New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · మతాలు, తత్వశాస్త్రాలు

ఆజీవకులు

ఆజీవకులు ప్రాచీన భారతదేశంలోని ఒక సన్యాస ఉద్యమానికి చెందినవారు. మహావీరుడు, బుద్ధునికి సమకాలికుడైన మక్కలి గోసాలుడితో ఈ ఉద్యమానికి ప్రత్యేక అనుబంధం ఉంది. అస్తిత్వ గమనాన్ని నియంత్రించే మార్పులేని విశ్వ క్రమమైన ‘నియతి’ వారి విశిష్ట సిద్ధాంతం. క్రీ.పూ. మొదటి సహస్రాబ్దిలోని విస్తృత శ్రమణ సంప్రదాయ వాతావరణంలో వారు భాగంగా ఉండి, మౌర్యుల పోషణను పొందారు. వారి సొంత మతగ్రంథాలు ప్రస్తుతం లభ్యం కావడం లేదు. అందువల్ల వారి చరిత్రను పునర్నిర్మించడానికి శాసనాలతోపాటు బౌద్ధ, జైన వృత్తాంతాలు అత్యవసరమైనప్పటికీ, అవన్నీ సమానమైన ఆధార విలువ కలిగినవి కావు.

మహాకాశ్యపుడు ఒక ఆజీవకుణ్ని కలుసుకొని బుద్ధుని పరినిర్వాణం గురించి తెలుసుకుంటున్న దృశ్యంగా గుర్తించిన గాంధార శిల్పం.

మహాకాశ్యపుడు ఒక ఆజీవకుణ్ని కలుసుకొని బుద్ధుని పరినిర్వాణం గురించి తెలుసుకుంటున్న దృశ్యంగా గుర్తించిన గాంధార శిల్పం.

Credit: Daderot · CC0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. చారిత్రక నేపథ్యం, ఆధారాల సమస్య

క్రీ.పూ. ఆరవ–ఐదవ శతాబ్దాల కాలంలో ఉత్తర భారతదేశంలోని శ్రమణ సంప్రదాయాల నేపథ్యంలో ఆజీవికులు ఆవిర్భవించారు. శ్రమణులు గృహస్థ జీవితాన్ని త్యజించి, తపోనిష్ఠ, వాదోపవాదాలు, గృహస్థ జీవితానికి ప్రత్యామ్నాయ జీవన విధానాల ద్వారా విముక్తిని అన్వేషించినవారు. రెండవ పట్టణీకరణ, వాణిజ్య విస్తరణ, కొత్త పట్టణాల ఆవిర్భావం, ముఖ్యంగా మధ్య గంగా మైదానంలో మహాజనపదాల సుస్థిరీకరణ జరిగిన కాలంలోనే వీరి ప్రాబల్యం పెరిగింది. బౌద్ధం, జైనం, ఆజీవిక బోధనలు విడివిడి ఉద్యమాలుగా కాకుండా, ఈ వైవిధ్యభరితమైన మేధోపరమైన వాతావరణంలో అభివృద్ధి చెందాయి.

ఆజీవికులను సాధారణంగా నాస్తిక లేదా అవైదిక దర్శనంగా వర్గీకరిస్తారు. ఈ సందర్భంలో నాస్తిక అంటే వేదాలను అత్యున్నత మతపరమైన ప్రామాణిక ఆధారంగా అంగీకరించే సంప్రదాయాలకు వెలుపల ఉన్నదని అర్థం; అంతమాత్రాన అది భౌతికవాదమని లేదా ప్రతి అతీంద్రియ విశ్వాసాన్నీ వ్యతిరేకిస్తుందని అర్థం కాదు. భౌతికవాద సంప్రదాయాలకు సాధారణంగా ఆపాదించే మరణానంతర జీవన నిరాకరణకు భిన్నంగా, ఆజీవికులు నిరంతర జననమరణ చక్రాన్ని అంగీకరించారు.

