New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారతదేశ భూగోళశాస్త్రం · వనరులు మరియు వ్యవసాయం

జల వనరులు

నీటి లభ్యతలో తీవ్రమైన రుతుపరమైన, ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు, పెరుగుతున్న డిమాండ్, భూగర్భ జలాల క్షీణత మరియు దిగజారుతున్న నీటి నాణ్యత కారణంగా భారతదేశం జల వనరుల సవాలును ఎదుర్కొంటోంది. ప్రిలిమ్స్ కోసం నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు, భూగర్భ జలధారలు, సాగునీటి వ్యవస్థలు, జల లెక్కింపు, రాజ్యాంగ నిబంధనలు మరియు ప్రధాన జల సంరక్షణ కార్యక్రమాలను కలిపి అధ్యయనం చేయండి. సుస్థిర నిర్వహణకు వినియోగించదగిన నీటి సరఫరాలను పెంచడంతోపాటు వృథాకు లేదా పర్యావరణ నష్టానికి దారితీసే డిమాండ్‌ను తగ్గించడం కూడా అవసరం.

నాడీ అనేది ఒక చిన్న జోహడ్. సాధారణంగా నీరు భూమిలోకి ఇంకలేని, సహజంగా ఏర్పడిన దట్టమైన బంకమట్టి ఉన్న ప్రదేశాల్లో దీనిని నిర్మిస్తారు. తద్వారా గ్రామంలోని పశువులకు తాగునీరు లభిస్తుంది.

నాడీ అనేది ఒక చిన్న జోహడ్. సాధారణంగా నీరు భూమిలోకి ఇంకలేని, సహజంగా ఏర్పడిన దట్టమైన బంకమట్టి ఉన్న ప్రదేశాల్లో దీనిని నిర్మిస్తారు. తద్వారా గ్రామంలోని పశువులకు తాగునీరు లభిస్తుంది.

Credit: Amar singh kangarot · CC BY-SA 4.0 · source

అన్ని క్రెస్ట్ గేట్లు మూసి ఉన్న నాగార్జున సాగర్ ఆనకట్ట

అన్ని క్రెస్ట్ గేట్లు మూసి ఉన్న నాగార్జున సాగర్ ఆనకట్ట

Credit: iMahesh · CC BY-SA 4.0 · source

వార్షిక వర్షపాత పంపిణీ: పశ్చిమ తీరాన్ని, ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని పొడి వాయవ్య ప్రాంతం మరియు వర్షచ్ఛాయలోని అంతర్భాగాలతో పోల్చండి. ఇది గతకాల శీతోష్ణస్థితి అధ్యయనానికి సంబంధించిన సూచన పటం; ప్రస్తుత సంవత్సరపు ముందస్తు అంచనా కాదు.

Map study

వార్షిక వర్షపాత పంపిణీ: పశ్చిమ తీరాన్ని, ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని పొడి వాయవ్య ప్రాంతం మరియు వర్షచ్ఛాయలోని అంతర్భాగాలతో పోల్చండి. ఇది గతకాల శీతోష్ణస్థితి అధ్యయనానికి సంబంధించిన సూచన పటం; ప్రస్తుత సంవత్సరపు ముందస్తు అంచనా కాదు.

  • ప్రాంతాలను పోల్చడానికి ముందు మూల పటంలోని సంకేతాల వివరణ, ప్రమాణం మరియు సూచన కాలాన్ని చదవండి.
  • ప్రాదేశిక నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి సూచన మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణకు సంబంధించిన తాజా సమాచారం కాదు.

Credit: Planemad · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

భారతదేశ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు: జలవిభాజక రేఖలను రాష్ట్ర సరిహద్దుల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించండి; తూర్పు దిశగా, పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదీ వ్యవస్థలను పోల్చండి.

Map study

భారతదేశ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు: జలవిభాజక రేఖలను రాష్ట్ర సరిహద్దుల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించండి; తూర్పు దిశగా, పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదీ వ్యవస్థలను పోల్చండి.

  • ప్రాంతాలను పోల్చడానికి ముందు మూల పటంలోని సంకేతాల వివరణ, ప్రమాణం మరియు సూచన కాలాన్ని చదవండి.
  • ప్రాదేశిక నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి సూచన మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణకు సంబంధించిన తాజా సమాచారం కాదు.

Credit: Heinz OSM · ODbL · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. లభ్యత, పంపిణీ మరియు జల లెక్కింపు

జలవనరులలో ఉపరితల జలం, భూగర్భజలం, హిమం మరియు మంచు రూపంలో నిల్వ ఉన్న నీరు ఉంటాయి. నదులు, సరస్సులు, చిత్తడి నేలలు, జలాశయాలు ఉపరితల నీటిని అందిస్తాయి; జలధారులు భూగర్భజలాలను నిల్వ చేస్తాయి. ఈ వనరులు పరస్పరం అనుసంధానమై ఉంటాయి: నేలలోకి నీరు ఇంకడం ద్వారా జలధారులు పునర్భర్తీ అవుతాయి; భూగర్భజలాల నుంచి వెలువడే నీరు పొడి కాలంలో అనేక నదుల ప్రవాహాన్ని కొనసాగిస్తుంది. అందువల్ల, నది నుంచి నేరుగా నీటిని తీసుకోకపోయినా, భూగర్భజలాలను పంపింగ్ చేయడం వల్ల నదిలోని మూల ప్రవాహం (baseflow) తగ్గవచ్చు.

భారతదేశంలో హిమపాతంతో సహా వార్షిక అవపాతం సుమారు 4,000 బిలియన్ ఘన మీటర్లు. అయితే, ఈ మొత్తం వినియోగించదగిన మంచినీటికి సమానం కాదు. బాష్పీభవన–బాష్పోత్సేకం, వేగవంతమైన ఉపరితల ప్రవాహం, భూస్వరూపం, భూగర్భ నిర్మాణ పరిస్థితులు, వర్షపాతం సంభవించే సమయం నీటి లభ్యతను పరిమితం చేస్తాయి. కేంద్ర జల సంఘం 2019లో చేసిన పునఃఅంచనా ప్రకారం సగటు వార్షిక జలవనరులు సుమారు 1,999 BCM. నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలో చేసిన ఈ అంచనా, సాంప్రదాయికంగా పేర్కొనే 1,123 BCM వినియోగించదగిన జలవనరుల అంచనా వేర్వేరు అంశాలను కొలుస్తాయి; వీటిని ఒకటిగా భావించకూడదు.

వర్షపాత పంపిణీలో తీవ్ర అసమానతలు ఉన్నాయి. పశ్చిమ కనుమల పశ్చిమ వాలులు, ఈశాన్య భారతదేశంలోని అధిక భాగం సమృద్ధిగా వర్షపాతాన్ని పొందుతాయి. దీనికి భిన్నంగా, పశ్చిమ రాజస్థాన్, దక్కన్ పీఠభూమిలోని వర్షచ్ఛాయా అంతర్భాగాలు చాలా తక్కువ వర్షపాతాన్ని పొందుతాయి. వర్షపాతం కొన్ని నెలలకే కేంద్రీకృతం కావడం వల్ల ఒకే ప్రాంతంలో వరదలు, కాలానుగుణ నీటి కొరత రెండూ సంభవించవచ్చు. తమిళనాడు అక్టోబర్–డిసెంబర్ కాలంలో ఈశాన్య రుతుపవనాల ద్వారా కూడా గణనీయమైన వర్షపాతాన్ని పొందుతుంది.

జల ఒత్తిడి అనేది డిమాండ్‌తో పోలిస్తే అందుబాటులో ఉన్న నీటిపై పడే ఒత్తిడిని సూచిస్తుంది. సాధారణంగా ఉపయోగించే ఫాల్కెన్‌మార్క్ సూచిక ప్రకారం, వార్షిక తలసరి నీటి లభ్యత 1,700 ఘన మీటర్ల కంటే తక్కువగా ఉంటే జల ఒత్తిడిని, 1,000 కంటే తక్కువగా ఉంటే నీటి కొరతను, 500 కంటే తక్కువగా ఉంటే సంపూర్ణ నీటి కొరతను సూచిస్తుంది. జాతీయ సగటులు నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలోని కొరతలను, నీటి ప్రాప్తిలో అనిశ్చితిని, కాలుష్యాన్ని మరుగుపరుస్తాయి. అందువల్ల భౌతికంగా లభ్యమయ్యే నీటి పరిమాణం, ప్రజలు సురక్షితంగా మరియు భరించగల ఖర్చుతో పొందగల నీటి పరిమాణం వేర్వేరుగా ఉంటాయి.

  • BCM అంటే బిలియన్ ఘన మీటర్లు; ఒక BCM ఒక ఘన కిలోమీటరుకు సమానం.
  • పునరుత్పాదక జలవనరులు జలచక్రం ద్వారా తిరిగి భర్తీ అవుతాయి; అంతమాత్రాన నీటి సరఫరా అపరిమితంగా లేదా అన్ని చోట్లా, అన్ని సమయాల్లో సమానంగా లభిస్తుందని అర్థం కాదు.
  • నీటి ఉపసంహరణ అంటే ఒక జలవనరు నుంచి నీటిని తీసుకోవడం; వినియోగంలో హరించుకుపోయే నీరు (consumptive use) అంటే, ముఖ్యంగా బాష్పీభవన–బాష్పోత్సేకం వల్ల, పునర్వినియోగానికి వెంటనే తిరిగి అందుబాటులోకి రాని భాగం.

2. ఉపరితల జలం, భూగర్భజలం మరియు నీటి నాణ్యత

హిమాలయ నదులకు సాధారణంగా వర్షపాతం, మంచు లేదా హిమానీనదాల కరుగుదల రెండింటి ద్వారా నీరు లభిస్తుంది. అయితే, వీటి వాటా నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య గణనీయంగా మారుతుంది. ద్వీపకల్ప నదులు రుతుపరమైన వర్షపాతంపై ఎక్కువగా ఆధారపడతాయి; సాధారణంగా వాటి ప్రవాహంలో రుతువుల మధ్య అధిక వ్యత్యాసాలు కనిపిస్తాయి. జలాశయాలు ఉపరితల ప్రవాహ జలాలను వివిధ రుతువులకు అందుబాటులో ఉండేలా పునఃపంపిణీ చేసి, సాగునీటి సరఫరా, విద్యుదుత్పత్తి, పట్టణ నీటి సరఫరాకు తోడ్పడతాయి. అవక్షేపాలు పేరుకుపోవడం వల్ల వాటి వాస్తవ వినియోగ నిల్వ సామర్థ్యం తగ్గవచ్చు; బాష్పీభవనం వల్ల అదనంగా నీటి నష్టాలు సంభవిస్తాయి.

సింధు-గంగా-బ్రహ్మపుత్ర ఒండ్రు మైదానాల్లో గణనీయమైన భూగర్భజల నిల్వ సామర్థ్యం కలిగిన విస్తారమైన జలధారక పొరలు ఉన్నాయి. ద్వీపకల్ప భారతదేశంలోని అధిక భాగంలో స్ఫటికాకార కఠిన శిలలు ప్రధానంగా శైథిల్యం చెందిన పొరల్లో, పగుళ్లలో భూగర్భజలాలను నిల్వ చేస్తాయి. ఇటువంటి జలధారక పొరల నిల్వ సామర్థ్యం తరచుగా పరిమితంగా ఉండటంతోపాటు, ప్రాంతానికీ ప్రాంతానికీ మారుతుంది. అందువల్ల బోరుబావి లోతు ఒక్కటే దీర్ఘకాలం నిలకడగా నీరు లభిస్తుందనే హామీ ఇవ్వదు. అధికంగా నీటిని తోడటం వల్ల మంచినీటి పీడనం తగ్గినప్పుడు తీరప్రాంత జలధారక పొరల్లోకి సముద్రజలం చొరబడుతుంది.

పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్‌లలోని కొన్ని ప్రాంతాలతోపాటు, సాంద్ర వ్యవసాయం జరిగే లేదా పట్టణీకరణ చెందిన ఇతర ప్రాంతాల్లో భూగర్భజలాల అధిక వెలికితీత సమస్య ప్రత్యేకించి తీవ్రంగా ఉంది. భూగర్భజల వెలికితీత స్థాయి అనేది వార్షికంగా వెలికితీసే భూగర్భజల పరిమాణాన్ని, వార్షికంగా వెలికితీయదగిన భూగర్భజల వనరుల్లో శాతంగా తెలియజేస్తుంది. వెలికితీత 100 శాతాన్ని మించిన మదింపు యూనిట్‌ను అతిగా దోపిడీకి గురైనదిగా వర్గీకరిస్తారు. జాతీయ స్థాయి సగటులు సంతృప్తికరంగా ఉన్నప్పటికీ, స్థానికంగా భూగర్భజలాలు తీవ్రంగా క్షీణించవచ్చు.

నాణ్యత సమస్యలు వినియోగించదగిన నీటి లభ్యతను మరింత తగ్గిస్తాయి. గంగా-బ్రహ్మపుత్ర ఒండ్రు ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాల్లో ఆర్సెనిక్ కాలుష్యం కనిపిస్తుంది; పలు కఠిన శిలా ప్రాంతాల్లో ఫ్లోరైడ్ అధికంగా ఉంటుంది. లవణీయత తీరప్రాంతాలను, శుష్క ప్రాంతాలను ప్రభావితం చేస్తుంది. నైట్రేట్ కాలుష్యం సాధారణంగా ఎరువుల వినియోగం, మురుగునీరు లేదా ఇతర మానవ కార్యకలాపాల ద్వారా చేరే పదార్థాల ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది. వ్యాధికారక సూక్ష్మజీవులు, శుద్ధి చేయని వ్యర్థజలాలు, పారిశ్రామిక వ్యర్థ ద్రవాలు కూడా జల భద్రతకు ముప్పు కలిగిస్తాయి. భూగర్భ శిలలు, ఖనిజాల నుంచి సహజంగా ఉత్పన్నమయ్యే కాలుష్యాన్ని ఎదుర్కోవడానికి తగిన నీటి శుద్ధి లేదా ప్రత్యామ్నాయ నీటి వనరులు అవసరం; కేవలం మరింత లోతుగా బోర్లు తవ్వడం సరిపోదు.

  • అపరిమిత జలధారి (unconfined aquifer) ఎగువ సరిహద్దుగా భూగర్భజల మట్టం ఉంటుంది; పరిమిత జలధారి (confined aquifer) సాపేక్షంగా నీరు చొరబడనివ్వని పొర కింద ఉంటుంది.
  • భూగర్భజల పునర్భర్తీ నిర్మాణాలు స్థానిక భూగర్భ నిర్మాణ పరిస్థితులకు అనుకూలంగా ఉండాలి; వాటిలోకి తగినంత శుభ్రమైన నీరు చేరాలి.
  • చిత్తడి నేలలు వరదల తీవ్రతను తగ్గించడానికి, కాలుష్యకారకాలను నిలుపుకోవడానికి, జీవవైవిధ్యాన్ని పోషించడానికి సహాయపడతాయి. అయితే, అవి అపరిమిత పరిమాణంలో వ్యర్థాలను గ్రహించలేవు.

3. వ్యవసాయం, సాగునీటి పారుదల మరియు పరస్పరం పోటీపడే నీటి అవసరాలు

నీటిపారుదల అనిశ్చిత వర్షపాతంపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించి, బహుళ పంటల సాగును సాధ్యం చేస్తుంది. అయితే, దాని సుస్థిరత పంటల ఎంపిక, నీటి సరఫరా వ్యవస్థలు, మురుగునీటి పారుదలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కాలువలు విస్తారమైన ఆయకట్టు ప్రాంతాలకు నీటిని అందిస్తాయి. అయితే, నీటిని తరలించే క్రమంలో నష్టాలు సంభవించవచ్చు; కాలువ ప్రారంభ ప్రాంత రైతులకు, చివరి ప్రాంత రైతులకు మధ్య నీటి పంపిణీలో అసమానతలు ఉండవచ్చు. బావులు రైతుల నియంత్రణలో, అవసరాలకు అనుగుణంగా సాగునీటిని అందిస్తాయి. ద్వీపకల్పంలోని పలు ప్రాంతాల్లో చెరువులు ఇప్పటికీ ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.

నీటి కొరత ఉన్న ప్రాంతాల్లో అధికంగా నీరు అవసరమయ్యే వరి, చెరకు పంటలను సాగు చేయడం వల్ల వ్యవసాయ నీటి డిమాండ్‌కు, స్థానిక పర్యావరణ పరిస్థితులకు మధ్య అసమతుల్యత ఏర్పడవచ్చు. పంట కొనుగోలుకు హామీ, విద్యుత్ ధరల నిర్ణయం, మార్కెట్ సౌలభ్యం, ఉత్పత్తిలో ఎదురవుతాయని భావించే నష్టభయాలు రైతుల నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేస్తాయి. అందువల్ల పంటల వైవిధ్యీకరణకు కేవలం నీటి సంరక్షణ కోసం విజ్ఞప్తులు చేయడం కాకుండా, నమ్మదగిన మార్కెట్లు, సంస్థాగత మద్దతు అవసరం. అనుకూలమైన వ్యవసాయ వాతావరణ పరిస్థితుల్లో చిరుధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాలు, తగిన నూనెగింజల పంటలు సాగునీటి డిమాండ్‌ను తగ్గించగలవు.

బిందు సేద్యంలో మొక్కల వేరు మండలానికి సమీపంలో నీటిని అందిస్తారు; తుంపర సేద్యంలో పీడనంతో నీటిని వెదజల్లుతారు. తగిన విధంగా రూపకల్పన చేసినప్పుడు ఈ రెండు పద్ధతులూ సాగునీటిని అందించే సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచగలవు. అయితే, పొలం స్థాయిలో ఆదా అయిన నీరు స్వయంచాలకంగా నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలో నీటి ఆదాగా మారదు: రైతులు సాగునీరు అందే విస్తీర్ణాన్ని పెంచవచ్చు; అలాగే, నీరు నేలలోకి ఇంకడం తగ్గితే భూగర్భజలాల పునర్భరణ కూడా తగ్గవచ్చు. మురుగునీటి పారుదల సౌకర్యం లేకుండా అధికంగా సాగునీటిని అందించడం వల్ల నీరు నిలిచిపోవడం, లవణీకరణ సంభవించి నేల ఉత్పాదకత తగ్గవచ్చు.

  • నీటి డిమాండ్ నిర్వహణలో సాగునీటి సరఫరాకు సమయ ప్రణాళిక రూపొందించడం, నేలలో తేమను సంరక్షించడం, నేలపై ఆచ్ఛాదన కల్పించడం (మల్చింగ్), వ్యవసాయ శాస్త్రపరంగా అనుకూలమైన పంటలను ఎంచుకోవడం వంటివి ఉంటాయి.
  • పర్యావరణ ప్రవాహాలు నదీ పర్యావరణ వ్యవస్థలను, దిగువ ప్రవాహ ప్రాంతాల్లోని విధులను కొనసాగించడానికి తోడ్పడతాయి; నదులను కేవలం సాగునీటి కాలువలుగా మాత్రమే పరిగణించకూడదు.
  • నాణ్యత ప్రమాణాలు, ఆరోగ్య రక్షణ చర్యలను పాటించినప్పుడు, ఎంపిక చేసిన పారిశ్రామిక, వ్యవసాయ అవసరాలకు మంచినీటికి బదులుగా శుద్ధి చేసిన వ్యర్థజలాలను వినియోగించవచ్చు.

4. సంస్థలు, చట్టాలు, ప్రధాన కార్యక్రమాలు

రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం 17, కేంద్ర జాబితాలోని అంశం 56కు లోబడి, నీటి సరఫరా, సాగునీరు, కాలువలు, మురుగునీటి పారుదల, కరకట్టలు, నీటి నిల్వ, జలవిద్యుత్ అంశాలను కలిగి ఉంటుంది. ప్రజా ప్రయోజనాల దృష్ట్యా కేంద్ర నియంత్రణ సముచితమని పార్లమెంటు ప్రకటించినప్పుడు, అంతర్‌రాష్ట్ర నదులు, నదీలోయల నియంత్రణ, అభివృద్ధికి అంశం 56 వర్తిస్తుంది. అంతర్‌రాష్ట్ర జల వివాదాల న్యాయనిర్ణయానికి, నిర్దేశిత వివాదాలపై న్యాయస్థానాల అధికార పరిధిని మినహాయించడానికి పార్లమెంటు చట్టపరమైన నిబంధనలు రూపొందించేందుకు అధికరణం 262 వీలు కల్పిస్తుంది.

అంతర్‌రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల చట్టం, 1956 వివాదాల పరిష్కారానికి చట్టబద్ధమైన వ్యవస్థను కల్పిస్తుంది. జల (కాలుష్య నివారణ, నియంత్రణ) చట్టం, 1974 కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్ల ద్వారా జల కాలుష్యాన్ని నివారించడానికి, నియంత్రించడానికి యంత్రాంగాలను ఏర్పాటు చేస్తుంది. కేంద్ర జల సంఘం ఉపరితల జలాల అంచనా, సంబంధిత సాంకేతిక విధులను నిర్వహిస్తుంది; కేంద్ర భూగర్భ జల మండలి భూగర్భజల వనరులను అంచనా వేసి, అధ్యయనం చేస్తుంది.

2015లో ప్రారంభించిన ప్రధాన మంత్రి కృషి సించాయీ యోజన తన కార్యక్రమ నిర్మాణం ద్వారా సాగునీటి సౌలభ్యాన్ని, నీటి వినియోగ సామర్థ్యాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. 2019లో ప్రారంభించిన జల్ జీవన్ మిషన్, తగిన పరిమాణం, నిర్దేశిత నాణ్యత, క్రమబద్ధమైన నీటి సరఫరాకు ప్రాధాన్యమిస్తూ గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో గృహాలకు పనిచేసే కుళాయి కనెక్షన్లను అందించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. అటల్ భూజల్ యోజన ఏడు రాష్ట్రాల్లో ఎంపిక చేసిన నీటి కొరత ప్రాంతాల్లో సముదాయాల నేతృత్వంలో భూగర్భజల నిర్వహణను ప్రోత్సహిస్తుంది. నమామి గంగే కాలుష్య తగ్గింపు చర్యలను నదీ సంరక్షణ చర్యలతో సమన్వయం చేస్తుంది.

  • అటల్ భూజల్ యోజన గుజరాత్, హర్యానా, కర్ణాటక, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్‌లలో ఎంపిక చేసిన ప్రాంతాలను కవర్ చేస్తుంది.
  • జల్ శక్తి అభియాన్: వర్షపు నీటిని ఒడిసిపట్టండి కార్యక్రమం వర్షపు నీటి సంరక్షణను, సేకరణను ప్రోత్సహిస్తుంది.
  • కుళాయి కనెక్షన్ అనేది నీటి సౌలభ్యానికి ఒక సూచిక; దీర్ఘకాలం సేవలు అందడం అనేది నీటి వనరు సుస్థిరత, నిర్వహణ, నీటి నాణ్యతపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది.

5. సంరక్షణ మరియు సమగ్ర నిర్వహణ

సమగ్ర జలవనరుల నిర్వహణ అనేది తగిన జలవైజ్ఞానిక స్థాయిలో భూమి, నీరు, పర్యావరణ వ్యవస్థల నిర్వహణను సమన్వయం చేస్తుంది. పరీవాహక ప్రాంత అభివృద్ధిలో ఉపరితల ప్రవాహ వేగాన్ని తగ్గించి, నీరు భూమిలోకి ఇంకడాన్ని పెంచేందుకు సమోన్నత కట్టలు, వృక్షసంబంధ చర్యలు, చెక్ డ్యామ్‌లు, నేల సంరక్షణ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. రాజస్థాన్‌లోని జోహడ్‌లు, బిహార్‌లోని ఆహర్-పైన్‌లు, తమిళనాడులోని ఏరీలు వంటి సంప్రదాయ వ్యవస్థలు స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణమైన నీటి నిర్వహణకు ఉదాహరణలు.

పట్టణాల్లో ప్రాధాన్య చర్యల్లో సరస్సులు, వరద మైదానాల పరిరక్షణ, నీటి పారుదల మార్గాల పునరుద్ధరణ, పంపిణీ వ్యవస్థలో లీకేజీల తగ్గింపు, మురుగునీటి శుద్ధి ఉన్నాయి. వరద మైదానాల ఆక్రమణ, నీరు ఇంకని ఉపరితలాలు ఉపరితల ప్రవాహాన్ని పెంచి, భూగర్భజల పునర్భర్తీని తగ్గిస్తాయి. వర్షపాత తీవ్రతలో మార్పులు, కరవు ముప్పు, హిమావరణంలో మార్పుల ద్వారా వాతావరణ మార్పు అనిశ్చితిని మరింత పెంచుతుంది. అందువల్ల, ప్రతికూల పరిస్థితులను తట్టుకునే సామర్థ్యానికి ఒకే భారీ ప్రాజెక్టుపై ఆధారపడటం కాకుండా విభిన్న నీటి వనరులు, విశ్వసనీయ జల బడ్జెట్‌లు, కరవు ఎదుర్కొనే ప్రణాళికలు, పారదర్శక పర్యవేక్షణ అవసరం.

  • నీటి సరఫరా పెంపు, డిమాండ్ తగ్గింపు చర్యలను కలిపి ప్రణాళిక రూపొందించాలి.
  • నదుల అనుసంధాన ప్రతిపాదనలకు సంబంధించి పర్యావరణ ప్రభావాలు, నిర్వాసితత్వం, వ్యయాలు, మిగులు జలాలపై అంచనాలను ఆయా నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలకు అనుగుణంగా మూల్యాంకనం చేయాలి.
  • భాగస్వామ్య జలధార నిర్వహణ అనేది వ్యక్తిగతంగా నీటిని పంపింగ్ చేసే నిర్ణయాలను భూగర్భజలం ఉమ్మడి వనరు అనే స్వభావంతో అనుసంధానిస్తుంది.

స్థానిక జల భద్రత ప్రణాళికను రూపొందించడం

  1. 1. జలవిభాజక ప్రాంతం, భూగర్భ జలధారలు మరియు నీటి మౌలిక సదుపాయాలను పటంలో గుర్తించండి
  2. 2. రుతువులవారీగా నీటి లభ్యత, డిమాండ్ మరియు నీటి నాణ్యతను అంచనా వేయండి
  3. 3. జల వనరుల క్షీణత, కాలుష్యం మరియు నీటి ప్రాప్యతలో లోపాలను గుర్తించండి
  4. 4. జల పునర్భరణ, పర్యావరణ వ్యవస్థల పునరుద్ధరణలను నీటి డిమాండ్ నిర్వహణతో సమన్వయం చేయండి
  5. 5. నీటి కేటాయింపు, నిర్వహణ మరియు పర్యవేక్షణ బాధ్యతలపై ఏకాభిప్రాయానికి రండి
  6. 6. భూగర్భ జలమట్టాలు, నీటి సరఫరా సేవల విశ్వసనీయత మరియు పర్యావరణ ఫలితాలను సమీక్షించండి
ప్రధాన సాగునీటి వనరులు: ప్రయోజనాలు మరియు పరిమితులు
వనరు లేదా పద్ధతిప్రధాన ప్రయోజనంముఖ్యమైన పరిమితి
కాలువలువిస్తారమైన ఆయకట్టు ప్రాంతానికి సాగునీటి సరఫరాఅసమాన పంపిణీ; మురుగునీటి పారుదల సరిగా లేని చోట నీరు నిలిచిపోవడం
బావులు మరియు గొట్టపు బావులుఅవసరానికి అనుగుణంగా, అనువుగా సాగునీటిని అందించడంభూగర్భ జలధారల క్షీణత మరియు నీటిని తోడేందుకు అవసరమైన శక్తి వ్యయాలు
చెరువులుస్థానికంగా నీటి నిల్వ మరియు సమాజానికి బహుళ ఉపయోగాలుపూడిక పేరుకుపోవడం, ఆక్రమణలు మరియు మారుతూ ఉండే నీటి చేరికలు
బిందు సేద్యంనేరుగా వేర్ల మండలానికి నీటిని అందించడంమూలధన వ్యయాలు, నిర్వహణ మరియు నీటి మార్గాలు మూసుకుపోయే అవకాశం
తుంపర సేద్యంవైవిధ్యమైన భూస్వరూపాల్లో, అనుకూలమైన నేలల్లో ఉపయోగకరంగాలి వల్ల నీటి తుంపరలు పక్కకు కొట్టుకుపోవడం, బాష్పీభవనం మరియు శక్తి అవసరాలు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

రాజస్థాన్‌లోని అల్వార్‌లో జోహడ్‌ల పునరుద్ధరణ

తరుణ్ భారత్ సంఘ్ మద్దతుతో చేపట్టిన సామూహిక చర్యల ద్వారా అల్వార్ జిల్లా గ్రామాల్లో జోహడ్‌లను పునరుద్ధరించి, పరీవాహక ప్రాంత అభివృద్ధి పనులు చేపట్టారు. ఈ చర్యలు స్థానికంగా నీటిని నిలుపుకునే సామర్థ్యాన్ని, భూగర్భజల పునర్భర్తీని మెరుగుపరిచి, అర్వరి పరీవాహక ప్రాంతంలో జలప్రవాహాల పునరుద్ధరణకు దోహదపడ్డాయి. పరీవాహక ప్రాంత పరిరక్షణ, సామూహిక నిర్వహణతో కలిపి చేపట్టినప్పుడే చిన్న నిర్మాణాలు అత్యుత్తమ ఫలితాలను ఇస్తాయనేది ఇందులోని పాఠం.

చెన్నైలో 2019 నీటి సంక్షోభం

తక్కువ వర్షపాతం, ప్రధాన జలాశయాల్లో నీటి నిల్వలు క్షీణించడం వల్ల 2019లో చెన్నైలో నీటి కొరత తీవ్రమై, ట్యాంకర్లు, అత్యవసర సరఫరాలపై ఆధారపడటం పెరిగింది. నీటి వనరుల్లో పరిమిత వైవిధ్యం, భూగర్భజలాలపై ఒత్తిడి, పట్టణ జలవనరుల క్షీణత వల్ల ఏర్పడే దుర్బలత్వాన్ని ఈ సంక్షోభం స్పష్టం చేసింది. సముద్రజలాల లవణ నిర్మూలన తీరప్రాంత నగరాల నీటి సరఫరాకు అదనపు వనరుగా ఉపయోగపడగలదు; అయితే, దీనిలో ఇంధన వ్యయాలు, అధిక లవణ సాంద్రత గల అవశేష జలాల నిర్వహణకు సంబంధించిన సమస్యలు ఉంటాయి.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

2019 · GS-I: జల ఒత్తిడి అంటే ఏమిటి? భారతదేశంలో ఇది ప్రాంతాలవారీగా ఎలా, ఎందుకు భిన్నంగా ఉంటుంది?

  • అందుబాటులో ఉన్న వినియోగయోగ్యమైన నీటిపై డిమాండ్ కలిగించే ఒత్తిడిని జల ఒత్తిడిగా నిర్వచించండి.
  • వర్షపాత కాలానుగుణత, శుష్కత, జలధారల లక్షణాలు, నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • సాగునీటి వినియోగ విధానాలు, పట్టణీకరణ, కాలుష్యం, మౌలిక సదుపాయాలను ప్రాంతీయ జల ఒత్తిడితో అనుసంధానించండి.
  • జాతీయ స్థాయిలో నీటి లభ్యతకు, స్థానికంగా మరియు కాలానుగుణంగా నీటిని పొందగల అవకాశానికి మధ్య తేడాను వివరించండి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. సింధు-గంగా మైదానాల్లో విస్తారమైన ఒండ్రు జలధారలు (aquifers) ఉన్నాయి. 2. స్ఫటికాకార కఠిన శిలల్లో భూగర్భజలం సాధారణంగా శైథిల్యం చెందిన, పగుళ్లు ఏర్పడిన మండలాల్లో నిల్వ ఉంటుంది. 3. తీరప్రాంత జలధారల నుంచి అధికంగా నీటిని తోడటం వల్ల సముద్రపు నీరు చొరబడవచ్చు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

అంతర్రాష్ట్ర నదులు లేదా నదీ లోయల జలాలకు సంబంధించిన వివాదాల న్యాయనిర్ణయాన్ని ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించే రాజ్యాంగ నిబంధన ఏది?

  • A. అధికరణం 249
  • B. అధికరణం 262
  • C. అధికరణం 280
  • D. అధికరణం 312

ప్రశ్న 3

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. సాగునీటి వినియోగ సామర్థ్యం పెరగడం వల్ల నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలో మొత్తం నీటి వినియోగం తప్పనిసరిగా తగ్గుతుంది. 2. భూగర్భజలాలను తోడటం వల్ల పొడి కాలంలో నదికి అందే ఆధార ప్రవాహం తగ్గవచ్చు. 3. కృత్రిమ భూగర్భజల పునర్భరణలో ఉపయోగించే నీటి నాణ్యతను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: భారతదేశంలో జల అభద్రత అనేది భౌతిక నీటి కొరత సమస్య ఎంతగా ఉందో, నిర్వహణ సమస్య కూడా అంతగానే ఉంది. వ్యవసాయం, భూగర్భజలాలు, పట్టణీకరణను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. నదీ పరీవాహక ప్రాంత ప్రత్యేకతలను పరిగణనలోకి తీసుకునే వ్యూహాన్ని సూచించండి. (250 పదాలు)
  • నీటి లభ్యతలో కాలానుగుణ, ప్రాంతీయ తేడాలను పరిచయం చేయండి.
  • పంటల సాగుకు ఇచ్చే ప్రోత్సాహకాలు, అసమర్థ సాగునీటి వినియోగం, భూగర్భజల వెలికితీత, కాలుష్యాన్ని పరిశీలించండి.
  • నగరాల్లో లీకేజీలు, ఆక్రమణలు, తగినంతగా జరగని మురుగునీటి శుద్ధి గురించి చర్చించండి.
  • జలధారల స్థాయిలో జల బడ్జెట్ రూపకల్పన, పంటల వైవిధ్యీకరణ, స్థానిక జల సంరక్షణ, వ్యర్థజలాల పునర్వినియోగాన్ని సిఫార్సు చేయండి.
  • పర్యావరణ ప్రవాహాలు, అంతర్రాష్ట్ర సహకారం, నీటిని సమన్యాయంగా పొందే అవకాశాన్ని చేర్చండి.
  • విశ్వసనీయ సేవలు, మెరుగైన నాణ్యత, స్థిరమైన భూగర్భజల మట్టాలు వంటి కొలవగల ఫలితాలతో ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: People and Economy, Class XII: Water Resources.
  • NCERT, Contemporary India–II, Class X: Water Resources.
  • Central Water Commission: Reassessment of Water Availability in India Using Space Inputs, 2019, and Water and Related Statistics.
  • Central Ground Water Board: National Compilation on Dynamic Ground Water Resources of India and aquifer-mapping publications.
  • Ministry of Jal Shakti: Jal Jeevan Mission and Atal Bhujal Yojana official guidelines.
  • India Code: Constitution of India; Inter-State River Water Disputes Act, 1956; Water (Prevention and Control of Pollution) Act, 1974.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp