
భారతదేశంలోని చండీగఢ్లో ఉన్న సుఖ్నా సరస్సుపై షికారా పడవ.
Credit: Original: Biswarup Ganguly Derivative work: UnpetitproleX · CC BY 3.0 · source

ముళ్లయ్యనగిరి బెట్ట శిఖరానికి వెళ్తున్నప్పుడు మేము చిత్రీకరించిన పశ్చిమ కనుమల భూదృశ్యాలు
Credit: iMahesh · CC BY-SA 4.0 · source

Map study
భారతదేశ నదీ పరివాహక ప్రాంతాలు: జలవిభాజక రేఖలను రాష్ట్ర సరిహద్దుల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి; తూర్పు దిశగా, పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదీ వ్యవస్థలను పోల్చండి.
- ప్రాంతాలను పోల్చే ముందు మూల పటంలోని సంకేత వివరణ, ప్రమాణం, సమాచారానికి సంబంధించిన కాలాన్ని చదవండి.
- ప్రాదేశిక నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయన సూచన కోసం మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణకు సంబంధించిన తాజా సమాచారం కాదు.
Credit: Heinz OSM · ODbL · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. అర్థం, సరిహద్దులు మరియు జలనిర్గమన శ్రేణీక్రమం
జలవిభాజక ప్రాంతం (Watershed) అనేది జలప్రవాహపరంగా అనుసంధానమై ఉన్న భూభాగం. దీనిలోని ఉపరితల ప్రవాహం, పోర్ పాయింట్ (Pour point) అని పిలిచే నిర్దిష్ట నిర్గమ బిందువు వద్దకు చేరుతుంది. జలవిభాజక రేఖకు ఇరువైపులా కురిసిన వర్షపు నీరు సాధారణంగా వేర్వేరు జలనిర్గమన వ్యవస్థలకు చేరుతుంది. అందువల్ల జలవిభాజక ప్రాంత సరిహద్దులను ప్రధానంగా భూస్వరూపంలోని ఎత్తుపల్లాల ఆధారంగా నిర్ధారిస్తారు. గ్రామ, జిల్లా, రాష్ట్ర సరిహద్దులు మాత్రం పరిపాలనాపరమైనవి. ఒక జలవిభాజక ప్రాంతం అనేక పరిపాలనా విభాగాల మీదుగా విస్తరించి ఉండవచ్చు కాబట్టి సమన్వయంతో కూడిన ప్రణాళిక అవసరమవుతుంది.
పరిభాషను ఉపయోగించేటప్పుడు జాగ్రత్త అవసరం. NCERT, జలవిభాజకం అంటే జలనిర్గమన ద్రోణులను వేరుచేసే సరిహద్దు అని వివరిస్తుంది. పెద్ద నదీ ద్రోణులకు, చిన్న జలవిభాజక ప్రాంతాలకు మధ్య సంప్రదాయంగా పాటించే భేదాన్ని కూడా పేర్కొంటుంది. అయితే, జలవిభాజక ప్రాంత నిర్వహణకు సంబంధించిన సాహిత్యంలో ‘వాటర్షెడ్’ అంటే సాధారణంగా నీటిని అందించే జలనిర్గమన ప్రాంతమే. పరీవాహక ప్రాంతం (Catchment area), జలనిర్గమన ద్రోణి (Drainage basin) అనే పదాలను తరచుగా దాదాపు సమానార్థకాలుగా ఉపయోగిస్తారు. ఈ పదాలన్నింటినీ వేరుచేసే సార్వత్రిక పరిమాణ పరిమితి ఏదీ లేదు.
జలనిర్గమన విభాగాలు ఒకదానిలో మరొకటి ఇమిడి ఉంటాయి: కొండవాలుపై ఉన్న చిన్న పరీవాహక ప్రాంతం ఒక ఉపనది ఉపద్రోణికి నీటిని అందిస్తుంది. ఆ ఉపద్రోణి మరింత పెద్ద నదీ ద్రోణిలో భాగంగా ఉంటుంది. వేరొక నిర్గమ స్థానాన్ని ఎంపిక చేస్తే, పరిశీలనలోకి తీసుకునే ప్రాంతం మారుతుంది. గంగా నదీ ద్రోణిలో అనేక ఉపనదుల పరీవాహక ప్రాంతాలు ఉంటాయి. అయితే, ఒక వ్యవసాయ కుంటకు చిన్న స్థానిక పరీవాహక ప్రాంతం నుంచి మాత్రమే ఉపరితల ప్రవాహం అందవచ్చు. అంతర్గత జలనిర్గమన ద్రోణులలో (Endorheic basins) నీరు సముద్రానికి చేరకుండా, అంతర్గతంగా సరస్సులు లేదా పల్లపు ప్రాంతాల్లోకి ప్రవహిస్తుంది.
- జలవిభాజక రేఖ: పక్కపక్కన ఉన్న పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య సరిహద్దు.
- నిర్గమ స్థానం (Outlet): ఎంపిక చేసిన జలవిభాజక ప్రాంతం నుంచి నీరు బయటకు ప్రవహించే బిందువు.
- అంతర్నదీ భూభాగం (Interfluve): పక్కపక్కన ఉన్న ప్రవాహ లోయల మధ్యనున్న భూమి; దీనిలోని ఎత్తైన భాగాలు జలవిభాజక రేఖగా ఏర్పడవచ్చు.
- జలవిభాజక ప్రాంతం, ఆయకట్టు ప్రాంతం ఒకటి కావు. ఆయకట్టు ప్రాంతం అంటే ఒక నీటిపారుదల వ్యవస్థ ద్వారా సాగునీరు అందించగల భూభాగం.
2. సరిహద్దుల నిర్ధారణ మరియు జలసంబంధ ప్రవర్తన
స్థలాకృతి పటంపై సరిహద్దుల నిర్ధారణను, ముందుగా నిర్గమ స్థానాన్ని గుర్తించి, సమోన్నత రేఖలు మరియు నిర్దిష్ట బిందువుల ఎత్తులను ఉపయోగించి చుట్టుపక్కల ఉన్న శిఖర రేఖలను అనుసరిస్తూ ప్రారంభిస్తారు. శిఖర రేఖ వైపు అత్యంత నిటారుగా పైకి వెళ్లే దిశను అనుసరించేటప్పుడు సరిహద్దు రేఖ సమోన్నత రేఖలను దాదాపు లంబకోణాల్లో దాటుతుంది. ఎంపిక చేసిన నిర్గమ స్థానం వద్ద తప్ప, నీటిని అందించే ప్రవాహ మార్గాలను ఈ సరిహద్దు దాటకూడదు. డిజిటల్ ఎలివేషన్ మోడళ్లు, GIS, దూర సంవేదనం ద్వారా ప్రవాహ దిశ, ప్రవాహ సంచయనం, జలనిర్గమన సరిహద్దులను క్రమబద్ధంగా పటాలపై చిత్రీకరించవచ్చు.
సరళీకృత జల సమతుల్య సమీకరణం P = Q + ET + ΔS. ఇందులో అవపాతం అనేది ఉపరితల ప్రవాహం లేదా జల విడుదల, బాష్పోత్సేకం, నిల్వలో మార్పు — వీటి మొత్తానికి సమానం. గణనీయంగా ఉన్న సందర్భాల్లో భూగర్భజల వినిమయాలను, మానవ కార్యకలాపాల ద్వారా జరిగే నీటి బదిలీలను కూడా చేర్చాలి. నేలలోకి ఇంకిన నీరు నేల తేమగా నిలిచి ఉండవచ్చు, తిరిగి వాతావరణంలోకి చేరవచ్చు, పక్క దిశగా జలధారల వైపు కదలవచ్చు లేదా మరింత లోతుకు చొచ్చుకుపోయి భూగర్భజలాలను పునర్భరణ చేయవచ్చు. కాబట్టి నీరు నేలలోకి ఇంకడం (Infiltration), భూగర్భజల పునర్భరణ (Recharge) ఒకటి కావు.
భారీ వర్షాలకు జలప్రవాహ ప్రతిస్పందన వర్షపాత తీవ్రత, వ్యవధి, వర్షానికి ముందు నేలలో ఉన్న తేమ, వాలు, నేల పారగమ్యత, భౌగోళిక నిర్మాణం, వృక్షసంపద, నీటి పారుదల మార్గాల అనుసంధానంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. నేలలోకి నీరు ఇంకే సామర్థ్యాన్ని మించిన తీవ్ర వర్షపాతం వల్ల చొరబాటు సామర్థ్యాన్ని మించిన ఉపరితల ప్రవాహం (infiltration-excess runoff) ఏర్పడుతుంది; నీటితో సంతృప్తమైన నేలల్లో సంతృప్తి పరిమితిని మించిన ఉపరితల ప్రవాహం (saturation-excess runoff) ఏర్పడవచ్చు. నిటారైన వాలులు, గట్టిపడిన ఉపరితలాలు, నీరు ఇంకనివ్వని పట్టణ ఉపరితల కప్పుదల సాధారణంగా ఉపరితల ప్రవాహాన్ని వేగవంతం చేస్తాయి. వృక్షసంపద, నేలలోని సేంద్రియ పదార్థం తరచుగా నీటి చొరబాటును మెరుగుపరచి, నేల కోతను తగ్గిస్తాయి. అయితే, వృక్షసంపద పెరగడం వల్ల బాష్పోత్సేకం కూడా పెరగవచ్చు.
సారూప్య పరిస్థితుల్లో, పొడవుగా విస్తరించిన పరీవాహక ప్రాంతాలతో పోలిస్తే కేంద్రీకృత ఆకృతి గల పరీవాహక ప్రాంతాలు ఉపరితల ప్రవాహాన్ని మరింత త్వరగా ఒకచోటికి చేర్చవచ్చు. మొత్తం జలప్రవాహ మార్గాల పొడవును పరీవాహక ప్రాంత వైశాల్యంతో భాగిస్తే నీటి పారుదల సాంద్రత వస్తుంది. అధిక పారుదల సాంద్రత తరచుగా సాపేక్షంగా నీరు ఇంకని భూభాగం, వేగవంతమైన ఉపరితల ప్రవాహంతో ముడిపడి ఉంటుంది. అయితే, వాతావరణం, భూస్వరూపంలోని ఎత్తుపల్లాలు, పట నిర్మాణ మాపకం కూడా దీనిని ప్రభావితం చేస్తాయి. భూగర్భజలాల కదలిక జలపీడన ప్రవణతలను అనుసరిస్తుంది. అందువల్ల జలధార పొరల పునర్భరణ ప్రాంతాలు, భూగర్భజల విభాజకాలు ఉపరితల పరీవాహక ప్రాంతాలకు భిన్నంగా ఉండవచ్చు.
- ఉపరితల ప్రవాహ గుణకం (Runoff coefficient): ఒక నిర్దిష్ట కాలవ్యవధిలో లేదా వర్షపాత ఘటనలో కురిసిన వర్షపాతంలో ఉపరితల ప్రవాహంగా మారే భాగం.
- ప్రవాహ కేంద్రీకరణ సమయం (Time of concentration): ప్రవాహ మార్గపరంగా పరీవాహక ప్రాంతంలోని అత్యంత దూర భాగం నుంచి ఉపరితల ప్రవాహం దాని నిర్గమ స్థానానికి చేరడానికి అవసరమయ్యే సమయం.
- ఆధార ప్రవాహం (Baseflow): జలధార ప్రవాహానికి నెమ్మదిగా అందే నీటి భాగం. ఇది సాధారణంగా భూగర్భజలం, నీటిని ఆలస్యంగా విడుదల చేసే ఇతర నిల్వల నుంచి అందుతుంది.
3. భారతదేశ భౌగోళిక నేపథ్యం మరియు ప్రాధాన్యం
ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో పశ్చిమ కనుమలు ప్రధాన జలవిభాజకంగా ఉన్నాయి. తక్కువ పొడవు, అధిక వాలు గల అనేక నదులు పశ్చిమ దిశగా అరేబియా సముద్రం వైపు ప్రవహిస్తాయి. కాగా, కృష్ణా, కావేరి వంటి ప్రధాన నదీ వ్యవస్థలు విస్తారమైన ప్రాంతాల నీటిని తూర్పు దిశగా బంగాళాఖాతంలోకి తీసుకెళ్తాయి. ద్వీపకల్ప నదీ పారుదల వ్యవస్థలో పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే ముఖ్యమైన మినహాయింపులు నర్మదా, తాపి నదులు; ఇవి భూగర్భ నిర్మాణాల నియంత్రణలో ఏర్పడిన లోయల్లో ప్రవహిస్తాయి. అందువల్ల, ఒక ప్రాంతంలోని సాధారణ వాలు ఆధారంగా మాత్రమే నది ప్రవాహ దిశను నిర్ధారించకూడదు.
హిమాలయ వాటర్షెడ్లలో నిటారైన భూస్వరూపం, చురుకైన భూక్షయం, కొండచరియలు విరిగిపడటం కనిపిస్తాయి. అనేక నదుల ఎగువ జన్మస్థాన ప్రాంతాల్లో మంచు లేదా హిమానీనదాల నుంచి నీరు కూడా చేరుతుంది. రహదారులు, వాలులను కోయడం, సరైన నిర్వహణ లేని నిర్మాణ కార్యకలాపాలు అవక్షేపాలు జలప్రవాహాల్లోకి చేరడాన్ని, భూభాగ అస్థిరతను పెంచవచ్చు. పాక్షిక శుష్క దక్కన్ ప్రాంతంలో నిర్దిష్ట రుతువుల్లోనే కేంద్రీకృతమయ్యే వర్షపాతం, వైవిధ్యమైన నేలలు, విస్తృతంగా ఉన్న కఠిన శిలా జలధార పొరల కారణంగా నేల తేమ సంరక్షణ, స్థానిక పరిస్థితులకు అనువైన పునర్భరణ చర్యలు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంటాయి.
వాటర్షెడ్లు ఎగువ ప్రాంతాల కార్యకలాపాలను దిగువ ప్రాంతాల్లో కలిగే పరిణామాలతో అనుసంధానిస్తాయి. అటవీ నిర్మూలన, గనుల తవ్వకం, అతిమేత, కప్పుదల లేకుండా బహిర్గతమైన వ్యవసాయ నేలలు జలప్రవాహాల్లో అవక్షేపాల భారాన్ని పెంచవచ్చు. మురుగునీరు, వ్యవసాయ రసాయనాలు నీటి నాణ్యతను ప్రభావితం చేస్తాయి. మరోవైపు, ఎగువ ప్రాంతాల్లో విచక్షణారహితంగా నీటిని అడ్డుకొని నిల్వ చేయడం వల్ల దిగువ ప్రవాహాలు తగ్గవచ్చు. పట్టణ పరీవాహక ప్రాంతాలు కూడా ఇదే సూత్రాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి: వర్షపాతం అంతే స్థాయిలో పెరగకపోయినా, నేలపై నీరు ఇంకనివ్వని ఉపరితలాలు వేయడం, సహజ నీటి పారుదల మార్గాలు లేదా చిత్తడి నేలలను ఆక్రమించడం వల్ల వరద గరిష్ఠ ప్రవాహాలు పెరగవచ్చు.
- సాంభర్ వంటి లవణ సరస్సులకు నీటిని అందించే పరీవాహక ప్రాంతాలతో సహా పశ్చిమ రాజస్థాన్లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో అంతర్గత నీటి పారుదల కనిపిస్తుంది.
- వాటర్షెడ్ నిర్వహణ కరవును తట్టుకునే సామర్థ్యం, జలాశయాల్లో అవక్షేపాల పేరుకుపోవడం, తాగునీటి భద్రత, వరదల తీవ్రతను తగ్గించడం వంటి అంశాలకు సంబంధించినది.
- జలవిజ్ఞాన ఆధారిత ప్రాదేశిక విభాగం ప్రణాళిక రూపకల్పనకు ఉపయోగపడుతుంది. అయితే, చేపట్టే చర్యలు జలధార పొరల లక్షణాలను, దిగువ ప్రాంతాల నీటి అవసరాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
4. వాటర్షెడ్ అభివృద్ధి: సూత్రాలు, జోక్యాలు
సమగ్ర వాటర్షెడ్ అభివృద్ధి అనేది ఉత్పత్తిని, జీవనోపాధులను కొనసాగిస్తూనే నేల, నీటిని సంరక్షించడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటుంది. సంప్రదాయ శిఖరం నుంచి లోయ వరకు అనుసరించే విధానం (ridge-to-valley approach) ఎగువ వాలుల నుంచి ప్రారంభమై, క్రమంగా దిగువ వాలులు, నీటి ప్రవాహ మార్గాలు, సాగు ప్రాంతాల్లో సంరక్షణ చర్యలను చేపడుతుంది. ముందుగా ఎగువ పరీవాహక ప్రాంతాలను స్థిరీకరించడం ద్వారా దిగువన ఉన్న నిర్మాణాల్లోకి చేరే అవక్షేపాలను తగ్గించవచ్చు. ఇది ఒక ప్రణాళికా సూత్రమే తప్ప, ప్రతిచోటా ఒకే క్రమంలో నిర్మాణాలను చేపట్టాలనే నిబంధన కాదు.
ఎగువ వాలుల్లో అధిక పశుమేత నుంచి రక్షణ, సహాయక చర్యలతో సహజ వృక్ష పునరుత్పత్తి, అనువైన వృక్షసంపద, జాగ్రత్తగా రూపొందించిన కందకాలు అవసరం కావచ్చు. సమోన్నత రేఖల వెంట సాగు, గట్లు నిర్మించడం, నేలపై ఆచ్ఛాదన కల్పించడం (మల్చింగ్), వృక్ష అడ్డంకులు ఏర్పాటు చేయడం, నేలలో సేంద్రియ పదార్థాన్ని పెంచడం వంటి చర్యలు వ్యవసాయ భూములకు ప్రయోజనం చేకూర్చవచ్చు. కోత కాలువల్లో అడ్డుకట్టలు (గల్లీ ప్లగ్లు), చెక్ డ్యామ్లు, నీటి ప్రవాహ మార్గాల్లో చేపట్టే ఇతర సంరక్షణ చర్యలు ఉపరితల ప్రవాహ వేగాన్ని తగ్గించి, అవక్షేపాలను నిలువరించగలవు. వ్యవసాయ కుంటలు, నీటి ఇంకుడు నిర్మాణాలను ఏర్పాటు చేయడానికి నేలలు, భూగర్భ నిర్మాణం, నీటి లభ్యత, భద్రత, దిగువ ప్రాంతాలపై ప్రభావాలను స్థలానుగుణంగా అంచనా వేయాలి.
నీటి సరఫరాను పెంచడం మాత్రమే జల భద్రతకు హామీ ఇవ్వలేదు. అదనంగా నీటిని తోడటం, సాగునీటి పరిధిలోని విస్తీర్ణాన్ని పెంచడం లేదా అధిక నీరు అవసరమయ్యే పంటలకు మారడం వల్ల భూగర్భజల పునర్భరణ ప్రయోజనాలు నిరర్థకం కావచ్చు. అందువల్ల సమర్థవంతమైన కార్యక్రమాలు భౌతిక నిర్మాణ పనులతోపాటు జల బడ్జెట్ రూపకల్పన, తగిన పంటల ఎంపిక, సాగునీటి సరఫరా సమయ ప్రణాళిక, భూగర్భజల నిర్వహణను సమన్వయం చేస్తాయి. సూక్ష్మ సాగునీటి పద్ధతులు పంటలకు నీటిని అందించే సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచగలవు. అయితే, మొత్తం నదీ పరివాహక ప్రాంత స్థాయిలో నీటి ఆదా అనేది తిరిగి అందుబాటులోకి రాకుండా వినియోగమయ్యే మొత్తం నీటి పరిమాణం వాస్తవంగా తగ్గుతుందా లేదా అనే అంశంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
వ్యయాలు, ప్రయోజనాలు అసమానంగా పంపిణీ అవుతాయి కాబట్టి సముదాయ భాగస్వామ్యం కీలకం. భూమిలేని కుటుంబాలు ఉమ్మడి వనరులపై ఆధారపడవచ్చు; అయితే భూగర్భజల పునర్భరణ వల్ల కలిగే ప్రయోజనాల్లో అధిక భాగం బావుల యజమానులకు దక్కుతుంది. వాటర్షెడ్ సంస్థలు మహిళలు, చిన్న భూకమతాల రైతులు, వెనుకబడిన వర్గాలకు భాగస్వామ్యం కల్పించాలి; నిర్వహణ ఏర్పాట్లను నెలకొల్పాలి; ఉమ్మడి వనరులను వినియోగించుకునే అవకాశాన్ని పరిరక్షించాలి. ఫలితాలను కేవలం పూర్తయిన నిర్మాణాల సంఖ్య ఆధారంగా కాకుండా, నేల నష్టం, పంట ఉత్పత్తి స్థిరత్వం, భూగర్భజల ధోరణులు, వృక్షసంపద స్థితి, జీవనోపాధి ప్రయోజనాల ఆధారంగా అంచనా వేయాలి.
- వాలు, వర్షపాతం, నేల లోతు, జలధార పొరల పరిస్థితులు, భూవినియోగానికి అనుగుణంగా చర్యలను ఎంచుకోవాలి.
- నీటిని నేలలోకి ఇంకించే ప్రతి నిర్మాణాన్నీ సమర్థవంతమైన భూగర్భజల పునర్భరణ నిర్మాణంగా పరిగణించకూడదు.
- మిగులు నీరు సురక్షితంగా ప్రవహించే మార్గాలను పరిరక్షించాలి; అత్యంత భారీ వర్షపాతాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
- స్థానిక ప్రయోజనాలతోపాటు దిగువ ప్రాంతాలకు చేరే ప్రవాహాలు, పర్యావరణ వ్యవస్థ అవసరాలు, సమన్యాయాన్ని అంచనా వేయాలి.
5. భారతీయ కార్యక్రమాలు, పరీక్షలతో అనుసంధానాలు
గతంలో ఉన్న వాటర్షెడ్ కార్యక్రమాలను ఏకీకృతం చేసి, సమగ్ర వాటర్షెడ్ నిర్వహణ కార్యక్రమాన్ని 2009–10లో ప్రారంభించారు. 2015–16లో ఇది ప్రధాన మంత్రి కృషి సించాయీ యోజనలో వాటర్షెడ్ అభివృద్ధి విభాగంగా మారింది. దీనిని సాధారణంగా WDC-PMKSY అని పిలుస్తారు. గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని భూ వనరుల విభాగం కేంద్ర స్థాయిలో దీనిని నిర్వహిస్తుంది. PMKSYలోని ఇతర విభాగాల అమలులో వేర్వేరు మంత్రిత్వ శాఖలు, విభాగాలు భాగస్వాములుగా ఉంటాయి కాబట్టి, సంస్థాగతంగా ఇది ఒక ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం.
WDC-PMKSY 2.0ను 2021–22 నుంచి 2025–26 వరకు అమలు చేయడానికి, 49.50 లక్షల హెక్టార్ల భౌతిక లక్ష్యం, ₹8,134 కోట్ల సూచనాత్మక కేంద్ర వ్యయ కేటాయింపుతో ఆమోదించారు. వర్షపు నీటిని ఉత్పాదకంగా వినియోగించడం, భూముల పునరుద్ధరణ, జీవనోపాధుల మెరుగుదల, మరింత సమర్థవంతమైన వాటర్షెడ్ సంస్థలపై దీని మార్గదర్శకాలు దృష్టి సారిస్తాయి. ఈ గణాంకాలు ఆమోదిత కార్యక్రమ చట్రాన్ని సూచిస్తాయి; అవి తప్పనిసరిగా ఇప్పటికే సాధించిన విజయాలను సూచించవు.
MGNREGA కింద అర్హత కలిగిన జల సంరక్షణ, కరువు నివారణ, భూ అభివృద్ధి పనులకు మద్దతు అందించవచ్చు. తద్వారా వాటర్షెడ్ ప్రణాళికలతో సమన్వయం సాధ్యమవుతుంది. ఏడు రాష్ట్రాల్లో ఎంపిక చేసిన నీటి కొరత ప్రాంతాల్లో సమాజ ఆధ్వర్యంలోని భూగర్భజల నిర్వహణకు అటల్ భూజల్ యోజన ఒక సంబంధితమైన, అయితే భిన్నమైన ఉదాహరణ. పరీక్షల దృష్ట్యా, వాటర్షెడ్ హద్దుల నిర్ధారణలో ఉపరితల నీటి పారుదలపై ఉండే దృష్టిని, జలధారాల ఆధారిత భూగర్భజల ప్రణాళిక నుంచి వేరుచేసి అర్థం చేసుకోవాలి. అదే సమయంలో ఈ రెండింటినీ అనుసంధానించాల్సిన అవసరాన్ని గుర్తించాలి.
- ప్రిలిమ్స్లో గందరగోళానికి దారితీసే అంశాలు: వాటర్షెడ్–జలవిభాజక రేఖ; పరీవాహక ప్రాంతం–ఆయకట్టు ప్రాంతం; నేలలోకి నీరు ఇంకడం–భూగర్భజల పునర్భరణ; స్థానిక సామర్థ్యం–మొత్తం నదీ పరివాహక ప్రాంత స్థాయిలో నీటి ఆదా.
- మెయిన్స్తో అనుసంధానాలు: వర్షాధార వ్యవసాయం, వాతావరణ మార్పులకు అనుకూలనం, వికేంద్రీకృత పాలన, ఉమ్మడి వనరుల నిర్వహణ, ఎగువ–దిగువ ప్రాంతాల మధ్య సమన్యాయం.
సమగ్ర జలవిభాజక ప్రాంత ప్రణాళికా చక్రం
- 1. జల ప్రవాహ నిష్క్రమణ స్థానాన్ని గుర్తించి, జలవిభాజక ప్రాంత సరిహద్దులను నిర్ధారించండి
- 2. వాలులు, నేలలు, నీటి పారుదల వ్యవస్థ, జలధారులు, భూ వినియోగం మరియు కుటుంబాల వివరాలను పటంలో చూపండి
- 3. భాగస్వామ్య పద్ధతిలో జల బడ్జెట్ను రూపొందించి, దుర్బలతలను గుర్తించండి
- 4. కొండ శిఖర ప్రాంతం నుంచి లోయ వరకు అనువైన సంరక్షణ చర్యలను, నీటి డిమాండ్ నిర్వహణ చర్యలను ప్రణాళిక చేయండి
- 5. సామాజిక పర్యవేక్షణ, రక్షణ చర్యలతో పనులను అమలు చేయండి
- 6. జల సంబంధిత, జీవనోపాధి ఫలితాలను పర్యవేక్షించి, సృష్టించిన ఆస్తులను నిర్వహించండి
| పదం | ప్రాతిపదిక | ప్రధాన వ్యత్యాసం |
|---|---|---|
| జలవిభాజక ప్రాంతం లేదా పరీవాహక ప్రాంతం | ఒకే నిష్క్రమణ స్థానానికి చేరే ఉపరితల ప్రవాహం | ప్రధానంగా ఉపరితల భూ స్వరూపం ఆధారంగా నిర్వచించబడుతుంది |
| జలవిభాజక రేఖ | పరీవాహక ప్రాంతాలను వేరుచేసే సరిహద్దు | ఇది సరిహద్దు మాత్రమే; నీటిని అందించే ప్రాంతం కాదు |
| నదీ పరివాహక ప్రాంతం | ఒక నదీ వ్యవస్థకు నీటిని అందించే ప్రాంతం | దీనిలో అంతర్భాగాలుగా ఉపనదుల పరీవాహక ప్రాంతాలు ఉంటాయి |
| జలధారి | భూగర్భ జలాన్ని నిల్వ చేసి, ప్రసరింపజేసే భౌగోళిక శిలా నిర్మాణం | ఉపరితల జలవిభాజక రేఖలను దాటి విస్తరించి ఉండవచ్చు |
| సాగునీటి ఆయకట్టు ప్రాంతం | ఒక సాగునీటి వ్యవస్థ ద్వారా నీరు అందే భూమి | సహజ పరీవాహక ప్రాంతంతో తప్పనిసరిగా సరిపోలాల్సిన అవసరం లేదు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
సుఖోమజ్రి, హరియాణా
1970లలో ప్రారంభమైన శివాలిక్ పర్వతపాద ప్రాంతంలోని సుఖోమజ్రి వాటర్షెడ్ పనుల్లో చిన్న నీటి సేకరణ నిర్మాణాలు, పరీవాహక ప్రాంత పరిరక్షణ, సామాజిక నిర్వహణ ఏర్పాట్లను సమన్వయం చేశారు. పశువుల మేత ఒత్తిడి తగ్గడం, వృక్షావరణం మెరుగుపడటం వల్ల చండీగఢ్లోని సుఖ్నా సరస్సు పరీవాహక ప్రాంతంలో పూడిక పేరుకుపోవడానికి కారణమైన నేల కోతను నియంత్రించడంలో సహాయపడింది. ఉమ్మడి ప్రయోజనాలు, సామూహిక భూముల వినియోగ నియమాలు ఇంజినీరింగ్ చర్యలతో సమానంగా ఎందుకు ముఖ్యమైనవో ఈ ఉదాహరణ తెలియజేస్తుంది.
హివరే బజార్, మహారాష్ట్ర
ప్రస్తుతం అధికారికంగా అహిల్యానగర్గా పిలువబడుతున్న అహ్మద్నగర్ జిల్లాలోని హివరే బజార్, వాటర్షెడ్ అభివృద్ధి చర్యలు, వృక్షావరణ పునరుద్ధరణ, సామాజిక భాగస్వామ్యంతో కూడిన జల ప్రణాళికకు ప్రసిద్ధి చెందింది. భూగర్భజల పునర్భరణ, నేల సంరక్షణ చర్యలను పంటల సాగు, నీటి డిమాండ్కు సంబంధించిన నిర్ణయాలతో అనుసంధానించడం ఎంత విలువైనదో దీని అనుభవం స్పష్టం చేస్తుంది. ఈ నమూనాను ఇతర ప్రాంతాల్లో అమలు చేసేటప్పుడు కేవలం నిర్మాణాలను అనుకరించడం కాకుండా, స్థానిక భూగర్భ నిర్మాణం, వర్షపాతం, సామాజిక సమ్మిళితత్వం, నిరంతరం పనిచేసే గ్రామస్థాయి సంస్థలపై దృష్టి పెట్టాలి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
వాటర్షెడ్ హద్దుల నిర్ధారణకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఉపరితల జలవిభాజక రేఖ సాధారణంగా భూస్వరూపంలోని ఎత్తైన ప్రాంతాల వెంబడి ఉంటుంది. 2. భూగర్భజల విభాజక రేఖలు ఎల్లప్పుడూ ఉపరితల జలవిభాజక రేఖలతోనే కలిసివుంటాయి. 3. ఎంపిక చేసిన నీటి నిష్క్రమణ బిందువును మార్చితే, నిర్ధారించిన పరీవాహక ప్రాంతం మారవచ్చు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
జలవిభాజక ప్రాంత అభివృద్ధిలో శిఖరం నుంచి లోయ వరకు అనుసరించే విధానాన్ని కింది వాటిలో ఏది ఉత్తమంగా వివరిస్తుంది?
- A. శిఖర ప్రాంతం నుంచి వచ్చే ఉపరితల ప్రవాహమంతటినీ అత్యల్ప ఎత్తులోని జలాశయానికి మళ్లించడం
- B. పరీవాహక ప్రాంతంలో సంరక్షణ చర్యలు చేపట్టకముందే పెద్ద ఆనకట్టలను నిర్మించడం
- C. నేల కోతను తగ్గించడానికి, ఉపరితల ప్రవాహాన్ని నిర్వహించడానికి ఎగువ వాలులు, దిగువ వాలులు, నీటి ప్రవాహ మార్గాల్లో క్రమంగా సంరక్షణ చర్యలు చేపట్టడం
- D. ప్రస్తుత భూవినియోగంతో సంబంధం లేకుండా జలవిభాజక ప్రాంతంలోని ప్రతి భాగంలో అటవీకరణ చేపట్టడం
ప్రశ్న 3
భారతదేశంలోని జలవిభాజక ప్రాంత అభివృద్ధి కార్యక్రమాల గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. WDC-PMKSYను కేంద్ర స్థాయిలో భూ వనరుల శాఖ నిర్వహిస్తుంది. 2. అర్హత కలిగిన జలవిభాజక ప్రాంత సంబంధిత పనులకు MGNREGA ద్వారా మద్దతు పొందవచ్చు. 3. భూగర్భజల పునర్భరణ నిర్మాణాలను నిర్మించడం వల్ల భూగర్భజల మట్టాలు నిరంతరంగా పెరగడం తప్పనిసరిగా సాధ్యమవుతుంది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: వాటర్షెడ్ అభివృద్ధి అనేది నేల, నీటి సంరక్షణకు ఎంత సంబంధించినదో, నీటి డిమాండ్ నిర్వహణ, సమష్టి కార్యాచరణకు కూడా అంతే సంబంధించినది. భారతీయ ఉదాహరణలతో చర్చించండి. (250 పదాలు)
- వాటర్షెడ్ను నిర్వచించి, ప్రణాళికా ప్రమాణంగా దాని ప్రాధాన్యాన్ని వివరించండి.
- స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా శిఖరం నుంచి లోయ వరకు చేపట్టే చర్యలను, నేల తేమ పరిరక్షణలోను, నేల కోత నియంత్రణలోను వాటి ప్రయోజనాలను వివరించండి.
- భూగర్భజల పునర్భరణను నీటి తోడకం, పంటల ఎంపిక, జల బడ్జెట్తో ఎందుకు అనుసంధానించాలో వివరించండి.
- సామాజిక సంస్థలు, నిర్వహణ, ఉమ్మడి వనరులు, ప్రయోజనాల సమన్యాయ పంపిణీ గురించి చర్చించండి.
- సుఖోమజ్రి, హివరే బజార్లను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
- జలధారాల అనుసంధానం, దిగువ ప్రవాహ ప్రాంతాల పరిరక్షణ చర్యలు, ఫలితాల ఆధారిత పర్యవేక్షణను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, India: Physical Environment, Class XI, chapter on Drainage System.
- NCERT, India: People and Economy, Class XII, chapter on Water Resources.
- Department of Land Resources, Guidelines for New Generation Watershed Development Projects: WDC-PMKSY 2.0.
- Central Ground Water Board, Master Plan for Artificial Recharge to Groundwater in India, 2020.
- India-WRIS, official river-basin and water-resources information.
