (conurbation) ఏర్పడుతుంది. ప్రధాన నగరం వెలుపల కార్యకలాపాలకు స్థానం కల్పించేందుకు ఉపగ్రహ పట్టణాలను ఉద్దేశిస్తారు. అయితే, స్థానిక ఉపాధి లేదా సేవలు బలహీనంగా ఉంటే, అవి రోజువారీ రాకపోకలపై అధికంగా ఆధారపడవలసి రావచ్చు.

  • రవాణా సౌలభ్యం, ఉపాధి అవకాశాలు ఉన్న ప్రదేశాలు సంయుక్తంగా పట్టణ భూముల విలువలను, పట్టణ విస్తరణను ప్రభావితం చేస్తాయి.
  • సాంద్ర అభివృద్ధి ప్రయాణ దూరాలను తగ్గించగలదు. అయితే, ఆ సాంద్రతకు అనుగుణంగా అందుబాటు ధరల్లో గృహాలు, ప్రజా రవాణా, తగిన మౌలిక సేవలు ఉండాలి.

4. సామాజిక, పర్యావరణ పర్యవసానాలు

పట్టణీకరణ వల్ల ఉద్యోగాలు, విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ, సామాజిక చలనశీలతకు అవకాశాలు మెరుగుపడవచ్చు. అయితే, ఈ ప్రయోజనాలు సమానంగా పంపిణీ కావు. అధికారిక గృహాల అధిక వ్యయం, ఆదాయాల అనిశ్చితి అనియత ఆవాసాలు, అధిక జనసమ్మర్దం, పట్టణ శివార్లలో నివాసాన్ని ప్రోత్సహిస్తాయి. మురికివాడలు, అనియత ఆవాసాలు పరస్పర సంబంధం ఉన్నప్పటికీ, ఒకే విధమైన వర్గాలు కావు: చట్టపరమైన నోటిఫికేషన్, గృహాల నాణ్యత, నివాస హక్కుల స్థితి వీటిలో భిన్నంగా ఉంటాయి. అనియత రంగ కార్మికులు పట్టణ ఆర్థిక వ్యవస్థలను నిలబెడుతున్నప్పటికీ, వారు తరచుగా జీవనోపాధి అభద్రతను, తగినంత సామాజిక రక్షణ లేకపోవడాన్ని ఎదుర్కొంటారు.

పట్టణాల అనియంత్రిత విస్తరణ వ్యవసాయ భూములను ఇతర వినియోగాలకు మళ్లిస్తుంది; సహజ ఆవాసాలను విభజిస్తుంది. చిత్తడి నేలలు, వరద మైదానాలు, నీటి పారుదల మార్గాలపై నిర్మాణాలు వరదల ప్రభావానికి గురయ్యే అవకాశాన్ని పెంచుతాయి. అదే సమయంలో, నీరు ఇంకని ఉపరితలాలు భూమిలోకి నీరు ఇంకడాన్ని తగ్గించి, ఉపరితల ప్రవాహాన్ని వేగవంతం చేస్తాయి. వర్షపు నీటి సేకరణ, నిల్వ, పంపిణీ, మురుగునీటి పునర్వినియోగం తగినంతగా లేకపోవడం వల్ల వరదలతో పాటు నీటి కొరత కూడా ఉండవచ్చు. భూగర్భజలాల వెలికితీత, సుదూర ప్రాంతాల నుంచి నీటి తరలింపు వల్ల నగర సరిహద్దులకు ఆవల కూడా పర్యావరణ నష్టాలు కలగవచ్చు.

