
మధ్యశిలాయుగ శిలా చిత్రం, భీంబేట్కా, రైసేన్ జిల్లా, మధ్యప్రదేశ్, భారతదేశం.
Credit: Yann (talk) · CC BY-SA 4.0 · source
కాశ్మీర్లోని బుర్జహోమ్ నుంచి లభించిన నల్లని మట్టి పాత్రలు. నవీన శిలాయుగం, క్రీ.పూ. 2700. జాతీయ సంగ్రహాలయం, న్యూఢిల్లీ
Credit: Ismoon (talk) 22:04, 21 February 2012 (UTC) · CC0 · source
1. పురావస్తు ఆధారాల స్వభావం, పరిధి
పురావస్తు శాస్త్రం భౌతిక అవశేషాలు, వాటి ప్రాదేశిక, పర్యావరణ సంబంధాల ద్వారా గత మానవ సమాజాలను అధ్యయనం చేస్తుంది. చరిత్రపూర్వ భారతదేశానికి సంబంధించి సమకాలీన లిఖిత ఆధారాలు లేనందున ఈ ఆధారాలు అత్యావశ్యకమైనవి. చరిత్రపూర్వ యుగంలో ప్రాచీన శిలాయుగం, మధ్య శిలాయుగం, నవీన శిలాయుగం ఉన్నాయి. అయితే, ఈ దశలు ఉపఖండమంతటా ఒకేసారి ప్రారంభం కాలేదు లేదా ముగియలేదు. లోహాలను ఉపయోగించినప్పటికీ, చదివి అర్థం చేసుకోగల లిపి ఆధారాలు లేని సమాజాలను తరచుగా ఆద్య చారిత్రక దశ కింద అధ్యయనం చేస్తారు; ఈ పదం ఒక సాంప్రదాయిక వర్గీకరణను సూచిస్తుందే తప్ప, సార్వత్రికంగా నిర్ధారించిన కాలక్రమ సరిహద్దును కాదు.
పురావస్తు ఆధారాలలో రాతి పనిముట్లు, మట్టిపాత్రలు, ఆభరణాలు వంటి తరలించగల మానవ నిర్మిత వస్తువులు; పొయ్యులు, నేల ఉపరితలాలు, గుంతలు, స్తంభాలు పాతిన రంధ్రాలు వంటి స్థిర లక్షణాలు; ఎముకలు, విత్తనాలు, చెక్కబొగ్గు వంటి జీవసంబంధ అవశేషాలు ఉంటాయి. ఆవాసాలు, రాతి తవ్వక ప్రాంతాలు, శిలాశ్రయాలు, సమాధి ప్రదేశాలు, వివిధ కార్యకలాపాలు జరిగిన ప్రాంతాలు కలిసి పురావస్తు భూదృశ్యాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. ఒక పురావస్తు స్థలంలో భారీ కట్టడం ఉండాల్సిన అవసరం లేదు: రాతి పనిముట్ల తయారీలో విడివడిన రాతి పెచ్చులు ఒకచోట కేంద్రీకృతమై ఉండటం కూడా చారిత్రకంగా ప్రాముఖ్యమైనదే.
వస్తువులు తమ అసలు సందర్భంలోనే ఉన్నప్పుడు పురావస్తు ఆధారాలు అత్యంత బలంగా ఉంటాయి. ఒక పొరలో వాటి స్థానం, ఇతర అవశేషాలతో వాటికున్న సంబంధం వాటి కాలాన్ని, వినియోగాన్ని నిర్ధారించడానికి తోడ్పడతాయి. నదీగర్భం నుంచి సేకరించిన పనిముట్టు ప్రవాహంతో కొట్టుకొచ్చి, తిరిగి నిక్షిప్తమై ఉండవచ్చు. అందువల్ల, దానికి సమీపంలోని అవక్షేపాల వయస్సునే యథాతథంగా ఆపాదించలేం; లేదా ఉపరితలంపై ఇతరచోట్ల లభించిన వస్తువులతో దానిని సంబంధపరచలేం.
- మానవనిర్మిత వస్తువు (Artefact): చేతిగొడ్డలి లేదా పూస వంటి, తయారు చేసిన లేదా మార్పులు చేసిన వస్తువు.
- జీవ–పర్యావరణ అవశేషం (Ecofact): మాడిన ధాన్యం లేదా జంతువు ఎముక వంటి జీవసంబంధ లేదా పర్యావరణ అవశేషం.
- నిర్మాణ ఆనవాలు (Feature): పొయ్యి లేదా నిల్వ గుంత వంటి, తరలించలేని మానవ కార్యకలాపపు ఆనవాలు.
2. ఆవిష్కరణ, తవ్వకాలు మరియు కాలనిర్ణయం
క్షేత్ర సర్వేక్షణ క్రమబద్ధమైన పరిశీలన, ఉపరితల వస్తువుల సేకరణ, పటాలు, ఉపగ్రహ చిత్రాలు, అవసరమైనచోట భూభౌతిక పద్ధతుల ద్వారా పురావస్తు స్థలాలను గుర్తిస్తుంది. ఆ తరువాత తవ్వకాలు నిక్షేపాలను వెలికితీస్తూ, వాటి త్రిమితీయ సంబంధాలను నమోదు చేస్తాయి. తవ్వకాల వల్ల నిక్షేపాల అసలు అమరిక తొలగిపోతుంది కాబట్టి రేఖాచిత్రాలు, ఛాయాచిత్రాలు, క్షేత్ర గమనికలు, నమూనాల రికార్డులు అత్యావశ్యకం. సాధారణ తవ్వకాల్లో గుర్తించలేకపోయే చిన్న వస్తువులను, మాడిన వృక్ష అవశేషాలను జల్లించడం, నీటిలో తేల్చి వేరుచేయడం (ఫ్లోటేషన్) వంటి పద్ధతుల ద్వారా సేకరిస్తారు.
స్తరశాస్త్రం సాపేక్ష కాలక్రమాన్ని అందిస్తుంది. చెదిరిపోని పొరల వరుసలో, దిగువ నిక్షేపాలు సాధారణంగా వాటిపైన ఉన్నవాటికంటే పురాతనమైనవి. అయితే గుంతలు, జంతువులు బొరియలు తవ్వడం, క్రమక్షయం, తరువాతి నిర్మాణాలు ఈ క్రమాన్ని భంగపరచవచ్చు. రకవర్గీకరణ శాస్త్రం వస్తువుల ఆకారాన్ని, తయారీ పద్ధతిని పోల్చి చూస్తుంది; శ్రేణీకరణ పద్ధతి వస్తు సముదాయాలను సంభావ్య కాలక్రమంలో అమరుస్తుంది. ఈ రెండు పద్ధతుల్లో ఏదీ స్వతంత్రంగా క్యాలెండర్ తేదీని అందించదు; ఒకే విధమైన పనిముట్ల ఆకృతులు సుదీర్ఘ కాలంపాటు కొనసాగవచ్చు.
రేడియోకార్బన్ కాలనిర్ణయ పద్ధతి అనువైన సేంద్రియ అవశేషాలలోని రేడియోధార్మిక కార్బన్-14ను కొలుస్తుంది. అవశేషాల సంరక్షణ స్థితి, కొలత పరిస్థితులను బట్టి ఈ పద్ధతి సాధారణంగా సుమారు 50,000 సంవత్సరాల వరకు కాలనిర్ణయానికి ఉపయోగపడుతుంది. ఫలితాలను క్రమాంకనం చేయాలి; కలుషిత పదార్థాలు కలిశాయేమో జాగ్రత్తగా తనిఖీ చేయాలి. అనువైన పదార్థాలను చివరిసారిగా గణనీయంగా వేడిచేసిన కాలాన్ని థర్మోల్యూమినెసెన్స్ పద్ధతి ద్వారా నిర్ధారించవచ్చు; అవక్షేప రేణువులు చివరిసారిగా కాంతికి ఎప్పుడు బహిర్గతమయ్యాయో కాంతి-ప్రేరిత దీప్తి (ఆప్టికల్లీ స్టిమ్యులేటెడ్ ల్యూమినెసెన్స్) పద్ధతి అంచనా వేస్తుంది. ఈ పద్ధతులు నిర్దిష్ట నమూనాలు లేదా సంఘటనల కాలాన్ని నిర్ధారిస్తాయి; వాటికి మానవ కార్యకలాపాలతో ఉన్న సంబంధాన్ని ఆధారాలతో నిరూపించాలి.
- సాపేక్ష కాలనిర్ణయం ఒక వస్తువు మరొకదానికంటే ముందటిదా లేదా తరువాతిదా అనే విషయాన్ని తెలియజేస్తుంది; కాలమాపన ఆధారిత కాలనిర్ణయం ఒక అనిశ్చితి పరిధిలో దాని వయస్సును అంచనా వేస్తుంది.
- సాంప్రదాయికంగా BP అంటే క్రీ.శ. 1950కు ముందు గడిచిన సంవత్సరాలు; క్రమాంకనం చేయని రేడియోకార్బన్ BP తేదీలను క్యాలెండర్ ప్రకారమైన BCE తేదీలుగా పరిగణించకూడదు.
- బహుళ కాలనిర్ణయ ఫలితాలు, స్వతంత్ర పద్ధతులు ఒక పురావస్తు స్థల కాలక్రమానికి మరింత బలం చేకూరుస్తాయి.
3. భౌతిక ఆధారాలు — అవి వెల్లడించే అంశాలు
రాతి పనిముట్లు అత్యంత మన్నికైన, విస్తృతంగా లభించే చరిత్రపూర్వ ఆధారాలు. చేతి గొడ్డళ్లు, చీల్చే పనిముట్లు అషూలియన్ పురావస్తు సముదాయాల లక్షణాలు; ముందుగా సిద్ధం చేసిన శిలామూలం (ప్రిపేర్డ్-కోర్), రాతి పెచ్చుల సాంకేతికతలు మధ్య పాతరాతియుగ సందర్భాలలో కనిపిస్తాయి. అనేక ఉత్తర పాతరాతియుగ పురావస్తు సముదాయాలలో బ్లేడ్లు ముఖ్యమైనవి; సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు ముఖ్యంగా మధ్యశిలాయుగ సంప్రదాయాలతో ముడిపడి ఉంటాయి. అరగదీసి, మెరుగుపెట్టిన రాతి గొడ్డళ్లు కొత్తరాతియుగానికి ముఖ్యమైన సూచికలు. ఈ అనుబంధాలు కచ్చితమైన నియమాలు కావు: సాంకేతికతలు ఒకే కాలంలో కలిసి కనిపిస్తాయి; ప్రాంతాలవారీగా భిన్నంగా ఉంటాయి.
తయారీ వ్యర్థాలు పనిముట్లను ఎలా తయారుచేశారో వెల్లడిస్తాయి; సూక్ష్మదర్శినితో గుర్తించే వినియోగపు అరుగుదల జాడలు, అవశిష్టాలు కోయడం, గీకడం లేదా వృక్ష పదార్థాలను ప్రాసెస్ చేయడం వంటి కార్యకలాపాలను సూచించవచ్చు. ముడిపదార్థాల అధ్యయనాలు వాటి సేకరణ ప్రాంతాలను, ఉండి ఉండగల మార్పిడి వ్యవస్థలను గుర్తిస్తాయి. మట్టిపాత్రలు వాటికి ఆకారం ఇచ్చే పద్ధతులు, కాల్చిన పరిస్థితులు, నిల్వ, వంట విధానాలను వెల్లడిస్తాయి. అయినప్పటికీ, కేవలం మట్టిపాత్రలు గానీ, మెరుగుపెట్టిన గొడ్డలి గానీ వ్యవసాయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థను నిరూపించవు. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు పంటలు, పెంపుడు జంతువులు, నివాసాల వ్యవస్థీకరణకు సంబంధించిన స్వతంత్ర ఆధారాలను అన్వేషిస్తారు.
జంతువుల ఎముకలు వేట, పశుపోషణ, జంతువులను వధించి మాంసాన్ని వేరుచేయడం, ఆహారం గురించి సమాచారం అందిస్తాయి. విత్తనాలు, వృక్షశిలికా కణాలు (ఫైటోలిథ్లు), పుప్పొడి, పిండిపదార్థ రేణువులు వృక్షసంపద, వృక్షాల వినియోగంపై అవగాహన కల్పిస్తాయి; అయితే, వృక్షాలను మచ్చిక చేసి సాగులోకి తెచ్చినట్లు నిర్ధారించడానికి జాగ్రత్తగా గుర్తించడం అవసరం. మానవ అస్థిపంజరాలు వయస్సు, వ్యాధులు, గాయాలు, ఆహారానికి సంబంధించిన అంశాలను వెల్లడించగలవు. ఖననాలు, సమాధులలో ఉంచిన వస్తువులు అంత్యక్రియల ఆచారాలను, ఉండి ఉండగల సామాజిక భేదాలను సూచిస్తాయి; అయితే, సంపద లేదా హోదాను యాంత్రికంగా నిర్ధారించలేం. శిలాచిత్రాలు, శిలలపై చెక్కిన బొమ్మలు దృశ్య వ్యక్తీకరణకు ఆధారాలుగా నిలుస్తాయి; వాటి కచ్చితమైన అర్థాలు, కాలాలు తరచుగా అనిశ్చితంగానే ఉంటాయి.
- పురావృక్షశాస్త్రం ప్రాచీన వృక్ష అవశేషాలను అధ్యయనం చేస్తుంది; జంతు పురావస్తుశాస్త్రం పురావస్తు సందర్భాలలో లభించే జంతు అవశేషాలను అధ్యయనం చేస్తుంది.
- స్థిర సమస్థానిక విశ్లేషణ ద్వారా ఆహారం, సంచారాల గురించి పరిశోధించవచ్చు; సంరక్షణ పరిస్థితులు అనుకూలంగా ఉన్నప్పుడు ప్రాచీన DNA జనసమూహాల చరిత్రపై సమాచారం అందించగలదు.
4. భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన పురావస్తు స్థలాలు, ప్రాంతీయ ధోరణులు
తమిళనాడులోని అత్తిరంపాక్కం తొలి రాతి పనిముట్ల సంప్రదాయాల ఆధారాలను భద్రపరిచింది; అషూలియన్, ఆ తరువాతి సాంకేతిక మార్పులను అధ్యయనం చేయడానికి ఇది ముఖ్యమైనది. కర్ణాటకలోని హున్స్గి–బైచ్బల్ లోయలు పదేపదే జరిగిన మానవ నివాసం, రాయి, నీటి లభ్యత, భూదృశ్య వినియోగాన్ని వెల్లడిస్తాయి. మధ్యప్రదేశ్లోని భీమ్బేట్కాలో చరిత్రపూర్వ మానవ నివాస నిక్షేపాలతోపాటు విస్తృతమైన శిలాకళా ప్రదేశం ఉంది. అక్కడి చిత్రాలు వేర్వేరు కాలాలకు చెందినవి; వాటన్నింటికీ అక్కడి తొలి మానవ నివాస కాలాన్ని ఆపాదించకూడదు.
రాజస్థాన్లోని బాగోర్, గుజరాత్లోని లంఘ్నజ్ మధ్య శిలాయుగ పురావస్తు అధ్యయనానికి ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు. ప్రస్తుత పాకిస్తాన్లోని బలూచిస్తాన్లో ఉన్న మెహర్గఢ్, సుమారు క్రీ.పూ. ఏడవ సహస్రాబ్ది నుంచి ప్రారంభ వ్యవసాయం, పశుపోషణకు సంబంధించిన ఆధారాలను అందిస్తుంది. కాశ్మీర్లోని బుర్జహోమ్ గుంత నివాసాలు, రాతి మరియు ఎముక పనిముట్లు, విశిష్టమైన ఖననాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. బిహార్లోని చిరాంద్ మధ్య గంగా ప్రాంతంలో నవీన శిలాయుగ జనావాసాలకు సంబంధించిన ఆధారాలను అందిస్తుండగా, దక్షిణ భారతదేశంలోని నవీన శిలాయుగ బూడిద దిబ్బల ప్రదేశాలు పశువులతో ముడిపడిన కార్యకలాపాలపై వెలుగునిస్తాయి.
భారతదేశ చరిత్రపూర్వ యుగం ఒకే విధమైన ఏకరీతి పురోగమన క్రమంలో సాగలేదని ఈ ఉదాహరణలు తెలియజేస్తాయి. వేట–ఆహార సేకరణ, సాగు, పశుపోషణ ఒకే సమయంలో సహజీవనం చేయగలిగాయి; వివిధ సమాజాలు వేర్వేరు కాలాల్లో సాంకేతికతలను స్వీకరించాయి. పర్యావరణ వైవిధ్యం, రుతువులను బట్టి సంచారం, స్థానిక వనరులు జనావాస స్థలాల ఎంపికను ప్రభావితం చేశాయి. అందువల్ల, ఒకే కాలక్రమ వర్గీకరణ పేరును ఉపయోగించడం, వాస్తవ పురావస్తు అవశేషాల సమాహారాన్ని పరిశీలించడానికి ప్రత్యామ్నాయం కాలేదు.
5. వ్యాఖ్యానం, పరిమితులు మరియు పరిరక్షణ
పురావస్తు ఆధారంగా గతాన్ని పునర్నిర్మించడం అనేది అసంపూర్ణ ఆధారాలపై నిర్మించే తార్కిక నిర్ధారణ. కలప, వస్త్రాలు లేదా కాలిపోని వృక్ష పదార్థాల కంటే రాళ్లు, మృణ్మయ పాత్రలు సాధారణంగా మెరుగ్గా నిలిచి ఉంటాయి. దీనివల్ల సంరక్షణ పక్షపాతం ఏర్పడుతుంది. వరదలు, క్రమక్షయం, జంతువుల కార్యకలాపాలు, తరువాతి కాలపు నివాసం నిక్షేపాలను చెదరగొట్టవచ్చు. వస్తువులు మిగిలి ఉన్నప్పటికీ, దోపిడీ వాటి మధ్య ఉన్న సందర్భ సంబంధాలను నాశనం చేస్తుంది. అందువల్ల, ఆధారాలు లేనట్లు కనిపించడం అనేది ఒక కార్యకలాపం నిజంగా లేకపోవడాన్ని కాకుండా, అవశేషాలు నిలిచి ఉండటంలోని పరిమితులను, నమూనాల సేకరణలో లేదా తవ్వకాలలో ఉన్న పరిమితులను ప్రతిబింబించవచ్చు.
విశ్వసనీయ వ్యాఖ్యానం సందర్భం, కాలనిర్ధారణ, పర్యావరణ ఆధారాలు, తులనలను సమన్వయం చేస్తుంది. జనసమూహ వర్ణనశాస్త్ర సాదృశ్యాలు వస్తువులను ఎలా ఉపయోగించారో సూచించవచ్చు; అయితే ఆధునిక సమాజాలను ఎలాంటి మార్పులూ చెందని చరిత్రపూర్వ జనసమూహాలుగా నేరుగా పరిగణించరాదు. అదేవిధంగా, మృణ్మయ పాత్రలు లేదా పనిముట్లలోని పోలికలు మాత్రమే వలసలను, జాతి అస్తిత్వాన్ని లేదా భాషను నిర్ధారించవు. పరీక్షల దృష్ట్యా, ప్రత్యక్ష పరిశీలనలను వ్యాఖ్యానాల నుంచి వేరుచేసి గుర్తించాలి; ప్రతి వస్తువుకూ ఒకే ప్రత్యేక ఉపయోగాన్ని ఆపాదించకూడదు.
భారతదేశంలో, సవరణలతో కూడిన ప్రాచీన స్మారక కట్టడాలు, పురావస్తు ప్రదేశాలు మరియు అవశేషాల చట్టం, 1958, జాతీయ ప్రాధాన్యం గల స్మారక కట్టడాలు, పురావస్తు ప్రదేశాల పరిరక్షణకు కేంద్ర స్థాయి చట్టపరమైన చట్రాన్ని అందిస్తుంది. పురాతన వస్తువులు మరియు కళా సంపదల చట్టం, 1972 సంబంధిత పురాతన వస్తువులను, వాటి ఎగుమతిని నియంత్రిస్తుంది. భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ, రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖలు, పరిశోధనా సంస్థలు అన్వేషణకు, సంరక్షణకు తోడ్పడతాయి. ఒక ప్రదేశం చుట్టూ ఉన్న భూదృశ్యాన్ని, చెదరని నిక్షేపాలను పరిరక్షించడం ద్వారా భవిష్యత్తు శాస్త్రీయ పద్ధతులతో అధ్యయనం చేయడానికి అవసరమైన ఆధారాలు భద్రంగా ఉంటాయి.
ఆవిష్కరణ నుంచి చారిత్రక పునర్నిర్మాణం వరకు
- 1. సర్వే ద్వారా స్థలాలను గుర్తించి, వాటి వివరాలను నమోదు చేయడం
- 2. ఎంపిక చేసిన ప్రాంతాల్లో తవ్వకాలు జరిపి, అవశేషాలు లభించిన సందర్భాలను నమోదు చేయడం
- 3. మానవనిర్మిత వస్తువులు, జీవ–పర్యావరణ అవశేషాలు, శాస్త్రీయ నమూనాలను సేకరించడం
- 4. భూస్తరాల క్రమాన్ని నిర్ధారించి, కాలనిర్ణయం చేయడం
- 5. సాంకేతికత, జీవనాధారం, పర్యావరణాన్ని విశ్లేషించడం
- 6. ఆధారాలను పోల్చి, ప్రత్యామ్నాయ వివరణలను మూల్యాంకనం చేసి, అవశేషాలను సంరక్షించడం
| ఆధారం | ప్రధాన సమాచారం | వ్యాఖ్యానంలో పాటించాల్సిన జాగ్రత్త |
|---|---|---|
| రాతి పనిముట్లు, వాటి తయారీలో మిగిలిన వ్యర్థాలు | సాంకేతికత, కార్యకలాపాలు, ముడిపదార్థాల సేకరణ | పనిముట్టు ఆకారాన్ని మాత్రమే బట్టి కచ్చితమైన కాలాన్ని నిర్ధారించడం అరుదుగా సాధ్యమవుతుంది |
| మృణ్మయ పాత్రలు, అవశేషాలు | ఉత్పత్తి, నిల్వ, వంట, పరస్పర సంబంధాలు | ఒకే విధమైన శైలులు తప్పనిసరిగా ఒకే జాతి సమూహాన్ని సూచించవు |
| వృక్ష, జంతు అవశేషాలు | ఆహారం, పర్యావరణం, సాగు, పశుపోషణ | వన్య రూపాలను, పెంపుడు రూపాలను జాగ్రత్తగా గుర్తించాలి |
| సమాధులు, అస్థిపంజరాలు | ఆరోగ్యం, అంత్యక్రియల ఆచారాలు, ఉండి ఉండగల సామాజిక భేదాలు | సమాధుల్లో లభించే వస్తువులు వాటంతట అవే సామాజిక హోదాను నిరూపించవు |
| శిలా కళ | దృశ్య వ్యక్తీకరణ, చిత్రీకరించిన కార్యకలాపాలు | చిత్రీకరించిన అంశాలను మాత్రమే బట్టి కాలాన్ని విశ్వసనీయంగా నిర్ధారించలేము |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
భీమ్బేట్కా: నివాస చరిత్రను చిత్రాల చరిత్ర నుంచి వేరుచేయడం
మధ్యప్రదేశ్లోని భీమ్బేట్కా శిలాశ్రయాలు 2003లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చబడ్డాయి. తవ్వకాలలో బయటపడిన నిక్షేపాలు, చిత్రాలు గీసిన శిలాశ్రయ ఉపరితలాలు వేర్వేరు రకాల ఆధారాలను అందిస్తాయి. ఒకదానిపై మరొకటి గీసిన చిత్రాలు సాపేక్ష కాలక్రమాన్ని నిర్ధారించడానికి సహాయపడతాయి. అయితే, ఒక శిలాశ్రయంలో మానవ నివాసం ఎంత ప్రాచీనమైనదో తెలిసినంత మాత్రాన ప్రతి చిత్రం కాలం స్వయంచాలకంగా నిర్ధారణ కాదు. ప్రతి రకమైన ఆధారానికీ దాని స్వంత సందర్భ విశ్లేషణ ఎందుకు అవసరమో ఈ ప్రదేశం వివరిస్తుంది.
బుర్జహోమ్: బహుళ ఆధారాల ద్వారా జీవన పునర్నిర్మాణం
శ్రీనగర్ సమీపంలోని బుర్జహోమ్లో గుంట నివాసాలు, పొయ్యిలు, రాతి మరియు ఎముక పనిముట్లు, జీవ అవశేషాలు, సమాధులు నవీన శిలాయుగ జీవనాన్ని తెలియజేస్తాయి. వీటిని సమగ్రంగా అధ్యయనం చేయడం ద్వారా ఏ ఒక్క అవశేషం ఆధారంగానో చేసే పునర్నిర్మాణం కంటే మరింత విస్తృతంగా నాటి జీవనాన్ని పునర్నిర్మించవచ్చు. గుంటల కొలతలు, వాటితో సంబంధం ఉన్న నిర్మాణ లక్షణాలు నివాస విధానంపై చర్చకు ఆధారాలుగా నిలుస్తాయి. జీవనాధారాలకు సంబంధించిన అవశేషాలు, అంత్యక్రియల ఆధారాలు సమాజ జీవితంలోని భిన్న అంశాలను వివరిస్తాయి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
పురావస్తు కాలనిర్ణయానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. రేడియోకార్బన్ కాలనిర్ణయ పద్ధతి ద్వారా సాధారణంగా రాతి చేతిగొడ్డలిలోని రాయినే విశ్లేషించి, దాని తయారీ కాలాన్ని నిర్ధారించవచ్చు. 2. కాంతి ప్రేరిత సందీప్తి (Optically Stimulated Luminescence) పద్ధతి ద్వారా అవక్షేప కణాలు చివరిసారిగా ఎప్పుడు కాంతికి గురయ్యాయో అంచనా వేయవచ్చు. 3. స్తర విన్యాస శాస్త్రం నిర్దిష్ట క్యాలెండర్ తేదీలను తెలియజేయకుండానే సాపేక్ష కాలక్రమాన్ని నిర్ధారించగలదు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
కింది వాటిలో ఏది తరలించగల మానవనిర్మిత వస్తువు లేదా సహజ అవశేషం (ఎకోఫాక్ట్) కాకుండా, ఒక స్థిర పురావస్తు నిర్మాణ లక్షణం?
- A. మెరుగుపెట్టిన రాతి గొడ్డలి
- B. మాడిపోయిన బార్లీ గింజ
- C. నివాసపు నేలలో పరిరక్షితమై ఉన్న పొయ్యి
- D. రంధ్రం చేసిన గవ్వ పూస
ప్రశ్న 3
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. బుర్జహోమ్ — కాశ్మీర్ 2. అత్తిరంపాక్కం — తమిళనాడు 3. భీమ్బేట్కా — రాజస్థాన్. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా సరిపోల్చబడ్డాయి?
- A. ఒకటి మాత్రమే
- B. రెండు మాత్రమే
- C. మూడూ
- D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: చరిత్రపూర్వ సమాజాలను పునర్నిర్మించడంలో పురావస్తు వస్తువుకు ఎంత ప్రాముఖ్యత ఉందో, అది లభించిన పురావస్తు సందర్భానికీ అంతే ప్రాముఖ్యత ఉంది. భారత ఉపఖండంలోని ఉదాహరణలతో చర్చించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- లభించిన మూలస్థానం, స్తర విన్యాసం, ఇతర అవశేషాలతో సంబంధాల ఆధారంగా పురావస్తు సందర్భాన్ని నిర్వచించండి.
- పనిముట్లు, జీవ అవశేషాలు, నివాస నిర్మాణ లక్షణాలు సమష్టిగా నాటి కార్యకలాపాలను ఎలా నిర్ధారిస్తాయో వివరించండి.
- నివాస కాలాన్ని చిత్రాలు గీసిన కాలం నుంచి వేరుచేసి చూపడానికి భీమ్బేట్కాను ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
- వివిధ వర్గాల ఆధారాల ప్రాముఖ్యతను చూపడానికి బుర్జహోమ్ను ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
- పునర్నిక్షేపణం, అవశేషాల పరిరక్షణలోని అసమానతల వల్ల ఏర్పడే పక్షపాతం, ఉపరితలంపై విడివిడిగా లభించే అవశేషాల పరిమితులను చర్చించండి.
- శాస్త్రీయ కాలనిర్ణయం, అంతరశాస్త్ర విశ్లేషణ, పురావస్తు స్థలాల రక్షణను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Our Pasts–I: What, Where, How and When?; From Hunting–Gathering to Growing Food; What Books and Burials Tell Us.
- Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century.
- Archaeological Survey of India: Indian Archaeology – A Review, excavation reports and official site descriptions; asi.nic.in.
- UNESCO World Heritage Centre: Rock Shelters of Bhimbetka; whc.unesco.org.
- India Code: Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains Act, 1958; Antiquities and Art Treasures Act, 1972; indiacode.nic.in.