ఆజీవికులకు చెందినవని నిశ్చయంగా గుర్తించగల ప్రామాణిక మతగ్రంథాలేవీ ప్రస్తుతం లభించడం లేదు. వారి గురించి మనకు తెలిసిన విషయాల్లో అధిక భాగం వారిని వ్యతిరేకిస్తూ వాదించిన బౌద్ధ, జైన రచయితల రచనల నుంచి లభించింది. ఈ గ్రంథాలు విలువైన పేర్లను, సిద్ధాంతాలను భద్రపరిచాయి; అయితే, వాటిలోని వర్ణనలు ప్రత్యర్థుల అభిప్రాయాలను అతిసరళీకరించి ఉండవచ్చు లేదా మతశాఖాపరమైన విమర్శలను కలిగి ఉండవచ్చు. ఆజీవికులకు చేసిన దానాలను నమోదు చేసిన శాసనాలు వారి సంస్థాగత ఉనికికి, రాజాదరణకు మరింత ప్రత్యక్ష ఆధారాలు. అయితే, వారి మతసిద్ధాంతాల వివరాల గురించి అవి వెల్లడించేది చాలా తక్కువ.

  • బోధనలను పునర్నిర్మించడానికి సాహిత్య వృత్తాంతాలను ఉపయోగించాలి; అదే సమయంలో వాటిలోని బౌద్ధ లేదా జైన దృక్కోణాన్ని గుర్తించాలి.
  • దాతలు, దాన గ్రహీతలు, భౌతిక సహాయాన్ని నిర్ధారించడానికి శాసనాలను ఉపయోగించాలి; ఒక గుహాదాన శాసనం ఆధారంగా సంపూర్ణ తత్వాన్ని ఊహించకూడదు.

2. మక్కలి గోశాలుడు మరియు శ్రమణ సముదాయం

మక్కలి గోశాలుడు ప్రముఖ ఆజీవిక బోధకుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. పాఠ్యపుస్తకాల్లో సాధారణంగా ఆయనను ఈ ఉద్యమ స్థాపకుడిగా పేర్కొంటారు. ప్రారంభ చరిత్రకు సంబంధించిన సమాచారం అసంపూర్ణంగా ఉన్నందున, ఆయనను ప్రధాన సంఘటకుడిగా లేదా ప్రముఖ సిద్ధాంత ప్రతిపాదకుడిగా పేర్కొనడం కొన్నిసార్లు మరింత జాగ్రత్తతో కూడిన వర్ణన అవుతుంది. బుద్ధుని కాలానికి చెందిన ఆరుగురు ప్రసిద్ధ బౌద్ధేతర బోధకుల్లో ఒకరిగా బౌద్ధ సాహిత్యం ఆయనను పేర్కొంటుంది. ఆయన జనన, మరణాలకు సంబంధించిన ఖచ్చితమైన తేదీలు అనిశ్చితంగా ఉన్నాయి; వాటిని నిశ్చయంగా నిర్ధారితమైనవిగా పేర్కొనకూడదు.

దీఘ నికాయంలోని బౌద్ధ సామఞ్ఞఫల సుత్తం గోశాలుడికి దృఢమైన నియతివాద బోధనను ఆపాదిస్తుంది. జైన భగవతీ సూత్రం ప్రకారం, గోశాలుడు మహావీరుని నుంచి విడిపోయి, సిద్ధాంతపరమైన విభేదాలు ఏర్పడటానికి ముందు ఆయన సహచరుడిగా ఉన్నాడు. శ్రమణ సమూహాల మధ్య పరస్పర సంబంధాలను పునర్నిర్మించడానికి ఈ కథనం ముఖ్యమైనది. అయితే, అందులోని జీవితచరిత్ర ఘట్టాలను స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించిన సంఘటనలుగా కాకుండా, జైన సంప్రదాయం అందించే సాక్ష్యంగా చదవాలి.

సాహిత్య వర్ణనలు ఆజీవిక సన్యాసులను నగ్నత్వం, సంచార జీవనం, కఠోర తపస్సుతో ముడిపెడతాయి. ఇటువంటి ఆచరణల కారణంగా వారు ఇతర సమూహాలు కూడా అనుసరించిన ఉమ్మడి శ్రమణ సంస్కృతిలో భాగమయ్యారు. అందువల్ల, నగ్నత్వం ఒక్కదాని ఆధారంగానే ఒక ప్రాచీన సన్యాసిని ఆజీవికుడిగా గుర్తించలేము. ఈ ఉద్యమంలో పెద్ద మొత్తంలో దానాలను స్వీకరించగల వ్యవస్థీకృత సముదాయాలు ఉన్నాయి. పాలకులు, ఇతర పోషకుల నుంచి లభించిన ఆదరణకు సంబంధించిన ఆధారాలు, ఈ ఉద్యమ చరిత్ర గోశాలుని వ్యక్తిగత బోధనలకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదని చూపుతున్నాయి.

  • గోశాలుడు, మహావీరుడు, బుద్ధుడు స్థూలంగా ఒకే కాలానికి చెందిన చారిత్రక వాతావరణంలో జీవించారు.
  • మక్కలి గోశాలుడిని అజిత కేశకంబలుడితో పొరబడవద్దు. అజిత కేశకంబలుడు మరో బోధకుడు; ఆయన సిద్ధాంతాలను సాధారణంగా భౌతికవాద సిద్ధాంతాలుగా వర్ణిస్తారు.

3. నియతి, పునర్జన్మ మరియు తపశ్చర్య యొక్క అర్థం

ఆజీవికుల విశిష్ట సిద్ధాంతం నియతి: వ్యక్తిగత ప్రయత్నం మార్చలేని ఒక స్థిరమైన క్రమం ప్రకారం అస్తిత్వం కొనసాగుతుంది. గోశాలుని బోధనల గురించి బౌద్ధ గ్రంథాలు అందించే వివరణ ప్రకారం, జీవులు దుఃఖానికి అంతం కలగడానికి ముందు ముందుగా నిర్ణయించబడిన జననమరణ చక్రాన్ని అనుసరిస్తాయి. ఉద్దేశపూర్వక చర్యలు, వ్రతాలు లేదా తపశ్చర్యలు స్వతంత్రంగా ఆ ప్రక్రియను వేగవంతం చేయలేవు. అందుకే ఆజీవిక తాత్త్విక చింతనను సాధారణంగా నియతివాదం లేదా విధివాదంగా పేర్కొంటారు.

ప్రధానమైన వ్యత్యాసం కర్మ యొక్క ఫలప్రదతకు సంబంధించినది. నైతిక క్రమశిక్షణ, తపశ్చర్యల ద్వారా కర్మబంధాన్ని నిరోధించి, నిర్మూలించవచ్చని జైనమతం భావిస్తుంది. బౌద్ధమతం ఉద్దేశపూర్వక కర్మకు ప్రధాన స్థానాన్ని కల్పించి, దుఃఖాన్ని అంతం చేయగల మార్గాన్ని బోధిస్తుంది. ఆజీవికుల ప్రత్యర్థులు వివరించిన ప్రకారం, అటువంటి ప్రయత్నం ముందుగా నిర్దేశించబడిన జీవన క్రమాన్ని మార్చగలదనే భావనను ఆజీవిక బోధన నిరాకరిస్తుంది. దీనిని ప్రాచీన భారతీయ సంప్రదాయాలన్నీ విధిని విశ్వసించాయనే అస్పష్టమైన వ్యాఖ్యకు కుదించకూడదు.

వారి కఠోర తపశ్చర్య నియతివాదానికి విరుద్ధంగా కనిపించవచ్చు; అయితే ఈ రెండూ తార్కికంగా పరస్పర విరుద్ధమైనవి కానవసరం లేదు. తాపస జీవితాన్ని స్వతంత్రంగా మోక్షాన్ని కలిగించే సాధనంగా కాకుండా, ముందుగా నిర్ణయించబడిన క్రమంలో భాగంగానే అర్థం చేసుకోవచ్చు. అయితే, ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలతో ప్రతి ఆచారాన్ని నిశ్చయంగా వివరించడం సాధ్యం కాదు. ఆజీవికులు కేవలం నిష్క్రియాపరులని, అనైతికులని లేదా చార్వాకులతో సమానమని చేసే వాదనలు, వారి పట్ల విరోధభావంతో రాసిన వృత్తాంతాల నుంచి చేసిన తప్పుదారి పట్టించే నిర్ధారణలు.

  • జతపరచే ప్రశ్నలో ఆజీవికులను గుర్తించడానికి అత్యంత నమ్మదగిన పదం ‘నియతి’.
  • ఆజీవిక నియతివాదం అనేది ప్రయత్నం ద్వారా విధిని మార్చలేమనే భావనకు సంబంధించినది; అది కేవలం పునర్జన్మను నిరాకరించడం కాదు.
  • ఒక సముదాయానికి ఆపాదించబడిన సిద్ధాంతంలో ఫలితాలను మార్చగల స్వతంత్ర కర్తృత్వం లేదని చెప్పినంత మాత్రాన, ఆ సముదాయంలో సామాజిక నియమాలు లేవని నిరూపించినట్లు కాదు.

4. మౌర్యుల ఆదరణ మరియు బిహార్ గుహలు

ఆజీవికులకు సంబంధించిన అత్యంత స్పష్టమైన భౌతిక ఆధారాలు మౌర్యుల కాలానికి చెందినవి. ప్రస్తుత బిహార్‌లోని గయ సమీపంలో ఉన్న బరాబర్‌లో ఆజీవికులకు గుహలను దానంగా ఇచ్చినట్లు అశోకుని శాసనాలు నమోదు చేశాయి. సుదామ గుహ ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైన ఉదాహరణ; దాని దానశాసనం ఆయన పాలనలోని పన్నెండవ సంవత్సరానికి చెందినది. అందువల్ల, బౌద్ధమతంతో అశోకునికి ఉన్న అనుబంధం మరో తాపస సముదాయాన్ని ఆదరించడానికి ఆయనకు అడ్డంకి కాలేదు. ఈ దానాలు ఆయన పాలనలోని విస్తృత మతపరమైన పరిస్థితులను తెలియజేస్తాయి.

అశోకుని మనుమడైన దశరథుడు సమీపంలోని నాగార్జుని కొండల్లోని గుహలను ఆజీవికులకు అంకితం చేయడం ద్వారా ఈ ఆదరణను కొనసాగించాడు. బరాబర్–నాగార్జుని గుహల సముదాయంలో భారతదేశంలో నేటికీ నిలిచి ఉన్న అత్యంత ప్రాచీన శిలాతొలిచిన వాస్తు కట్టడాల్లో కొన్ని ఉన్నాయి. అనేక గుహల అంతర్భాగాల్లో అత్యంత నునుపుగా మెరుగుపెట్టిన రాతి ఉపరితలాలు కనిపిస్తాయి; వీటిని సాధారణంగా మౌర్యుల శిల్ప నైపుణ్యంతో అనుసంధానిస్తారు. గట్టి గ్రానైట్ శిలను తొలిచి గుహలను నిర్మించడం, గదులను జాగ్రత్తగా తీర్చిదిద్దడం గణనీయమైన సాంకేతిక నైపుణ్యాన్ని, వ్యవస్థీకృత పోషణను చాటుతాయి.

బరాబర్‌లోని లోమస్ ఋషి గుహ ముఖ్యంగా దాని తోరణాకార ప్రవేశద్వారం, కలప నిర్మాణ శైలులను అనుకరించే ముఖభాగానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. అయితే, వాస్తుశిల్ప పరంగా బరాబర్ గుహల సముదాయంతో దీనికి ఉన్న అనుబంధాన్ని, ఆజీవికులను దాన గ్రహీతలుగా స్పష్టంగా పేర్కొనే శాసన ఆధారంతో వేరుగా చూడాలి: లోమస్ ఋషి గుహలో అటువంటి మౌర్యకాలపు దాన శాసనం ఏదీ ప్రస్తుతం లభించడం లేదు. అదేవిధంగా, భారతీయ శిలాతొలిచిన వాస్తుశిల్పం తదనంతర పరిణామాన్ని ప్రభావితం చేశాయన్న కారణంతోనే ఈ గుహలన్నింటినీ బౌద్ధ చైత్య మందిరాలుగా వర్ణించకూడదు.

  • అశోకుడు: బరాబర్‌లో ఆజీవికులకు చేసిన దానాలు శాసనాల్లో నమోదయ్యాయి.
  • దశరథుడు: నాగార్జునిలో ఆజీవికులకు చేసిన దానాలు శాసనాల్లో నమోదయ్యాయి.
  • లోమస్ ఋషి: ముఖ్యమైన వాస్తుశిల్ప ఆధారం; అయితే దీనిని ఆజీవికులకు అంకితం చేసినట్లు ప్రత్యేక శాసనం లేదు.

5. తదనంతర చరిత్ర, ప్రాచీన భారతీయ మత చరిత్రలో ప్రాధాన్యం

ఆజీవికుల చరిత్ర మౌర్యులతోనే ముగియలేదు. దక్షిణ భారతదేశంలోని ప్రస్తావనలతో సహా తదనంతర సాహిత్య ప్రస్తావనలు, ఆజీవిక గురువులు, సిద్ధాంతాల గురించిన స్మృతి కొనసాగిందనీ, వారి ఉనికి కూడా కొనసాగి ఉండవచ్చనీ సూచిస్తున్నాయి. మణిమేఖలై వంటి తమిళ రచనలు తాత్విక వాదోపవాదాల చరిత్ర అధ్యయనానికి ప్రాసంగికమైనవి. అయితే, దక్షిణ భారతదేశంలోని కొన్ని నిర్దిష్ట శాసనాలను లేదా తాపస సముదాయాలను ఆజీవికులకు చెందినవిగా గుర్తించడం కొన్నిసార్లు వివాదాస్పదంగా ఉంది. ఈ ఉద్యమం అంతరించిన కాలానికి సంబంధించి ఖచ్చితమైన, అందరూ అంగీకరించే తేదీని పేర్కొనడం సాధ్యం కాదు.

చారిత్రక వ్యాఖ్యాన పరంగా, తొలినాటి భారతీయ మత జీవితం బ్రాహ్మణవాదం, బౌద్ధం, జైనం మధ్య సరళమైన భేదాలకు పరిమితం కాకుండా మరింత వైవిధ్యభరితంగా ఉండేదని ఆజీవికులు తెలియజేస్తారు. కారణత్వం, కర్మాచరణ, పునర్జన్మ, మోక్షం గురించిన వాదోపవాదాలకు వారు ఒక విలక్షణమైన దృక్పథాన్ని అందించారు. ప్రత్యేకంగా గుర్తించదగిన ఒక ప్రధాన సముదాయంగా వారు అంతరించిపోవడం, గ్రంథాధారాలు అసమానంగా మనుగడలో ఉండటం గతం గురించిన మన అవగాహనను ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో కూడా వివరిస్తుంది.

UPSC కోసం ఈ అంశాన్ని మూడు విస్తృత ఇతివృత్తాలతో అనుసంధానించండి: మహాజనపదాల యుగంలోని శ్రమణ ప్రత్యామ్నాయాలు, మౌర్యుల పాలనలో వివిధ మతాలకు లభించిన పోషణ, ప్రస్తుతం మనుగడలో ఉన్న శిలాతొలిచిన వాస్తుశిల్పపు తొలి దశలు. ఉత్తమ సమాధానాలు సిద్ధాంతాల పునర్నిర్మాణాన్ని శాసనాధారిత వాస్తవాల నుంచి వేరుచేస్తాయి; వేదేతర తాత్విక పాఠశాలలన్నీ కర్మ లేదా మోక్షం గురించి ఒకే విధమైన అవగాహన కలిగి ఉన్నాయని ఊహించవు.

  • పరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యమైన అనుబంధాలు: గోశాలుడు–నియతి; అశోకుడు–బరాబర్; దశరథుడు–నాగార్జుని.
  • అంతరించిపోయిన ఒక సముదాయం గురించి ప్రధానంగా దాని ప్రత్యర్థుల రచనల ద్వారానే తెలుసుకుంటున్నందున, చారిత్రక ఆధారాల విమర్శనాత్మక పరిశీలన అత్యవసరం.

బౌద్ధ కథనాల్లో, చారిత్రక ఆధారాల్లో ఆజీవికులు

అందించిన వివరణాత్మక సమాచారం ప్రకారం, ఈ గాంధార శిల్పం మహాకాశ్యపుడు ఒక ఆజీవికుణ్ని కలుసుకొని, బుద్ధుని పరినిర్వాణం లేదా అంతిమ దేహత్యాగం గురించి తెలుసుకునే బౌద్ధ కథనానికి సంబంధించినది. దీని ప్రాధాన్యం ఆజీవిక సిద్ధాంతాన్ని ప్రత్యక్షంగా చిత్రించడంలో కాకుండా, బౌద్ధ కథన సంప్రదాయంలో ఒక ఆజీవికుడు కనిపించడంలో ఉంది. గాంధార ప్రాచీన ఉపఖండంలోని వాయవ్య సాంస్కృతిక ప్రపంచంలో భాగంగా ఉండేది; అందువల్ల ఈ ఉదాహరణ వివిధ మత సముదాయాల మధ్య పరస్పర సంబంధాలను సందర్భానుసారంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడుతుంది. అయితే, దీనిని ఆజీవికుల ఆరాధనా వస్తువుగా గానీ, మక్ఖలి గోసాలుని సమకాలీన రూపచిత్రంగా గానీ పరిగణించకూడదు.

బౌద్ధులు, జైనులు, ఇతర సన్యాస సమూహాలతోపాటు ఆజీవికులు కూడా శ్రమణ సంప్రదాయ వాతావరణంలో భాగంగా ఉండేవారు. వారి విశిష్ట బోధన అయిన ‘నియతి’ ప్రకారం, అస్తిత్వం వ్యక్తిగత ప్రయత్నంతో దిశ మార్చుకునేది కాకుండా, మార్పులేని క్రమానికి లోబడి ఉంటుంది. అయితే, వారు కఠోర తపశ్చర్యలను ఆచరించేవారనే విషయం, నియతివాదాన్ని మతపరమైన క్రమశిక్షణ లేకపోవడంతో సమానంగా చూడకూడదని సూచిస్తుంది. వారి స్వీయ మతగ్రంథాలు మనుగడలో లేనందున, బౌద్ధ, జైన వర్ణనలను విమర్శనాత్మకంగా చదవాలి: అవి ముఖ్యమైన సాక్ష్యాలను భద్రపరచడంతోపాటు ప్రత్యర్థి సంప్రదాయాల దృక్కోణాలను కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి. మౌర్యుల గుహా దాన శాసనాలు భిన్నమైన ఆధారాలను అందిస్తాయి. అవి ఆజీవిక తత్త్వశాస్త్రం గురించి సంపూర్ణ వివరణ ఇవ్వకపోయినా, వారికి లభించిన పోషణను నిర్ద్వంద్వంగా తెలియజేస్తాయి.

  • చిత్రణను కర్తృత్వం నుంచి వేరుచేయండి: బౌద్ధ కళలో ఒక ఆజీవికుడు కనిపించినంత మాత్రాన ఆ శిల్పం ఆజీవికులు మతపరమైన ఉద్దేశంతో చేయించినదిగా పరిగణించరాదు.
  • భారతదేశ చరిత్ర అధ్యయనంలో, ఆజీవికులకు లభించిన పోషణను అశోకుడి బరాబర్ గుహల దానాలతో, దశరథుడి నాగార్జుని గుహల దానాలతో అనుసంధానించండి; విచక్షణ లేకుండా ప్రతి గుహనూ వారికి ఆపాదించవద్దు.
  • ప్రిలిమ్స్, మెయిన్స్ కోసం, ఆజీవికుల నియతి సిద్ధాంతాన్ని కర్మపై బౌద్ధ, జైన అవగాహనల నుంచి వేరుచేయండి; కథనాల్లోని సాక్ష్యాలను శాసన ఆధారాల నుంచి వేరుగా చూడండి.

కాలరేఖ

  1. Approximately sixth–fifth centuries BCE

    గోసాలుడు, తొలి ఆజీవికులు మహావీరుడు, బుద్ధునితో ముడిపడిన శ్రమణ సంప్రదాయ వాతావరణానికి చెందినవారు; వారి వ్యక్తిగత జీవితాలకు సంబంధించిన ఖచ్చితమైన తేదీలు ఇప్పటికీ అనిశ్చితంగానే ఉన్నాయి.

  2. Third century BCE

    అశోకుడు బరాబర్‌లోని గుహలను ఆజీవికులకు దానం చేశాడు.

  3. Later third century BCE

    దశరథుడు నాగార్జుని కొండల్లోని గుహలను ఆజీవికులకు దానం చేశాడు.

  4. Later ancient and medieval periods

    దక్షిణ భారతదేశంతో సహా సాహిత్యంలో ఆజీవికుల ప్రస్తావనలు కొనసాగాయి. అయితే, వారి సంస్థాగత కొనసాగింపు, కొన్ని గుర్తింపులపై చర్చలు కొనసాగుతున్నాయి.

బాహ్య వృత్తాంతాల ఆధారంగా పునర్నిర్మించిన ఆజీవకుల నియతివాదం

  1. 1. అస్తిత్వం నియతి ఆధీనంలో ఉంటుంది.
  2. 2. జీవులు ముందుగానే నిర్ణయించబడిన జన్మల క్రమంలో పయనిస్తాయి.
  3. 3. వ్యక్తిగత ప్రయత్నం స్వతంత్రంగా ఆ క్రమాన్ని తగ్గించలేదు.
  4. 4. నిర్దేశిత క్రమం పూర్తయినప్పుడు విముక్తి లభిస్తుంది.
ఇతర శ్రమణ సంప్రదాయాలతో ఆజీవకుల పోలిక
అంశంఆజీవకులుజైనమతంబౌద్ధమతం
ప్రముఖ తొలి బోధకుడుమక్కలి గోసాలుడుఇరవై నాలుగవ తీర్థంకరుడైన మహావీరుడుగౌతమ బుద్ధుడు
విశిష్ట సిద్ధాంత ప్రాధాన్యంనియతి లేదా ముందుగానే నిర్ణయించబడిన విశ్వ క్రమంజీవుడు, కర్మబంధం, విముక్తిచతురార్య సత్యాలు, ప్రతీత్య సముత్పాదం
ఉద్దేశపూర్వక ప్రయత్నం పాత్రప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న వృత్తాంతాల ప్రకారం, ముందుగానే నిర్ణయించబడిన క్రమాన్ని మార్చలేదుకర్మబంధాన్ని అడ్డుకోవడానికి, తొలగించడానికి అత్యవసరందుఃఖ నిరోధానికి దారితీసే మార్గాన్ని సాధన చేయడానికి అత్యవసరం
గ్రంథాధారాలుసొంత ప్రామాణిక మతగ్రంథాలు లుప్తమయ్యాయి; ప్రధానంగా బాహ్య వృత్తాంతాలే ఆధారంప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న జైన ప్రామాణిక మతగ్రంథాలు, తదనంతర సాహిత్యంప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న బౌద్ధ ప్రామాణిక మతగ్రంథాలు, తదనంతర సాహిత్యం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

సుదామ గుహ: బౌద్ధమతానికి అతీతంగా మతపోషణకు ఆధారం

సుదామ గుహను అశోకుడు ఆజీవికులకు దానం చేయడం, రాజపోషణ మతశాఖల హద్దులను దాటిందనడానికి ప్రత్యక్ష ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. దానిలోని మెరుగుపెట్టిన గ్రానైట్ అంతర్భాగం మతపరమైన పోషణకు, మౌర్యుల శిల్పనైపుణ్యానికి ఉన్న సంబంధాన్ని కూడా తెలియజేస్తుంది. ఈ శాసనం ఒక దానాన్ని నిర్ధారిస్తుంది; అశోకుడు ఆజీవిక నియతివాదాన్ని అంగీకరించాడని మాత్రం నిర్ధారించదు.