వేడిని గ్రహించే ఉపరితలాలు, పరిమిత వృక్షావరణం, పట్టణ నిర్మాణాల ఆకృతి, వాహనాలు మరియు భవనాల నుంచి వెలువడే వ్యర్థ ఉష్ణం కారణంగా పట్టణ ఉష్ణ ద్వీపాలు ఏర్పడతాయి. రవాణా, పరిశ్రమలు, నిర్మాణ ధూళి, వ్యర్థాల దహనం, ప్రాంతీయ మూలాల సంయుక్త ప్రభావం వల్ల వాయు కాలుష్యం ఏర్పడుతుంది. జలవిభాజక ప్రాంతాల లక్షణాలను పరిగణనలోకి తీసుకునే ప్రణాళిక, చిత్తడి నేలల పరిరక్షణ, నీడ కలిగిన బహిరంగ ప్రదేశాలు, కాలుష్యరహిత ప్రజా రవాణా, ఉత్పత్తి స్థానంలోనే వేరు చేసిన వ్యర్థాల నిర్వహణ, అందరికీ అందుబాటులో ఉండే ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు సమర్థవంతమైన ప్రతిస్పందన చర్యల్లో భాగంగా ఉంటాయి.

విపత్తులను తట్టుకొని కోలుకునే సామర్థ్యాన్ని, సమ్మిళితత్వాన్ని కలిపి సాధించాలి. ఉపాధి ప్రదేశాలకు దూరంగా ఉండే చౌక గృహాలు రోజువారీ రాకపోకల వ్యయాన్ని పెంచి, జీవనోపాధులను దెబ్బతీయవచ్చు. అందువల్ల విచక్షణారహితంగా నివాసాలను తరలించడం కంటే, ఉన్న చోటనే ఆవాసాలను మెరుగుపరచడం, పని ప్రదేశాలకు సమీపంలో అద్దె గృహాలను కల్పించడం, అందరికీ మౌలిక సేవలను అందించడం మెరుగైన మార్గాలు కావచ్చు.

  • వరద ముప్పు అనేది వరద ప్రమాద తీవ్రతతో పాటు, దాని ప్రభావానికి గురయ్యే స్థితి, దుర్బలత్వం కలిసి ఏర్పడుతుంది; పట్టణ విపత్తుల్లో సంభవించే నష్టాలను కేవలం తీవ్రమైన వర్షపాతం ఆధారంగానే వివరించలేం.
  • ప్రజా రవాణా ఆధారిత అభివృద్ధి అనేది సులభంగా అందుబాటులో ఉండే ప్రజా రవాణా, నడక మార్గాల నెట్‌వర్క్‌లతో సాపేక్షంగా అధిక సాంద్రత గల, మిశ్రమ భూ వినియోగ అభివృద్ధిని అనుసంధానిస్తుంది.

5. పాలన, ప్రణాళిక మరియు విధానం

74వ రాజ్యాంగ సవరణ గ్రామీణ ప్రాంతాల నుంచి పట్టణ ప్రాంతాలుగా పరివర్తన చెందుతున్న ప్రాంతాల్లో నగర పంచాయతీలు, చిన్న పట్టణ ప్రాంతాల్లో పురపాలక మండళ్లు, పెద్ద పట్టణ ప్రాంతాల్లో నగరపాలక సంస్థల ఏర్పాటుకు వీలు కల్పిస్తుంది. పన్నెండవ షెడ్యూల్‌లో పట్టణ ప్రణాళిక, నీటి సరఫరా, ప్రజారోగ్యం, మురికివాడల అభివృద్ధి సహా 18 అంశాలు పొందుపరచబడ్డాయి. వాస్తవ అధికారాలు రాష్ట్ర చట్టాలు, అధికారాల వికేంద్రీకరణపై ఆధారపడి ఉంటాయి; రాజ్యాంగంలో అంశాలను చేర్చినంత మాత్రాన విధులు, ఆర్థిక వనరులు, సిబ్బంది స్వయంచాలకంగా బదిలీ కావు.

అధికరణం 243ZE మహానగర ప్రాంతాల కోసం ముసాయిదా అభివృద్ధి ప్రణాళికలను రూపొందించేందుకు మహానగర ప్రణాళికా కమిటీల ఏర్పాటుకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. రాజ్యాంగం ప్రకారం, మహానగర ప్రాంతంలో కనీసం పది లక్షల జనాభా ఉండాలి; అలాగే నిర్దేశిత ప్రాదేశిక, నోటిఫికేషన్ సంబంధిత షరతులను నెరవేర్చాలి. మున్సిపాలిటీలు, అభివృద్ధి సంస్థలు, ప్రజోపయోగ సేవా సంస్థలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ శాఖల మధ్య అధికారాలు విడివిడిగా ఉండటం తరచుగా సమగ్ర ప్రణాళికా రూపకల్పనను సంక్లిష్టం చేస్తుంది. ఆస్తి పన్ను విధింపు, వినియోగదారు రుసుములు, నిధుల బదిలీలు, మున్సిపల్ రుణ సమీకరణ పట్టణాల ఆర్థిక సామర్థ్యాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.

ప్రధాన విధాన సాధనాలు పరస్పర పూరకమైన అవసరాలను పరిష్కరిస్తాయి. 2015లో ప్రారంభించిన AMRUT పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలపై దృష్టి సారించింది. దాని తరువాత జల భద్రతకు ప్రాధాన్యమిస్తూ 2021లో AMRUT 2.0 ప్రారంభమైంది. స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్–అర్బన్ 2.0 చెత్తరహిత నగరాలు, సుస్థిర పారిశుద్ధ్యాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. 2015లో ప్రారంభించిన స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్ ప్రాంత ఆధారిత అభివృద్ధి, నగరవ్యాప్త పరిష్కారాల కోసం 100 నగరాలను ఎంపిక చేసింది. PMAY–అర్బన్, PMAY–అర్బన్ 2.0 గృహవసతి అవసరాలను పరిష్కరిస్తుండగా, PM SVANidhi నిర్వహణ మూలధన రుణాల ద్వారా వీధి వ్యాపారులకు మద్దతు అందిస్తుంది.

సమతుల్య పట్టణ వ్యూహం అధికారాలతో బలోపేతమైన స్థానిక ప్రభుత్వాలు, మహానగర స్థాయి సమన్వయం, మౌలిక సేవలు అందుబాటులో ఉన్న భూమి, అందుబాటు ధరల్లో గృహవసతి, చిన్న మరియు మధ్యతరహా పట్టణాలకు మద్దతును సమన్వయం చేస్తుంది. ప్రణాళికా రూపకల్పన మున్సిపల్ సరిహద్దుల వద్ద ఆగిపోకుండా, కార్యకలాపాల పరంగా పరస్పర అనుసంధానమై ఉన్న ఆవాస ప్రాంతాలను అనుసరించాలి.

  • 73వ సవరణ పంచాయతీలకు సంబంధించినది; 74వ సవరణ పురపాలక సంస్థలకు సంబంధించినది.
  • గణాంకపరమైన పట్టణీకరణకు, పరిపాలనాపరమైన పట్టణ పాలనకు మధ్య ఉండగల అసమన్వయాన్ని జనగణన పట్టణాలు సూచిస్తాయి.

పట్టణ విస్తరణ మరియు పట్టణ అంచు ప్రాంతం

అందించిన వివరణ గ్లెన్ షీలచ్‌ను ఒబాన్ విస్తరణతో ముడిపడిన గృహవసతి అభివృద్ధితో అనుసంధానిస్తుంది. అందువల్ల ఇది పట్టణ భూ వినియోగ మార్పునకు ఒక తులనాత్మక ఉదాహరణ అవుతుంది; భారతదేశ పట్టణీకరణకు సంబంధించిన ఆధారం కాదు. అభివృద్ధి చివరికి ఆ లోయ అంతటా విస్తరిస్తుందనే వివరణలోని అంచనా, అది నిజంగా జరిగిందని నిర్ధారించదు. మరీ ముఖ్యంగా, నిర్మాణాలు వెలుపలి ప్రాంతాలకు విస్తరించడం మాత్రమే జనసాంఖ్యిక అర్థంలో పట్టణీకరణను నిరూపించలేదు: అంటే, మొత్తం జనాభాలో పట్టణ ఆవాసాల్లో నివసించే జనాభా నిష్పత్తి పెరుగుదలను అది నిరూపించలేదు.

భారతదేశంలో పట్టణ పరిసర అంచు ప్రాంతాల్లో ఇలాంటి ప్రశ్నలే తలెత్తుతాయి. అక్కడ నిర్మిత ప్రాంతాలు మున్సిపల్ సరిహద్దులను దాటి, ఉపాధి మరియు భూ వినియోగంలో మార్పులకు లోనవుతున్న ఆవాస ప్రాంతాల వరకు విస్తరించవచ్చు. దీనివల్ల వివిధ పరిపాలనా పరిధుల మధ్య నీటి సరఫరా, మురుగునీటి పారుదల, రవాణా, భూ వినియోగ నియంత్రణను సమన్వయం చేయడంలో సవాళ్లు ఏర్పడతాయి. విస్తరణ జనాభాకు, ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు స్థలం కల్పించవచ్చు; అయితే చెదురుమదురుగా జరిగే అభివృద్ధి మౌలిక సదుపాయాల వ్యయాలను, రోజువారీ రాకపోకల దూరాలను, వ్యవసాయ భూమిపై ఒత్తిడిని పెంచవచ్చు. ఈ ప్రభావాలను అంచనా వేయడానికి జనాభా గణాంకాలు, ఆవాసాల వర్గీకరణలు, భూ వినియోగ ఆధారాలు, సేవల కల్పనకు సంబంధించిన సమాచారం అవసరం; ఒక చిత్రం గురించిన వివరణ వాటి పరిమాణాన్ని లేదా కారణాలను నిర్ధారించలేదు.

  • పట్టణ వృద్ధి అంటే పట్టణ జనాభా సంఖ్య పెరగడం; పట్టణీకరణ అంటే మొత్తం జనాభాలో పట్టణ జనాభా వాటా పెరగడం. భౌతిక విస్తరణ దీనికి సంబంధించినదే అయినప్పటికీ, అది ఒక ప్రత్యేక ప్రక్రియ.
  • భారత జనగణన చట్టబద్ధ పట్టణాలను జనగణన పట్టణాల నుంచి వేరుగా గుర్తిస్తుంది. ఒక ఆవాస ప్రాంతానికి పట్టణ స్థానిక ప్రభుత్వం లేకపోయినా, గణాంకపరంగా అది పట్టణంగా అర్హత పొందవచ్చు.
  • పట్టణాల్లో జరిగే మార్పులన్నింటినీ వలసలకు ఆపాదించవద్దు: సహజ జనాభా పెరుగుదల, ఆవాసాల పునర్వర్గీకరణ, సరిహద్దుల మార్పులు కూడా గణనలో నమోదయ్యే పట్టణ జనాభాను ప్రభావితం చేస్తాయి.

కాలరేఖ

  1. 1992–1993

    74వ రాజ్యాంగ సవరణ 1992లో చట్టంగా రూపొందించబడింది; 1 జూన్ 1993న అమలులోకి వచ్చింది.

  2. 2005

    జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ జాతీయ పట్టణ పునరుద్ధరణ మిషన్ పట్టణ మౌలిక సదుపాయాల్లో పెట్టుబడులు, పాలనా సంస్కరణలకు సంబంధించిన ఒక ప్రధాన కార్యక్రమాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.

  3. 2011

    జనగణన ప్రకారం పట్టణ జనాభా వాటా 31.16%గా, పట్టణాల సంఖ్య 7,935గా నమోదైంది.

  4. 2015

    AMRUT, స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్, PMAY–పట్టణ కార్యక్రమాలు ప్రారంభించబడ్డాయి.

  5. 2021

    AMRUT 2.0, స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్–పట్టణ 2.0 ప్రారంభించబడ్డాయి.

  6. 2024

    పట్టణ గృహనిర్మాణానికి తోడ్పాటు అందించేందుకు PMAY–పట్టణ 2.0 ఆమోదించబడింది.

పట్టణ శివారు ప్రాంతం ఎలా రూపాంతరం చెందుతుంది

  1. 1. మెరుగైన రవాణా సౌలభ్యం, సమీపంలో ఉపాధి అవకాశాలు పట్టణ శివారు భూములకు డిమాండ్‌ను పెంచుతాయి
  2. 2. వ్యవసాయ భూమి గృహనిర్మాణం, పరిశ్రమలు, సేవల అవసరాలకు మళ్లుతుంది
  3. 3. జనసాంద్రత, వ్యవసాయేతర ఉపాధి పెరుగుతాయి
  4. 4. అర్హత కలిగిన ఆవాసాలను జనగణన పట్టణాలుగా వర్గీకరించవచ్చు
  5. 5. పురపాలక వ్యవస్థల ఏర్పాటు ఆలస్యమైతే మౌలిక సదుపాయాలు, పాలనలో లోటుపాట్లు తలెత్తుతాయి
  6. 6. సమగ్ర ప్రణాళిక, చట్టబద్ధ గుర్తింపు సేవల సమన్వయాన్ని మెరుగుపరచగలవు
పట్టణ వర్గాలు: ప్రిలిమ్స్‌కు ముఖ్యమైన వ్యత్యాసాలు
వర్గంనిర్వచించే లక్షణంపరీక్షల్లో సాధారణంగా పొరబడే అంశం
చట్టబద్ధ పట్టణంచట్టబద్ధ పట్టణ స్థానిక సంస్థ ద్వారా గుర్తింపు పొందినదిజనగణన పట్టణానికి వర్తించే మూడు ప్రమాణాలను తప్పనిసరిగా నెరవేర్చాల్సిన అవసరం లేదు
జనగణన పట్టణంజనాభా, జనసాంద్రత, వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను నెరవేరుస్తుందిదీనికి తప్పనిసరిగా పురపాలక సంఘం ఉండాల్సిన అవసరం లేదు
పట్టణ సముదాయంపట్టణాలు, వాటిని ఆనుకొని ఉన్న అర్హత కలిగిన విస్తరణ ప్రాంతాల నిరంతర వ్యాప్తిఇది నగరపాలక సంస్థకు సమానం కాదు
మిలియన్ లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జనాభా గల నగరం లేదా పట్టణ సముదాయంకనీసం ఒక మిలియన్ జనాభాఇది స్వయంచాలకంగా UN నిర్వచించిన మహానగరం (మెగాసిటీ) కాదు
అధికరణం 243P కింద మహానగర ప్రాంతంకనీసం పది లక్షల జనాభా, నిర్దేశిత ప్రాదేశిక షరతులు, గవర్నర్ నోటిఫికేషన్ఇది రాజ్యాంగపరమైన ప్రణాళికా వర్గం; కేవలం జనగణన వర్గీకరణ కాదు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

చెన్నై వరదలు, 2015

2015 చివరిలో కురిసిన అసాధారణ వర్షపాతం చెన్నైలో తీవ్ర వరదలకు కారణమైంది. లోతట్టు ప్రాంతాలు, జలవనరులపై పట్టణ విస్తరణ, పరిమిత నీటి పారుదల సామర్థ్యం, జలాశయాల నిర్వహణలోని సవాళ్లు నష్టాలను మరింత పెంచాయి. మహానగర ప్రణాళికలో కేవలం పెద్ద వర్షపు నీటి కాలువలపైనే ఆధారపడకుండా, పరస్పరం అనుసంధానమై ఉన్న చిత్తడి నేలలు, చెరువులు, వరద మైదానాలు, నీటి పారుదల మార్గాలను ఎందుకు పరిరక్షించాలో ఈ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది.

అహ్మదాబాద్ ఉష్ణతాప కార్యాచరణ ప్రణాళిక

2010లో సంభవించిన తీవ్ర వడగాడ్పుల అనంతరం, అహ్మదాబాద్ 2013లో ఉష్ణతాప కార్యాచరణ ప్రణాళికను ప్రవేశపెట్టింది. ఈ ప్రణాళిక విధానంలో ఉష్ణతాప హెచ్చరికలు, ప్రజలకు సమాచార ప్రసారం, ఆరోగ్య వ్యవస్థ సన్నద్ధత, వివిధ సంస్థల మధ్య సమన్వయం సమ్మిళితమై ఉన్నాయి. బహిరంగ ప్రదేశాల్లో పనిచేసే కార్మికులు, వృద్ధులు, సరైన గాలి ప్రసరణ లేని ఇళ్లలో నివసించేవారితో సహా దుర్బల వర్గాలకు పట్టణ వాతావరణ అనుకూలన చర్యలు ఎలా ప్రాధాన్యం ఇవ్వగలవో ఇది వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

ఒక జనావాసంలో 6,200 మంది నివసిస్తున్నారు; జనసాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు 520 మంది. అక్కడి ప్రధాన పురుష కార్మికుల్లో 78% మంది వ్యవసాయేతర కార్యకలాపాల్లో నిమగ్నమై ఉన్నారు. అక్కడ చట్టబద్ధ పట్టణ సంస్థ లేదు. జనగణన ప్రమాణాల ప్రకారం, ఏ వర్గీకరణ సముచితమైనది?

  • A. చట్టబద్ధ పట్టణం
  • B. జనగణన పట్టణం
  • C. స్వయంచాలకంగా మహానగర ప్రాంతం
  • D. పురపాలక సంస్థ లేనందున గ్రామీణ జనావాసం

ప్రశ్న 2

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. పట్టణ వృద్ధి, పట్టణీకరణ తప్పనిసరిగా ఒకే అర్థాన్ని సూచిస్తాయి. 2. గ్రామీణ జనావాసాల పునర్వర్గీకరణ నమోదైన పట్టణ జనాభాను పెంచవచ్చు. 3. సహజ పెరుగుదల పట్టణ జనాభా వృద్ధికి దోహదపడుతుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

భారతదేశంలో పట్టణ పాలనకు సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. పన్నెండవ షెడ్యూల్‌లో పురపాలక సంస్థలకు సంబంధించిన 18 అంశాలు ఉన్నాయి. 2. ప్రతి జనగణన పట్టణం తప్పనిసరిగా పురపాలక మండలి పరిపాలనలో ఉండాలి. 3. అధికరణం 243ZE మహానగర ప్రణాళికా కమిటీల ఏర్పాటుకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 2 మరియు 3 మాత్రమే
మెయిన్స్: భారతదేశంలో పట్టణ పరివర్తన పురపాలక సరిహద్దులను దాటి విస్తరిస్తోంది. జనగణన పట్టణాలు, పట్టణ పరిసర ప్రాంతాల వృద్ధిని ప్రస్తావిస్తూ వివరించండి; సమ్మిళితమైన, పర్యావరణపరంగా సుస్థిరమైన పట్టణీకరణకు చర్యలను సూచించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • గణాంకపరమైన, పరిపాలనాపరమైన, కార్యాత్మక పట్టణ సరిహద్దుల మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • జనావాసాల పునర్వర్గీకరణ, రోజువారీ రాకపోకలు, పట్టణ శివారు ప్రాంతాల్లో భూవినియోగ మార్పుల పాత్రను వివరించండి.
  • విభజిత పాలన, మౌలిక సదుపాయాల లోటు, చిత్తడి నేలలు లేదా వ్యవసాయ భూముల నష్టం గురించి చర్చించండి.
  • గృహాలు ఆర్థికంగా అందుబాటులో ఉండటం, వలసదారుల జీవనోపాధులు, మౌలిక సేవల ప్రాప్యతను పరిశీలించండి.
  • మహానగర స్థాయి సమన్వయం, స్థానిక ఆర్థిక సామర్థ్యం, ప్రజా రవాణా, పరీవాహక ప్రాంతాల అవసరాలను పరిగణనలోకి తీసుకునే ప్రణాళికకు సంబంధించిన చర్యలను సూచించండి.
  • కేరళలోని జనావాసాల నిరంతర విస్తరణను లేదా చెన్నైలోని వరదలను ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: People and Economy, Class XII: Human Settlements.
  • NCERT, Fundamentals of Human Geography, Class XII: Human Settlements.
  • Census of India 2011, Rural–Urban Distribution and Primary Census Abstract: censusindia.gov.in.
  • Constitution of India, Part IXA and Twelfth Schedule: Legislative Department, Ministry of Law and Justice.
  • Ministry of Housing and Urban Affairs: official mission guidelines and annual reports, mohua.gov.in.
  • UN DESA, World Urbanization Prospects: definitions and internationally comparable urban estimates.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Urbanisation_of_Gleann_Sheileach_-_geograph.org.uk_-_353041.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp