
ఒడిశాలోని చిలికా సరస్సు
Credit: Hellohappy · CC BY-SA 4.0 · source

విమానంలో నుంచి కనిపించే లోక్తక్ సరస్సులో ఏర్పడిన ఫుమ్దీలు
Credit: Ishani Nath · CC BY-SA 4.0 · source

Map study
సుందర్బన్స్ డెల్టా: నదీ పాయలను, బంగాళాఖాతం తీరాన్ని మడ అడవుల ఆవాసాలతో అనుసంధానించి అధ్యయనం చేయండి. ఈ భౌగోళిక దృశ్యం ప్రస్తుత రక్షిత ప్రాంతాల సరిహద్దుల పూర్తి జాబితా కాదు.
- పటాన్ని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలంలోని సంకేతాల వివరణను, ప్రామాణిక తేదీని చదవండి.
- అంశాల పునశ్చరణకు ప్రాదేశిక నమూనాలను ఉపయోగించండి; ప్రస్తుత అధికారిక సరిహద్దులు, హోదాలు మరియు హెచ్చరికలను విడిగా ధృవీకరించుకోండి.
Credit: Pradiptaray · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. అర్థం, ఆవిర్భావం మరియు వర్గీకరణ
నీటి ముంపు లేదా నీటితో సంతృప్తత ఆవరణ వ్యవస్థ అభివృద్ధిని బలంగా ప్రభావితం చేసే ప్రాంతాన్ని చిత్తడి నేల అంటారు. దాని జలముంపు కాలవ్యవస్థ (hydroperiod)—అంటే ముంపు సంభవించే సమయం, కొనసాగుతున్న వ్యవధి, పునరావృత్తి—ఏడాది పొడవునా ఉపరితలంపై నీరు కనిపిస్తుందా లేదా అనే అంశం కంటే తరచుగా ఎక్కువ ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంటుంది. అనేక చిత్తడి నేలల్లో దీర్ఘకాలం నీటితో సంతృప్తమైన పరిస్థితుల్లో ఏర్పడిన జలసంతృప్త మృత్తికలు (hydric soils), నీరు నిలిచే పరిస్థితులకు అనుకూలించిన జలప్రియ వృక్షసంపద (hydrophytic vegetation) ఉంటాయి. చిత్తడి నేలలు భూసంబంధ, జలసంబంధ పర్యావరణాల మధ్య పరివర్తన ప్రాంతాల్లో ఉండవచ్చు. అయితే, ఈ పదం విస్తారమైన సరస్సులను, లోతు తక్కువగా ఉండే తీర జలాలను కూడా సూచిస్తుంది.
రామ్సర్ ఒప్పందం చిత్తడి నేలలను విస్తృతంగా నిర్వచిస్తుంది. సహజమైనవి లేదా కృత్రిమమైనవి, శాశ్వతమైనవి లేదా తాత్కాలికమైనవి, నిలకడగా ఉండే లేదా ప్రవహించే మంచినీరు, ఉప్పు కలిసిన నీరు లేదా ఉప్పునీరు గల మార్ష్లు, ఫెన్లు, పీట్ నేలలు లేదా జలప్రాంతాలు ఈ నిర్వచనంలోకి వస్తాయి. ఆటుపోట్లలో నీటిమట్టం తగ్గినప్పుడు ఆరు మీటర్లకు మించని లోతు గల సముద్ర జలాలు కూడా ఇందులో చేరుతాయి. అందువల్ల నదులు, జలాశయాలు, వరి పొలాలు, కొన్ని జలజీవుల పెంపక ప్రాంతాలు కూడా ఈ ఒప్పందం పరిధిలోకి రావచ్చు; చిత్తడి నేలలు అంటే కేవలం మంచినీటి సరస్సులే కాదు.
అంతర్భాగ చిత్తడి నేలల్లో నదీ వ్యవస్థలు, వరద మైదానాల్లోని మార్ష్లు, గుర్రపునాడా సరస్సులు, సరస్సులు, పీట్ నేలలు, లవణయుక్త పల్లపు ప్రాంతాలు ఉంటాయి. తీరప్రాంత చిత్తడి నేలల్లో నదీముఖ జలసంధులు (estuaries), లగూన్లు, మడ అడవులు, ఉప్పునీటి మార్ష్లు, ఆటుపోట్లకు గురయ్యే సమతల ప్రాంతాలు ఉంటాయి. మార్ష్లలో సాధారణంగా గుల్మజాతి మొక్కలు ప్రధానంగా ఉంటాయి; స్వాంప్లలో కాష్ఠయుత వృక్షసంపద పెరుగుతుంది. పీట్ నేలల్లో నీరు నిలిచే పరిస్థితుల కారణంగా పాక్షికంగా కుళ్లిన సేంద్రియ పదార్థం పేరుకుపోతుంది. నదీముఖ జలసంధిలోకి నదీ జలాలు చేరడంతోపాటు సముద్రంతో జల మార్పిడి జరుగుతుంది; లగూన్ ఒక అవరోధం ద్వారా సముద్రం నుంచి వేరుపడి ఉంటుంది, అయినప్పటికీ సముద్రపు ఆటుపోట్లతో సంబంధాన్ని కలిగి ఉండవచ్చు.
2. విస్తరణ మరియు భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు
భారతదేశంలోని చిత్తడి నేలల వైవిధ్యం దాని రుతుపవన వాతావరణం, సుదీర్ఘ తీరరేఖ, హిమాలయ భూస్వరూపం, విస్తారమైన ఒండ్రు మైదానాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. ISROకు చెందిన స్పేస్ అప్లికేషన్స్ సెంటర్ రూపొందించిన జాతీయ చిత్తడి నేలల అట్లాస్, 2011, దేశంలో సుమారు 15.26 మిలియన్ హెక్టార్ల చిత్తడి నేలలు ఉన్నట్లు అంచనా వేసింది. ఇది అప్పటి జాబితా ఆధారిత అంచనా మాత్రమే; ప్రస్తుత పర్యావరణ ఆరోగ్య స్థితికి కొలమానం కాదు. ఆ మదింపులో రాష్ట్రాలన్నింటిలో గుజరాత్ అత్యధిక చిత్తడి నేలల విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉంది. అక్కడి విస్తారమైన తీరప్రాంత, ఆటుపోట్ల మధ్య మండల వ్యవస్థలు ఇందుకు ప్రధానంగా దోహదపడ్డాయి.
హిమాలయ చిత్తడి నేలల్లో లడఖ్లో ఎత్తైన ప్రదేశంలో ఉన్న త్సో మోరిరి, కశ్మీర్ లోయలోని వులార్ సరస్సు ఉన్నాయి. వులార్ సరస్సు జీలం నదీ పారుదల వ్యవస్థతో అనుసంధానమై ఉండి, వరదనీటిని నిలుపుకోవడంలో తోడ్పడుతుంది. గంగా–బ్రహ్మపుత్ర మైదానాల అంతటా నదుల మార్గాలు మారడం, పాత నదీపాయల్లో ప్రవాహం నిలిచిపోవడం, కాలానుగుణ ముంపు వల్ల గుర్రపునాడా సరస్సులు, మార్ష్లు, బీల్లు ఏర్పడతాయి. గువాహటికి నైరుతి దిశలో ఉన్న దీపోర్ బీల్, అస్సాంలోని ఒక ముఖ్యమైన మంచినీటి చిత్తడి ప్రాంతం.
తీరప్రాంత ఉదాహరణల్లో ఒడిశాలోని చిలికా అనే ఉప్పునీరు–మంచినీరు కలిసిన లగూన్; గంగా–బ్రహ్మపుత్ర–మేఘనా డెల్టాలోని సుందర్బన్స్ మడ తడిభూములు; కేరళలోని వెంబనాడ్–కోల్ వ్యవస్థ ఉన్నాయి. రాజస్థాన్లోని సాంభర్, శుష్క వాతావరణంలో ఉన్న అంతర్భాగ లవణ తడిభూమికి ఉదాహరణ. మణిపూర్లోని లోక్తక్ సరస్సులో తేలియాడే ఫుమ్డీలు ఉంటాయి. ఇవి వృక్షసంపద, సేంద్రియ పదార్థం, మట్టితో ఏర్పడిన సముదాయాలు. లోక్తక్పై ఉన్న కైబుల్ లామ్జావో జాతీయ ఉద్యానవనం, అంతరించిపోయే ముప్పులో ఉన్న సంగై జింకల ఆవాసాన్ని పరిరక్షిస్తుంది.
- పట సాధన: వులార్, హరికే, సాంభర్, కియోలాదేవ్, దీపోర్ బీల్, లోక్టక్, చిలికా, కొల్లేరు, పులికాట్, వెంబనాడ్లను గుర్తించండి.
- పొరుగున ఉన్న తీరప్రాంత జలాశయాల మధ్య తేడాను గుర్తించండి: కొల్లేరు కృష్ణా, గోదావరి డెల్టాల మధ్య ఉన్న మంచినీటి సరస్సు; పులికాట్ ఆంధ్రప్రదేశ్–తమిళనాడు తీరం వెంబడి ఉన్న ఉప్పు కలిసిన నీటి లగూన్.
3. పర్యావరణ, ఆర్థిక ప్రాధాన్యం
తడిభూములు ఉపరితల ప్రవాహ జలాలను తాత్కాలికంగా నిల్వ చేస్తాయి. వాటి నీటి నిల్వ స్థలం, సహజ అనుసంధానాలు చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నప్పుడు దిగువ ప్రాంతాల్లో వరద గరిష్ఠ ప్రవాహాలను తగ్గించగలవు. కొన్ని తడిభూములు భూగర్భజలాలను పునర్భర్తీ చేస్తాయి; మరికొన్ని భూగర్భజలాల ఊట ప్రవాహం వల్ల కొనసాగుతాయి. అందువల్ల భూగర్భజల పునర్భర్తీ అనేది అన్ని తడిభూములకూ వర్తించే లక్షణం కాదు. వృక్షసంపద ప్రవహించే నీటి వేగాన్ని తగ్గించి, అవక్షేపాలను నిలువరిస్తుంది. సూక్ష్మజీవ ప్రక్రియలు, మొక్కల పోషక గ్రహణం ద్వారా పోషకాలు నిల్వ ఉండవచ్చు లేదా రూపాంతరం చెందవచ్చు. అయితే తడిభూములు క్షీణతకు లోనుకాకుండా అపరిమిత పరిమాణంలో శుద్ధి చేయని మురుగునీటిని ఇముడ్చుకోలేవు.
తడిభూములు చేపలు, ఉభయచరాలు, సరీసృపాలు, జలపక్షులకు సంతానోత్పత్తి, ఆహార సేకరణ, ఆశ్రయ ఆవాసాలను అందిస్తాయి. భారతదేశ తడిభూములు మధ్య ఆసియా పక్షి వలస మార్గంలో ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. కాలానుగుణంగా ఏర్పడే లోతు తక్కువ జలాలు, నీరు తగ్గడంతో బయటపడే బురద మైదానాలు, శాశ్వతంగా లోతైన సరస్సుల్లో లభించే వాటికి భిన్నమైన ఆహార సేకరణ అవకాశాలను కల్పిస్తాయి. అందువల్ల ప్రతి తడిభూమినీ శాశ్వతంగా నీటితో నింపి ఉంచడం కంటే, విభిన్న నీటి లోతులు, ఆవాసాలు కలగలిసిన వ్యవస్థను కొనసాగించడం తరచుగా మరింత విలువైనది.
మత్స్య సంపద, పశువుల మేత, రెల్లు, తినదగిన మొక్కలు, పర్యాటకం, సాంస్కృతిక ప్రాధాన్యం గల భూదృశ్యాలు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలకు తోడ్పడతాయి. మడ అడవులు, ఆటుపోట్లకు లోనయ్యే తడిభూములు తీర కోతను, అలల శక్తిని తగ్గించగలవు. అయితే వృక్షసంపద, భూస్వరూపం, తుపాను తీవ్రతను బట్టి ఈ రక్షణ మారుతుంది. పీట్ భూములు, వృక్షసంపదతో కూడిన తీరప్రాంత తడిభూములు గణనీయమైన పరిమాణంలో కార్బన్ను నిల్వ చేస్తాయి. కొన్ని తడిభూములు మీథేన్ను కూడా విడుదల చేస్తాయి. కాబట్టి అన్ని తడిభూములూ ఒకే విధంగా కార్బన్ శోషకాలుగా పనిచేస్తాయనే సరళమైన వాదనకు బదులుగా, మొత్తం హరితగృహ వాయువుల ఉద్గార–శోషణ సమతుల్యత ఆధారంగా వాతావరణంపై వాటి పాత్రను అంచనా వేయాలి.
4. ముప్పులు, పర్యావరణ మార్పులు
తడిభూములను పూడ్చి ఇతర వినియోగాలకు మార్చడం, ఆక్రమణలు, పరీవాహక ప్రాంతంలో అటవీ నిర్మూలన, అవక్షేపణ, శుద్ధి చేయని మురుగునీరు, పారిశ్రామిక వ్యర్థ జలాలు, వనరుల అధిక వెలికితీత ప్రధాన ఒత్తిళ్లలో ఉన్నాయి. రహదారులు, గట్లు, ఆనకట్టలు తడిభూములు–నదుల మధ్య అనుసంధానాలను తెంచవచ్చు లేదా సహజ వరద ప్రవాహ లయలను మార్చవచ్చు. ఎగువ ప్రాంతాల్లో నీటి మళ్లింపులు లోపలికి వచ్చే ప్రవాహాన్ని తగ్గిస్తాయి. సముద్రంతో కలిసే ముఖద్వారాలు మూసుకుపోవడం వల్ల లగూన్ లవణీయత, చేపల సమూహంలోకి కొత్త చేపలు చేరే ప్రక్రియ మారవచ్చు. వర్షపాతంలో మార్పులు, కరువు, సముద్రమట్టం పెరుగుదల, హిమాలయాల్లో మంచు కరుగుదలలో మార్పుల ద్వారా వాతావరణ మార్పు అదనపు ఒత్తిళ్లను కలిగిస్తుంది.
పోషకాల అధిక చేరిక సుపోషణకు (యూట్రోఫికేషన్) దారితీయవచ్చు. అంటే శైవలాలు లేదా మొక్కలు అధికంగా పెరిగి, ఆ తరువాత వాటి కుళ్లిపోయే ప్రక్రియలో నీటిలో కరిగిన ఆక్సిజన్ వినియోగించబడుతుంది. చేపల మరణాలకు ప్రత్యక్ష విషప్రభావం కంటే ఆక్సిజన్ క్షీణత కారణం కావచ్చు. గుర్రపుడెక్క వంటి ఆక్రమణశీల విదేశీ మొక్కలు నౌకాయానాన్ని అడ్డుకోవచ్చు, నీటిలోకి కాంతి చొచ్చుకుపోవడాన్ని తగ్గించవచ్చు, ఆవాస పరిస్థితులను మార్చవచ్చు. పోషకాల చేరికను నియంత్రించకుండా వాటిని తొలగించడం సాధారణంగా మూలకారణాన్ని పరిష్కరించకుండా ఒక లక్షణానికి చికిత్స చేయడమే అవుతుంది.
చిత్తడి నేలల క్షీణత అనేది పటాల్లో చూపిన విస్తీర్ణం తగ్గడానికే పరిమితం కాదు. ఒక సరస్సు కనిపిస్తూనే ఉన్నప్పటికీ, స్థానిక జాతులను, ఋతుపరమైన వైవిధ్యాన్ని, నీటి నాణ్యతను లేదా తన పరీవాహక ప్రాంతంతో ఉన్న అనుసంధానాలను కోల్పోవచ్చు. అందువల్ల పునరుద్ధరణ ద్వారా పర్యావరణ స్వభావాన్ని, జలసంబంధ ప్రక్రియలను తిరిగి నెలకొల్పాలి. సాధారణ చర్యగా లోతు పెంచడం, కాంక్రీటు కట్టలు నిర్మించడం, అలంకార మొక్కలు నాటడం, ఋతుపరమైన చిత్తడి ప్రాంతాలను శాశ్వత నీటి మడుగులుగా మార్చడం వంటి చర్యలు చిత్తడి నేలల విధులను పునరుద్ధరించడానికి బదులుగా దెబ్బతీయవచ్చు.
5. రామ్సర్ ఒప్పందం మరియు భారతదేశంలో పరిపాలన
రామ్సర్ ఒప్పందం చిత్తడి నేలల సంరక్షణను, వివేకవంతమైన వినియోగాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. వివేకవంతమైన వినియోగం అంటే సుస్థిర అభివృద్ధి పరిధిలో పర్యావరణ వ్యవస్థ ఆధారిత విధానాల ద్వారా పర్యావరణ స్వభావాన్ని కాపాడటం; మానవ కార్యకలాపాలన్నింటినీ మినహాయించడం కాదు. తొమ్మిది ప్రమాణాల్లో కనీసం ఒకదానిని నెరవేర్చడం ద్వారా ప్రదేశాలు అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన చిత్తడి నేలల జాబితాలో చేరుతాయి. ఈ ప్రమాణాలు ప్రాతినిధ్య చిత్తడి నేలల రకాలు, ముప్పును ఎదుర్కొంటున్న జాతులు, జీవవైవిధ్యం, జలపక్షులు, చేపలు లేదా చిత్తడి నేలలపై ఆధారపడే ఇతర జంతువుల జనాభాలకు సంబంధించినవి. క్రమం తప్పకుండా 20,000 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జలపక్షులకు ఆశ్రయం కల్పించడం ఒక ప్రమాణం మాత్రమే; ప్రతి ప్రదేశానికీ అది తప్పనిసరి షరతు కాదు.
సాంకేతిక పరిణామాలు, కాలుష్యం లేదా ఇతర మానవ జోక్యం కారణంగా పర్యావరణ స్వభావం మారిన, మారుతున్న లేదా మారే అవకాశం ఉన్న జాబితాలోని రామ్సర్ చిత్తడి నేలలను మాంట్రెక్స్ రికార్డు గుర్తిస్తుంది. ఇది ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపడానికి, సహాయం అందించడానికి ఉద్దేశించిన యంత్రాంగమే తప్ప, ప్రత్యేక రక్షిత ప్రాంత వర్గం కాదు. చిలికాను 1993లో ఈ రికార్డులో చేర్చారు; పునరుద్ధరణ అనంతరం 2002లో తొలగించారు. కియోలాదేవ్ జాతీయ ఉద్యానవనం, లోక్తక్ సరస్సు ఈ రికార్డుతో సంబంధం ఉన్న భారతీయ ప్రదేశాలు.
భారతదేశపు చిత్తడి నేలల (సంరక్షణ మరియు నిర్వహణ) నియమాలు, 2017ను పర్యావరణ (పరిరక్షణ) చట్టం, 1986 కింద, 2010 నియమాల స్థానంలో జారీ చేశారు. ఇవి రామ్సర్ చిత్తడి నేలలకు, ఈ నియమాల కింద నోటిఫై చేసిన చిత్తడి నేలలకు వర్తిస్తాయి; అయితే ఇప్పటికే ఇతర చట్టపరమైన వ్యవస్థల పరిధిలో ఉన్న నిర్దిష్ట ప్రాంతాలకు మినహాయింపులు ఉన్నాయి. ఈ నియమాల్లోని చిత్తడి నేలల నిర్వచనం నుంచి నదీ ప్రవాహ మార్గాలు, వరి పొలాలు, నిర్దిష్ట ప్రయోజనాల కోసం నిర్మించిన కొన్ని మానవ నిర్మిత జలవనరులు, చెరువులు, అలాగే తాగునీరు, జలజీవుల పెంపకం, ఉప్పు ఉత్పత్తి, వినోదం లేదా సాగునీటి కోసం ప్రత్యేకంగా నిర్మించిన నిర్మాణాలను మినహాయించారు.
రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల చిత్తడి నేలల ప్రాధికార సంస్థలు చిత్తడి నేలలను గుర్తిస్తాయి, వాటిని నోటిఫై చేయాలని సిఫారసు చేస్తాయి, నిర్వహణకు మార్గనిర్దేశం చేస్తాయి. ఈ నియమాల పరిధిలోని చిత్తడి నేలల్లో నిషేధిత కార్యకలాపాల్లో వాటిని చిత్తడి నేలేతర ఉపయోగాలకు మార్చడం లేదా ఆక్రమించడం, పరిశ్రమలను స్థాపించడం లేదా విస్తరించడం, ఘన వ్యర్థాలను పారవేయడం, శుద్ధి చేయని వ్యర్థాలు లేదా వ్యర్థ ద్రవాలను విడుదల చేయడం ఉన్నాయి. గత పది సంవత్సరాల్లో గమనించిన సగటు గరిష్ఠ వరద మట్టం నుంచి 50 మీటర్ల పరిధిలో శాశ్వత నిర్మాణాలను కూడా ఈ నియమాలు నియంత్రిస్తాయి; అయితే పడవలు నిలిపే జెట్టీలకు మినహాయింపు ఉంది. ప్రతి జలవనరు సమీపంలో ప్రతి కార్యకలాపమూ నిషేధితమే అనే విచక్షణారహిత సాధారణ వాదనగా ఈ నియమాలను కుదించకూడదు.
6. సంరక్షణ ప్రాధాన్యతలు మరియు పరీక్షా దృక్పథం
సమర్థవంతమైన పరిరక్షణ అనేది చిత్తడి నేల, దాని పరివాహక ప్రాంతం, ప్రభావ మండలాల సరిహద్దులను నిర్ధారించడంతో ప్రారంభమవుతుంది. నిర్వహణలో పర్యావరణ ప్రవాహాలను కొనసాగించడం, సహజ నీటి పారుదలను రక్షించడం, కాలుష్యాన్ని మూలం వద్దనే నియంత్రించడం, మత్స్య వనరులు, జీవవైవిధ్యం, జీవనోపాధి అవసరాలను సమన్వయం చేయడం అవసరం. జల పర్యావరణ వ్యవస్థల పరిరక్షణకు జాతీయ ప్రణాళిక చిత్తడి నేలలు, సరస్సుల పరిరక్షణ, నిర్వహణకు తోడ్పడుతుంది. మిషన్ సహభాగిత భాగస్వామ్య పరిరక్షణకు ప్రాధాన్యమిస్తుంది. కేంద్ర బడ్జెట్ 2023–24లో ప్రకటించిన అమృత్ ధరోహర్ కార్యక్రమం రామ్సర్ ప్రదేశాలకు సంబంధించిన పరిరక్షణ విలువలను, స్థానిక జీవనోపాధి అవకాశాలను ప్రోత్సహిస్తుంది.
ప్రిలిమ్స్ కోసం మూడు ప్రశ్నలను వేర్వేరుగా గుర్తించండి: ఒక పర్యావరణ వ్యవస్థ శాస్త్రీయంగా చిత్తడి నేల అవుతుందా, అది 2017 నిబంధనల పరిధిలోకి వస్తుందా, దానికి రామ్సర్ హోదా ఉందా. ఈ వర్గాలు కొంతవరకు ఒకదానితో మరొకటి ముడిపడి ఉన్నప్పటికీ, అవి ఒకటే కావు. మారుతూ ఉండే హోదా పొందిన ప్రదేశాల మొత్తం సంఖ్యలను మాత్రమే కాకుండా, ప్రదేశం–రాష్ట్రం–నది సంబంధాలను, ప్రత్యేక లక్షణాలను నేర్చుకోండి. పర్యవేక్షణలో చిత్తడి నేల విస్తీర్ణంతోపాటు నీటి నాణ్యత, జలావృత కాలం (hydroperiod), ఆవాసాల అనుసంధానం, సూచిక జాతులను అంచనా వేయాలి.
పరీవాహక ప్రాంతం ఆధారంగా చిత్తడి నేలల పునరుద్ధరణ
- 1. చిత్తడి నేల, పరీవాహక ప్రాంతం, జల పారుదల అనుసంధానాలు మరియు ప్రభావ మండలాన్ని పటంలో గుర్తించండి
- 2. నీరు నిలిచి ఉండే కాలవ్యవధి, నీటి నాణ్యత, జీవవైవిధ్యం మరియు జీవనోపాధుల ఆధారపడే స్థాయిని అంచనా వేయండి
- 3. ఒత్తిళ్లను గుర్తించి, పర్యావరణ పునరుద్ధరణ లక్ష్యాలపై ఏకాభిప్రాయానికి రండి
- 4. జల అనుసంధానాలను పునరుద్ధరించి, మురుగునీరు, వ్యర్థాలు మరియు ఆక్రమణలను నియంత్రించండి
- 5. స్థానిక సముదాయాలతో కలిసి ఆవాసాలను, వనరుల వినియోగాన్ని నిర్వహించండి
- 6. పర్యావరణ స్వభావాన్ని పర్యవేక్షించి, దానికి అనుగుణంగా నిర్వహణలో మార్పులు చేయండి
| చిత్తడి నేల | రాష్ట్రం లేదా కేంద్రపాలిత ప్రాంతం | రకం లేదా ప్రధాన లక్షణం |
|---|---|---|
| వూలర్ | జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్ | జీలం నదితో అనుసంధానమైన మంచినీటి సరస్సు |
| చిలికా | ఒడిశా | ఉప్పునీరు కలిసిన తీర సరస్సు; ఇరావడి డాల్ఫిన్కు ముఖ్యమైన ఆవాసం |
| లోక్తక్ | మణిపూర్ | తేలియాడే ఫుమ్దీలు గల మంచినీటి సరస్సు |
| సాంభర్ | రాజస్థాన్ | అంతర్గత ఉప్పునీటి సరస్సు |
| దీపోర్ బీల్ | అస్సాం | గువాహటి సమీపంలోని మంచినీటి చిత్తడి నేల |
| వెంబనాడ్–కోల్ | కేరళ | పరస్పరం అనుసంధానమైన సరస్సులు, వెనుకజలాలు మరియు వరద మైదానాలతో కూడిన చిత్తడి నేలల వ్యవస్థ |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
చిలికా: లగూన్–సముద్ర నీటి మార్పిడి పునరుద్ధరణ
పూడిక పేరుకుపోవడం, సముద్రంతో నీటి మార్పిడి తగ్గిపోవడం వల్ల చిలికా లవణీయత మారి, దాని మత్స్య వనరులు ప్రభావితమయ్యాయి. చిలికా అభివృద్ధి ప్రాధికార సంస్థ చేపట్టిన పునరుద్ధరణలో భాగంగా, జలవిజ్ఞాన అధ్యయనాలు, పర్యావరణ పర్యవేక్షణ ఆధారంగా 2000లో సముద్రానికి అనుసంధానించే కొత్త ముఖద్వారాన్ని తెరిచారు. నీటి మార్పిడి మెరుగుపడటం వల్ల పర్యావరణ విధులు, మత్స్య వనరులు పునరుద్ధరించబడ్డాయి. 2002లో మాంట్రెక్స్ రికార్డు నుంచి చిలికాను తొలగించడం, తీరాన్ని సుందరీకరించడం కంటే నీటి కదలికను పునరుద్ధరించడం ఎందుకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంటుందో వివరిస్తుంది.
తూర్పు కోల్కతా చిత్తడి నేలలు: వ్యర్థజలాలతో అనుసంధానమైన జీవనోపాధులు
2002లో రామ్సర్ ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొందిన తూర్పు కోల్కతా చిత్తడి నేలల్లో మురుగునీటి ఆధారిత చేపల చెరువులు, వ్యవసాయం, వనరుల పునరుద్ధరణ సమ్మిళితమై ఉన్నాయి. సూర్యకాంతి, జీవ ప్రక్రియలు, నిర్వహిత చెరువు వ్యవస్థలు జీవనోపాధులకు తోడ్పడుతూనే వ్యర్థజలాల శుద్ధికి సహాయపడతాయి. ఆక్రమణలు, కాలుష్యం ఈ క్రియాశీల భూదృశ్యానికి ముప్పుగా ఉన్నాయి. ఈ ఉదాహరణ వివేకపూర్వక వినియోగాన్ని వివరిస్తుంది; అయితే శుద్ధి చేయని ఏ పారిశ్రామిక లేదా పురపాలక వ్యర్థజలాలనైనా చిత్తడి నేలల్లోకి సురక్షితంగా విడుదల చేయవచ్చని దీని అర్థం కాదు.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
చిత్తడి నేలలకు సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. రామ్సర్ నిర్వచనంలో కృత్రిమ, తాత్కాలిక చిత్తడి నేలలు కూడా చేర్చబడ్డాయి. 2. అన్ని చిత్తడి నేలలు తప్పనిసరిగా భూగర్భ జలాలను పునర్భర్తీ చేస్తాయి. 3. సముద్రపు పోటు తగ్గిన సమయంలో ఆరు మీటర్ల వరకు లోతు ఉన్న సముద్ర జలాలు రామ్సర్ నిర్వచనం పరిధిలోకి వస్తాయి. పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. లోక్తక్ — ఫుమ్డీలు 2. సాంభర్ — మంచినీటి వరద మైదాన సరస్సు 3. చిలికా — ఉప్పునీరు, మంచినీరు కలిసిన లగూన్. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. ఒకటి మాత్రమే
- B. రెండు మాత్రమే
- C. మూడూ
- D. ఏదీ కాదు
ప్రశ్న 3
కింది వాక్యాలలో చిత్తడి నేలల పాలనను సరిగ్గా వివరించేది ఏది?
- A. రామ్సర్ గుర్తింపు ఒక చిత్తడి నేలను స్వయంచాలకంగా జాతీయ ఉద్యానవనంగా మారుస్తుంది.
- B. మాంట్రెక్స్ రికార్డులో ప్రతి కృత్రిమ రామ్సర్ చిత్తడి నేల జాబితా చేయబడుతుంది.
- C. వివేకవంతమైన వినియోగానికి స్థానిక సమాజాలను పూర్తిగా మినహాయించడం అవసరం.
- D. భారతదేశ చిత్తడి నేలల నియమాలు, 2017 ప్రకారం చిత్తడి నేలల నిర్వచనం నుంచి నదీ ప్రవాహ మార్గాలు, వరి పొలాలు మినహాయించబడ్డాయి.
మెయిన్స్: చిత్తడి నేలల పరిరక్షణకు విడివిడిగా ఉన్న జలాశయాలను రక్షించడం మాత్రమే కాకుండా, జలసంబంధ అనుసంధానాలను నిర్వహించడం అవసరం. భారతదేశ ఉదాహరణలతో చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- చిత్తడి నేలలను నిర్వచించి, జలావృత కాలం, పర్యావరణ స్వభావం, పరివాహక ప్రాంత అనుసంధానాన్ని వివరించండి.
- నదులు, భూగర్భజలాలు, వరద మైదానాలు, సముద్రంతో ఉన్న సంబంధాలను వర్ణించండి.
- చిలికా సముద్ర ముఖద్వార పునరుద్ధరణను, వులార్ సరస్సుకు జీలం నదితో ఉన్న అనుసంధానాన్ని ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
- మురుగునీరు, ఆక్రమణలు, కరకట్టలు, ఎగువ ప్రాంతాల్లో నీటి మళ్లింపుల వల్ల ఏర్పడే ముప్పులను వివరించండి.
- 2017 నిబంధనలు, వివేకపూర్వక వినియోగం, భాగస్వామ్య నిర్వహణ గురించి చర్చించండి.
- పరివాహక ప్రాంత ప్రణాళిక, పర్యావరణ ప్రవాహాలు, ఫలితాల ఆధారిత పర్యవేక్షణను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, India: Physical Environment, Class XI, chapter on Drainage System.
- Ramsar Convention Secretariat, Convention text, Ramsar criteria and guidance on wise use: ramsar.org.
- Ramsar Sites Information Service, official site information sheets: rsis.ramsar.org.
- Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Wetlands (Conservation and Management) Rules, 2017, and implementation guidelines.
- Space Applications Centre, ISRO, National Wetland Atlas, 2011.
- Wetlands of India Portal, Ministry of Environment, Forest and Climate Change: indianwetlands.in.