లోమస్ ఋషి: వాస్తు సందర్భాన్ని శాసన రుజువు నుంచి వేరుచేయడం

లోమస్ ఋషి గుహ బరాబర్‌లో ఉన్నందున, దానిని తరచుగా ఆజీవిక గుహలతోపాటు చిత్రాలలో చూపిస్తారు. కలప నిర్మాణాల స్ఫూర్తితో రూపొందిన దాని ముఖభాగం చారిత్రకంగా ప్రాధాన్యమైనది. అయితే, ఆజీవికులను స్పష్టంగా పేర్కొనే మౌర్యకాలపు దాన శాసనమేదీ అక్కడ మనుగడలో లేదు. ప్రత్యక్ష శాసన ఆధారాలకు బదులుగా భౌగోళిక సామీప్యాన్ని, శైలీపరమైన పోలికలను ఎందుకు పరిగణించకూడదో తెలియజేయడానికి ఇది ఉపయోగకరమైన ఉదాహరణ.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

ఆజీవికులకు సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. వారికి ఆపాదించబడిన సిద్ధాంతంలో నియతి ప్రధానమైనది. 2. భౌతికవాద పంథాల మాదిరిగానే వారు పునర్జన్మను తిరస్కరించారు. 3. వారి చరిత్రకు ప్రధాన ఆధారంగా వారి మూల ప్రామాణిక మతసాహిత్యం ఇప్పటికీ లభ్యమవుతోంది. పై ప్రకటనలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతలలో ఏది సరిగ్గా జతపరచబడింది?

  • A. మక్ఖలి గోసాలుడు — బౌద్ధ మధ్యేమార్గం
  • B. దశరథుడు — నాగార్జునిలో ఆజీవికులకు గుహల దానం
  • C. అజిత కేశకంబలుడు — ఆజీవికుల నియతి సిద్ధాంత ప్రధాన ప్రతిపాదకుడు
  • D. లోమస్ ఋషి — ఆజీవికులను స్పష్టంగా పేర్కొనే, ఇప్పటికీ మనుగడలో ఉన్న అశోకుని అంకిత శాసనం

ప్రశ్న 3

ఆజీవికులకు అశోకుడు చేసిన గుహల దానాలు కింది వాటిలో దేనిని అత్యంత ప్రత్యక్షంగా నిర్ధారిస్తున్నాయి?

  • A. అశోకుడు బౌద్ధమతాన్ని విడిచిపెట్టి ఆజీవిక సిద్ధాంతాన్ని స్వీకరించాడు.
  • B. మౌర్యుల గుహలన్నీ బౌద్ధ విహారాలే.
  • C. మౌర్యుల రాజాదరణ ఒకటి కంటే ఎక్కువ మత సముదాయాలకు విస్తరించగలిగేది.
  • D. ఉద్దేశపూర్వక కర్మపై బౌద్ధ అవగాహనను ఆజీవికులు అంగీకరించారు.
మెయిన్స్: ప్రాచీన భారతదేశంలోని శ్రమణ సంప్రదాయాలలో ఆజీవికుల విశిష్ట స్థానాన్ని వివరించండి. వారి చరిత్రను పునర్నిర్మించడంలో అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలు ఎలాంటి పరిమితులను విధిస్తున్నాయి? 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • వారి ఆవిర్భావాన్ని తొలి చారిత్రక యుగంలోని గంగా ప్రాంతంలో గుర్తించి, మక్ఖలి గోసాలుణ్ని పరిచయం చేయండి.
  • నియతిని వివరించి, బౌద్ధం, జైనంలో నైతిక కృషి, తపశ్చర్యల ఫలప్రదతతో దానిని పోల్చి వ్యత్యాసాన్ని చూపండి.
  • నియతివాదాన్ని నిష్క్రియాత్మకతతో సమానంగా చూడకుండా, కఠోర తపశ్చర్యలను ప్రస్తావించండి.
  • మౌర్యుల పోషణకు ప్రత్యక్ష ఆధారాలుగా బరాబర్, నాగార్జుని శాసనాలను ఉపయోగించండి.
  • లుప్తమైన ఆజీవిక ప్రామాణిక మతగ్రంథ సంపుటిని, మనుగడలో ఉన్న బౌద్ధ, జైన వృత్తాంతాల్లోని మతశాఖాపరమైన దృక్కోణాలను ప్రధానంగా ప్రస్తావించండి.

అధ్యయన మూలాలు

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp