New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · సింధు లోయ నాగరికత

జంతువుల మచ్చిక

జంతువుల మచ్చిక సింధు లోయ లేదా హరప్పా నాగరికతలో ఆహార సరఫరా, వ్యవసాయం, రవాణా, చేతివృత్తుల ఉత్పత్తికి తోడ్పడింది. పశువులు, గేదెలు, గొర్రెలు, మేకలు ప్రధాన పశుసంపద వనరులుగా ఉండేవి. కుక్కలు, పందులకు సంబంధించిన ఆధారాలు కూడా పురావస్తు రికార్డుల్లో కనిపిస్తాయి. మచ్చిక చేసుకున్న జంతువులు, వేట ద్వారా ఉపయోగించుకున్న జంతువులు, ముద్రలపై ప్రతీకాత్మకంగా చిత్రీకరించిన జంతువుల మధ్య తేడాను గుర్తించడం పరీక్షల దృష్ట్యా కీలకం. ఎముకలు, చిత్రాలు, చిన్న బొమ్మలు వేర్వేరు రకాల ఆధారాలను అందిస్తాయి; ఒకదానికి బదులుగా మరొకదాన్ని సమానమైన ఆధారంగా పరిగణించకూడదు.

1. పశుపోషణ మూలాలు, ఆర్థిక ప్రాధాన్యం

జంతువుల పెంపుడుీకరణ అనేది మానవులు జంతు సమూహాలను నిర్వహిస్తూ, వాటి సంతానోత్పత్తి, ప్రవర్తన, జీవసంబంధ లక్షణాలను ప్రభావితం చేసే దీర్ఘకాలిక ప్రక్రియ. ఇది ఒక నిర్దిష్ట జంతువును మచ్చిక చేసుకోవడానికి భిన్నమైనది. ఉదాహరణకు, పట్టుబడిన ఏనుగు జీవశాస్త్రపరంగా పెంపుడుీకరించబడిన సంతానోత్పత్తి సమూహానికి చెందకపోయినా, దానికి శిక్షణ ఇవ్వవచ్చు. హరప్పా కళలో చిత్రించిన అనేక రకాల జంతువులను అర్థం చేసుకోవడంలో ఈ వ్యత్యాసం అత్యంత ముఖ్యమైనది.

హరప్పా పశుపోషణ మూలాలు దక్షిణాసియాలోని వాయవ్య ప్రాంతంలో అంతకుముందు ఉన్న ఆహారోత్పత్తి సమాజాల్లో కనిపిస్తాయి. బోలన్ కనుమ సమీపంలోని మెహర్‌గఢ్‌లో సుమారు క్రీ.పూ. 7000 నుంచి తొలి దశ సాగు, పశువుల నిర్వహణకు సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి. గొర్రెలు, మేకలు, గోజాతి పశువులు అక్కడి ఆర్థిక వ్యవస్థలో ముఖ్యమైన భాగాలుగా మారాయి. ఈ పరివర్తన క్రమంగా జరిగింది; వ్యవసాయం, పశుపోషణ పద్ధతులు మరింత స్థిరపడుతున్నప్పటికీ, వాటితోపాటు వేట కూడా కొనసాగింది.

పరిపక్వ హరప్పా దశ నాటికి సింధు మైదానాలు, పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్, గుజరాత్, పొరుగు ప్రాంతాల్లో విస్తరించిన వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థలో పశుసంపద ఒక భాగంగా ఉండేది. జంతువులు మాంసం, పాలు, లాగుడు శక్తి, పేడ, ముడి పదార్థాలను అందించేవి. పశుసంపదను తరలించగల సంపద నిల్వగా కూడా వినియోగించుకోవచ్చు; పంట దిగుబడుల్లో హెచ్చుతగ్గులను తట్టుకోవడంలో అది కుటుంబాలకు తోడ్పడేది. అందువల్ల హరప్పా ఆర్థిక వ్యవస్థను కేవలం పంటలపై ఆధారపడిన పట్టణ నాగరికతగా కాకుండా, వ్యవసాయం–పశుపోషణ సమన్వయంతో కూడిన వ్యవస్థగా అర్థం చేసుకోవడం మరింత సముచితం.

  • జంతువుల మచ్చిక ఒక ప్రక్రియ; అది ఏదో ఒక హరప్పా నగరంలో జరిగిన ఒకే ఆవిష్కరణ కాదు.
  • మెహర్‌గఢ్ అంతకుముందు కాలానికి చెందిన వ్యవసాయ ఆవాసం; పరిపక్వ హరప్పా నగరం కాదు.
  • పట్టణాల డిమాండ్ కొంతవరకు గ్రామీణ ఆవాసాల్లోనూ, వాటి పరిసర ప్రాంతాల్లోనూ జరిగే పశుసంపద ఉత్పత్తిపై ఆధారపడి ఉండేది.

2. ప్రధాన పెంపుడు జంతువులు, వాటి ఉపయోగాలు

గోజాతి పశువులు అత్యంత ముఖ్యమైన పెంపుడు జంతువుల్లో ఒకటిగా ఉండేవి. అనేక హరప్పా స్థలాల్లో లభించిన జంతు అవశేషాల సముదాయాల్లో గోజాతి పశువుల అవశేషాలు ప్రముఖంగా కనిపిస్తాయి. మూపురం గల ఎద్దు ముద్రలపైనా, కాల్చిన మట్టితో రూపొందించిన ప్రతిరూపాల్లోనూ కనిపిస్తుంది. గోజాతి పశువులు మాంసాన్ని అందించేవి; పాలను కూడా అందించి ఉండవచ్చు. శిక్షణ పొందిన ఎద్దులు బండ్లను లాగడానికి, సాగు పనుల్లో సహాయపడటానికి ఉపయోగపడి ఉండవచ్చు. అయితే, ఎద్దు బొమ్మ ఒక్కటే దున్నడం లేదా పాల ఉత్పత్తి జరిగినట్లు నిరూపించదు: జంతు అవశేషాలు, భౌతిక వస్తువులు, విస్తృత వ్యవసాయ నేపథ్యాన్ని కలిపి పరిశీలించడం ద్వారా ఈ ఉపయోగాలను పునర్నిర్మిస్తారు.

గేదెలు కూడా పశుసంపద ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థలో భాగంగా ఉండేవి. వాటికి నీటితోనూ, అధిక తేమగల మేత ప్రాంతాలతోనూ ఉన్న అనుబంధం, పశుమందల్లో ఏ జంతువులు ఉండేవో నిర్ణయించడంలో స్థానిక పర్యావరణం ఎందుకు ముఖ్యమైనదో వివరిస్తుంది. గొర్రెలు, మేకలు మాంసం, పాలకు ఉపయోగకరమైన వనరులుగా ఉండేవి; గొర్రెలు ఉన్నిని కూడా అందించి ఉండవచ్చు. సాపేక్షంగా పొడిగా ఉండే లేదా పొదలతో కప్పబడిన భూభాగాల్లో ఆకులు, లేత కొమ్మలను మేయడానికి మేకలు ప్రత్యేకంగా అనుకూలంగా ఉండేవి. ప్రతి జాతి అందించిన వాటా ఆవాసాన్ని బట్టి మారేది. అందువల్ల హరప్పా పశుమందలన్నింటికీ ఒకే విధమైన జాతుల కూర్పు ఉండేది కాదు.

పెంపుడు పందులు, కుక్కల ఉనికి కూడా ఆధారాల్లో నమోదైంది. కొన్ని ఆవాసాల్లో పందులు ఆహార ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థలకు తోడ్పడ్డాయి. కుక్కలు బహుశా కాపలా కాయడం, నివాస ప్రాంతాల్లో ప్రజలకు సహాయపడడం వంటి పాత్రలను నిర్వహించి ఉండవచ్చు. జంతువుల ఉనికిని నిర్ధారించడం కంటే అవి నిర్వర్తించిన నిర్దిష్ట విధులను నిరూపించడం కష్టం. ఎముకలు, కొమ్ములు, ఇతర జంతు ఉత్పత్తులు హస్తకళలకు ముడిపదార్థాలుగా కూడా ఉపయోగపడ్డాయి. అయితే, జంతు ఉత్పత్తితో తయారైన ఒక వస్తువు లభించినంత మాత్రాన ఆ ఉత్పత్తికి మూలమైన జంతువు పెంపుడు జంతువేనని నిర్ధారించలేం.

  • గోజాతి పశువులు, గేదెలు: ఆహారం, పాల ఉత్పత్తికి ఉపయోగపడి ఉండే అవకాశం, ముఖ్యమైన శ్రమశక్తి వనరులు.
  • గొర్రెలు, మేకలు: మాంసం, పాలు; ముఖ్యంగా గొర్రెల నుంచి నార పదార్థం.
  • పేడ: ఇంధనంగా, ఎరువుగా విలువైన వనరు కాగలదు; పశుసంపదను గృహ, వ్యవసాయ అవసరాలతో అనుసంధానిస్తుంది.

3. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు జంతువుల పెంపకీకరణను ఎలా నిర్ధారిస్తారు

జంతు పురావస్తు శాస్త్రం (Zooarchaeology), పురావస్తు జంతుశాస్త్రం (Archaeozoology) అని కూడా పిలువబడుతుంది. ఇది పురావస్తు సందర్భాల్లో లభించే జంతు అవశేషాలను అధ్యయనం చేస్తుంది. నిపుణులు ఎముకలు, దంతాలను ప్రామాణిక నమూనాలతో పోల్చి గుర్తిస్తారు. శరీర పరిమాణం, అస్థిపంజర భాగాల నిష్పత్తులు, కొమ్ముల అంతర్భాగంలోని ఎముకల ఆకృతిశాస్త్ర లక్షణాలు పెంపుడు రూపాలను అడవి రూపాల నుంచి వేరుచేయడంలో సహాయపడవచ్చు. అయితే, ముక్కలుగా లభించే అవశేషాలు, ఒకదానితో మరొకటి పోలి ఉండే శరీర నిర్మాణ లక్షణాలు, వయస్సు లేదా లింగం వల్ల కలిగే మార్పులు గుర్తింపును కష్టతరం చేయవచ్చు.

మరణ సమయపు వయస్సు, లింగాలవారీ పంపిణీ వివరాలు పశుమందల నిర్వహణ విధానాలను పునర్నిర్మించడంలో సహాయపడతాయి. కొన్ని జంతువులను ఎక్కువ వయస్సు వచ్చే వరకు ఉంచడం సంతానోత్పత్తి, పాల ఉత్పత్తి లేదా శ్రమ కోసం వాటిని ఉపయోగించడాన్ని సూచించవచ్చు. మరోవైపు, చిన్న వయస్సు జంతువులను అధికంగా వధించడం మాంసోత్పత్తికి ప్రాధాన్యమిచ్చే వ్యూహాలను సూచించవచ్చు. ఇటువంటి నమూనాలను యాంత్రికంగా ఒక నిర్దిష్ట వినియోగంతో సమానం చేయకుండా జాగ్రత్తగా వ్యాఖ్యానించాలి. కోత గుర్తులు, కాలిన ఆనవాళ్లు, జంతు కళేబరాలను కోసి విభజించిన తీరు వాటిని ప్రాసెస్ చేసినట్లు ఆధారాలను అందిస్తాయి. అస్థిపంజరంపై ఒత్తిడి ఆనవాళ్లు లేదా వ్యాధి సంబంధిత మార్పులు కొన్నిసార్లు జంతువులతో చేయించిన పనులను తెలియజేయవచ్చు.

సందర్భం, శాస్త్రీయ విశ్లేషణ ఈ వ్యాఖ్యానాలను బలపరుస్తాయి. విశ్వసనీయమైన లభ్యతా నేపథ్యం లేని నమూనాల కంటే, కాలాన్ని కచ్చితంగా నిర్ధారించిన జనావాస పొరలో లభించిన ఎముకలు ఎక్కువ సమాచారాన్ని అందిస్తాయి. మట్టి పాత్రల్లోని లిపిడ్ అవశేషాల విశ్లేషణ ద్వారా జంతు కొవ్వులను ప్రాసెస్ చేసినట్లు తెలుసుకోవచ్చు; అనుకూల పరిస్థితుల్లో పాల కొవ్వుల ప్రాసెసింగ్‌ను కూడా గుర్తించవచ్చు. స్థిర సమస్థానికాల విశ్లేషణ ద్వారా ఆహారం, సంచారాన్ని పరిశీలించవచ్చు. ముద్రలు, చిన్న బొమ్మలు, బండి నమూనాలు ఈ పరిశోధన ఫలితాలకు అనుబంధ ఆధారాలుగా తోడ్పడతాయి. అయితే, ప్రతీకాత్మక చిత్రణలు మాత్రమే సంతానోత్పత్తి కోసం పెంపకం, ఆర్థిక ప్రాధాన్యం లేదా ఆచార సంబంధిత పద్ధతులను స్వతంత్రంగా నిర్ధారించలేవు.

  • జాతి గుర్తింపు ద్వారా ఏ జంతువు ఉందో తెలుస్తుంది; అది పెంపుడు జంతువా కాదా అనేది వేరే ప్రశ్న.
  • ఎముకలు లభించే పరిమాణం మంద పరిమాణంపై మాత్రమే కాకుండా, అవి భద్రపడిన తీరు, తవ్వకాల పద్ధతులు, అవశేషాలను పారవేసే పద్ధతులపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది.
  • జంతువుల ఉనికి, పెంపకీకరణ, ఆర్థిక వినియోగం, మతపరమైన ప్రాధాన్యాన్ని నిర్ధారించడానికి వేర్వేరు రకాల ఆధారాలు అవసరం.

4. వ్యవసాయం, రవాణా, ప్రాంతీయ అనుకూలనలో జంతువులు

పంటల సాగు, పశుసంపద నిర్వహణ ఒకదానినొకటి బలోపేతం చేసుకోగలిగేవి. జంతువులు పంట అవశేషాలను తినేవి; వాటి పేడ పొలాలకు పోషకాలను తిరిగి అందించగలిగేది. ఎద్దులతో బండ్లను లాగించడం వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు, ఇతర వస్తువులను తరలించే సామర్థ్యాన్ని పెంచింది. హరప్పా బండి నమూనాలు, చక్రాల చిత్రణలు చక్రాల రవాణా ప్రాధాన్యానికి ఆధారాలుగా నిలుస్తాయి. అయితే, విడివిడిగా లభించిన వస్తువులు ఉపయోగించిన జంతువు ఏదో ఎల్లప్పుడూ తెలియజేయవు. కాళీబంగన్‌లో కనుగొన్న దున్నిన పొలం తొలి హరప్పా దశకు చెందినది. ఇది సాగు పద్ధతులను వెల్లడిస్తుంది తప్ప, నాగలిని లాగడానికి ఉపయోగించిన జంతుజాతిని నేరుగా గుర్తించదు.

వర్షపాతం, మేత లభ్యత, నీటి అందుబాటును బట్టి పశుపోషణ వ్యూహాలు మారుతూ ఉండేవి. నదీ పరిసర ప్రాంతాలు ఆవులు, ఎద్దులు, గేదెల పెంపకానికి అనుకూలంగా ఉండగా, పొడి ప్రాంతాల్లో పరిస్థితులకు అనుగుణంగా గొర్రెలు, మేకలు, ఆవులు, ఎద్దులను పెంచేవారు. రుతువులను బట్టి పశుమందలను తరలించడం అనేది పర్యావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా అనుసరించి ఉండగల అనుసరణ పద్ధతి; కొన్ని సందర్భాల్లో దీనిని పరిశోధించడం కూడా సాధ్యమే. అయితే, ప్రతి సమాజమూ ఈ పద్ధతిని అనుసరించిందని భావించకూడదు. ప్రాంతీయంగా విశిష్టమైన పంటల సాగుతోపాటు, కొన్ని స్థలాల్లో చేపల వేట లేదా గవ్వలతో వస్తువుల తయారీతో కలిసి పశుపోషణ ఎలా కొనసాగిందో గుజరాత్‌లోని హరప్పా ఆవాసాలు వివరిస్తాయి.

పెంపుడు పశువులు ఉన్నప్పటికీ వన్య వనరుల వినియోగం అంతరించిపోలేదు. వివిధ స్థలాల్లో జింకలు, లేళ్లు, అడవి పందులు, చేపలు, ఇతర జంతువులు జీవనాధారానికి తోడ్పడ్డాయి. పెంపుడు జంతువుల, వన్య జంతువుల అవశేషాలు కలిసి లభించడం ఆర్థిక కార్యకలాపాల్లోని అనుకూలన సామర్థ్యాన్ని వెల్లడిస్తుంది. అదేవిధంగా, సుమారు క్రీ.పూ. 1900 తర్వాత సంభవించిన మార్పులను ప్రాంతాలవారీగా అర్థం చేసుకోవాలి: ప్రధాన పట్టణ కేంద్రాల క్షీణత అంటే పూర్వపు హరప్పా సాంస్కృతిక ప్రాంతమంతటా పశుపోషణ లేదా వ్యవసాయం అంతరించిపోయిందని కాదు.

5. వివాదాస్పద గుర్తింపులు మరియు పరీక్షలలో పాటించాల్సిన జాగ్రత్తలు

హరప్పా పురావస్తు శాస్త్రంపై జరిగే చర్చల్లో అత్యంత తరచుగా వివాదానికి దారితీసే జంతువు గుర్రం. కచ్‌లోని సుర్కోటడాలో లభించినట్లు నివేదించిన అశ్వజాతి అవశేషాలను కొందరు నిపుణులు గుర్రానికి చెందినవిగా గుర్తించగా, మరికొందరు ఆ గుర్తింపును ప్రశ్నించారు లేదా వాటిని ఇతర అశ్వజాతులకు చెందినవిగా వర్గీకరించడానికి మొగ్గుచూపారు. స్తరశాస్త్రం (Stratigraphy), గుర్రం–అడవి గాడిదల మధ్య తేడాను గుర్తించడం ఇందులో ప్రధాన అంశాలు. ఈ అవశేషాల ఆధారంగా పరిపక్వ హరప్పా దశ ఆర్థిక వ్యవస్థను గుర్రాలు కేంద్రంగా సాగినదిగా వర్ణించడం సమర్థనీయం కాదు; అలాగే గుర్రాలు లాగే రథాలు విస్తృతంగా వాడుకలో ఉన్నాయని కూడా ఇవి నిర్ధారించవు.

హరప్పా చిత్రణల్లో ఏనుగులు, ఖడ్గమృగాలు, పులులు కనిపిస్తాయి. అయితే, వాటి చిత్రణ వాటిని మచ్చిక చేసుకున్నారని నిర్ధారించదు. దంతపు వస్తువులు ఏనుగుల నుంచి లభించే ఉత్పత్తులు అందుబాటులో ఉన్నాయని సూచిస్తాయి; తప్పనిసరిగా మానవ నియంత్రణలో ఏనుగుల సంతానోత్పత్తి జరిగిందని కాదు. ఒంటెల అవశేషాలు, తొలి పెంపుడు కోళ్లకు సంబంధించిన వాదనల విషయంలోనూ స్థలం, కాలం, గుర్తింపుపై శ్రద్ధ అవసరం; వీటిని నాగరికత అంతటా అమలులో ఉన్నట్లు దృఢంగా నిర్ధారితమైన జంతుపోషణ పద్ధతులుగా సాధారణీకరించకూడదు.

హరప్పా ముద్రలపై తరచుగా కనిపించే ఒకే కొమ్ము గల ప్రాణిని సూచించడానికి సంప్రదాయంగా ఉపయోగించే పేరు ‘యూనికార్న్’. దాని చిత్రణ, జంతుశాస్త్రపరంగా యూనికార్న్ అనే ప్రాణి నిజంగా ఉనికిలో ఉండేదనడానికి ఆధారం కాదు. మూపురం లేని యూనికార్న్ ఆకృతిని, దానికి భిన్నమైన మూపురం గల జెబూ ఎద్దుతో కూడా గందరగోళపరచకూడదు. సింధు లిపిని ఇంకా ఛేదించనందున, జంతువుల కచ్చితమైన పేర్లు, పశుపోషణ నిబంధనలు, నిర్దిష్ట ప్రాణుల మతపరమైన అర్థాలను లిఖిత ఆధారాల నుంచి విశ్వసనీయంగా తెలుసుకోవడం సాధ్యం కాదు.

  • ఒక జంతువు ముద్రపై చిత్రించబడి ఉండటాన్ని, దానిని మచ్చిక చేసుకున్నారనడానికి సమానంగా పరిగణించవద్దు.
  • వివాదాస్పదమైన గుర్రపు అవశేషాలను, హరప్పా నాగరికత గుర్రాలపై ఆధారపడిందనడానికి రుజువుగా పరిగణించవద్దు.
  • ఒక స్థలం నుంచి లభించిన ప్రాచీన DNA లేదా అవశిష్ట ఆధారాలను ఉపయోగించి ప్రతి హరప్పా ఆవాసం గురించి ఆధారరహిత వాదనలు చేయడం మానుకోండి.

కాలరేఖ

  1. Approximately 7000 BCE onward

    వాయవ్య దక్షిణాసియాలో తొలి వ్యవసాయానికి, అభివృద్ధి చెందుతున్న పశుసంపద నిర్వహణకు మెహర్‌గఢ్ ఆధారాలను అందిస్తుంది.

  2. Approximately 3300–2600 BCE

    తొలి హరప్పా సమాజాలు ప్రాంతీయ వ్యవసాయ, పశుపోషణ ఆర్థిక వ్యవస్థలను విస్తరించాయి.

  3. Approximately 2600–1900 BCE

    పరిపక్వ హరప్పా దశ నగరాలు పరస్పరం అనుసంధానమైన పంటల సాగు, పశుపోషణ, మార్పిడి జాలాలపై ఆధారపడి ఉండేవి.

  4. After approximately 1900 BCE

    పట్టణాల క్షీణతతోపాటు ప్రాంతీయ ఆర్థిక పునర్వ్యవస్థీకరణ జరిగింది; పశుపోషణ కొనసాగింది.

హరప్పా పశుపోషణ విధానాల పునర్నిర్మాణం

  1. 1. పురావస్తు సందర్భాలను నమోదు చేసిన ప్రదేశాల నుంచి జంతు అవశేషాలను వెలికితీయాలి.
  2. 2. అవశేషాలు లభించిన నిక్షేపం కాలాన్ని, అది చెదరకుండా ఉందో లేదో నిర్ధారించాలి.
  3. 3. జంతు జాతులను గుర్తించి, అవి పెంపుడు జంతువులా లేదా అడవి జంతువులా అనేది అంచనా వేయాలి.
  4. 4. వయస్సు, లింగం, మాంసం కోసం కోసిన గుర్తులు, అస్థిపంజర మార్పులను పరిశీలించాలి.
  5. 5. అందుబాటులో ఉన్నచోట అవశిష్టాలు, సమస్థానికాలు, భౌతిక సంస్కృతికి సంబంధించిన ఆధారాలను సమన్వయం చేయాలి.
  6. 6. అనిశ్చితులను స్పష్టంగా పేర్కొంటూ పశుపోషణ పద్ధతులను పునర్నిర్మించాలి.
జంతువులకు సంబంధించిన ఆధారాలు: విశ్వసనీయ నిర్ధారణలు, పరిమితులు
జంతువు లేదా సమూహంప్రధాన ఆధారాలుఅర్థాన్వయంలో పాటించాల్సిన జాగ్రత్త
మూపురం గల జెబూతో సహా పశువులుఎముకలు, ముద్రలు, చిన్న బొమ్మలుచిత్రాల ఆధారంగా మాత్రమే పాల ఉత్పత్తిని లేదా లాగుడు పనులకు పశువులను ఉపయోగించడాన్ని నిర్ధారించలేం.
గేదెజంతు అవశేషాలు, చిత్రణలుపెంపుడు జంతువా లేదా అడవి జంతువా అని నిర్ధారించడానికి పురావస్తు సందర్భాన్ని, శరీర నిర్మాణాన్ని పరిశీలించాలి.
గొర్రెలు, మేకలుఎముకలు, దంతాలుముక్కలుగా లభించే గొర్రెలు, మేకల అవశేషాల మధ్య తేడాను గుర్తించడం కష్టంగా ఉండవచ్చు.
గుర్రం, ఇతర అశ్వ కుటుంబ జంతువులుముఖ్యంగా సుర్కోటడాలో లభించినట్లు నివేదించిన అస్థిపంజర అవశేషాలువాటి గుర్తింపు, వాటి ఆధారంగా తీసుకునే నిర్ధారణలు ఇప్పటికీ వివాదాస్పదమే.
ఏనుగు, ఖడ్గమృగం, పులిచిత్రణలు; కొన్ని సందర్భాల్లో జంతు ఉత్పత్తులు లేదా అవశేషాలుచిత్రీకరించడం లేదా ఉపయోగించుకోవడం అనేవి జంతువులను మచ్చిక చేసుకున్నట్లు నిర్ధారించవు.
ఏకశృంగ జంతువుముద్రలపై పదేపదే కనిపించే ఆకృతిఇది నిర్ధారిత జీవజాతి కాదు.

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కొటడా భాద్లీ, గుజరాత్: పాల శుద్ధి, పాల ఉత్పత్తుల తయారీకి ఆధారాలు

కచ్‌లోని హరప్పా ఆవాసమైన కొటడా భాద్లీలో లభించిన మృణ్మయ పాత్రలపై కొవ్వు పదార్థాల అవశేషాల పరిశోధన, క్రీ.పూ. మూడవ సహస్రాబ్దిలో పాల శుద్ధి, పాల ఉత్పత్తుల తయారీ జరిగినట్లు ఆధారాలను గుర్తించింది. 2020లో సైంటిఫిక్ రిపోర్ట్స్‌లో ప్రచురితమైన ఈ అధ్యయనం, కుండల ఆకారాలు లేదా ముద్రలపై చిత్రాలు స్వతంత్రంగా నిర్ధారించలేని జంతు ఉత్పత్తుల వినియోగాన్ని పాత్రలలోని అవశేషాలు ఎలా వెల్లడించగలవో వివరిస్తుంది. ప్రతి కుండలోనూ పాలు ఉండేవని లేదా నాగరికత అంతటా పాడి కార్యకలాపాలు ఒకే విధంగా ఉండేవని ఇది సూచించదు.

సుర్కోటడా, గుజరాత్: వివాదాస్పద గుర్రపు ఆధారాలు

సుర్కోటడాలో లభించిన అశ్వకులానికి చెందిన జంతువుల ఎముకలు హరప్పా సందర్భాలలో గుర్రాల ఉనికిపై చర్చలకు కేంద్రబిందువయ్యాయి. కొందరు నిపుణులు వాటిని గుర్రపు ఎముకలుగా గుర్తించడాన్ని సమర్థించగా, మరికొందరు దానిని ప్రశ్నించారు. తులనాత్మక శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం, విశ్వసనీయమైన స్తరశాస్త్ర అధ్యయనం ఎంత ముఖ్యమో ఈ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది. ఒక ఆవాసంలో గుర్రం ఉండి ఉండవచ్చనే అవకాశాన్ని, విస్తృత స్థాయిలో గుర్రాలను మచ్చిక చేసుకున్నారనే లేదా సైనిక అవసరాలకు ఉపయోగించారనే వాదనల నుంచి వేరుచేసి చూడాల్సిన అవసరాన్ని కూడా ఇది చాటుతుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

హరప్పా పశుపోషణకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఒక జంతువును ముద్రపై చిత్రించడం, దానిని మచ్చిక చేసుకున్నారని నిరూపించడానికి సరిపోతుంది. 2. మరణ సమయపు వయోవారీ వివరాలు పశుసంపద నిర్వహణ విధానాలను పునర్నిర్మించడంలో సహాయపడతాయి. 3. మృణ్మయ పాత్రలలోని కొవ్వు పదార్థాల అవశేషాలు పాల శుద్ధి, పాల ఉత్పత్తుల తయారీకి ఆధారాలను అందించగలవు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

హరప్పా సమాజంలో జంతువులను మచ్చిక చేసుకోవడాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి మెహర్‌గఢ్‌కు ఉన్న ప్రాధాన్యాన్ని కింది వాటిలో ఏది అత్యుత్తమంగా వివరిస్తుంది?

  • A. హరప్పా నగరాలు అభివృద్ధి చెందిన తరువాత మాత్రమే పశుపోషణ ప్రారంభమైందని ఇది నిరూపిస్తుంది.
  • B. హరప్పా పట్టణీకరణకు ముందే ఉన్న వ్యవసాయం, పశుపోషణకు సంబంధించిన ప్రాచీన ఆధారాలను ఇది అందిస్తుంది.
  • C. పరిపక్వ హరప్పా దశలో గుర్రాలు లాగే రథాలను విస్తృతంగా ఉపయోగించినట్లు ఇది నిర్ధారిస్తుంది.
  • D. తొలి ఆహారోత్పత్తి సముదాయాలు వేటను వెంటనే విడిచిపెట్టాయని ఇది తెలియజేస్తుంది.

ప్రశ్న 3

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. కోటడా భాద్లీ — పాల ఉత్పత్తుల తయారీకి సంబంధించి మట్టి పాత్రల్లోని అవశేషాల ఆధారాలు. 2. సుర్కోటడా — అశ్వ కుటుంబానికి చెందిన జంతువుల అవశేషాల గుర్తింపుపై చర్చ. 3. హరప్పా ఏకశృంగ జంతు ముద్రలు — మచ్చిక చేసుకున్న ఒకే కొమ్ము గల జంతు జాతికి నిశ్చయాత్మక ఆధారాలు. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడూ
  • D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: పశుపోషణ హరప్పా ఆర్థిక వ్యవస్థలో అంతర్భాగంగా ఉండేది. అయితే, దాని స్వరూపాన్ని పునర్నిర్మించేటప్పుడు జాగ్రత్త అవసరం. పురావస్తు ఆధారాలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 150 పదాలలో సమాధానం రాయండి.
  • మెహర్‌గఢ్ ప్రతిబింబించే పూర్వకాల వ్యవసాయ, పశుపోషణ నేపథ్యాన్ని పరిచయం చేయండి.
  • ఆహారం, నాగళ్లు–బండ్లను లాగడం, రవాణా, ఎరువు, హస్తకళలకు పశుసంపద అందించిన తోడ్పాటును వివరించండి.
  • ఆవులు–ఎద్దులు, గేదెలు, గొర్రెలు, మేకలను ప్రధాన పశుసంపద వనరులుగా గుర్తించండి.
  • ఎముకలు, వయోవారీ వివరాలు, జంతువులను కోసిన గుర్తులు, మృణ్మయ పాత్రలలోని అవశేషాలను చర్చించండి.
  • పాడి కార్యకలాపాల ఆధారాలకు కొటడా భాద్లీని ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
  • ముద్రలపై ప్రతీకాత్మక చిత్రణను జంతువులను మచ్చిక చేసుకోవడం నుంచి వేరుచేసి చూపుతూ, సుర్కోటడా వివాదాన్ని ప్రస్తావించండి.
  • ప్రాంతీయ వైవిధ్యాన్ని, అనేక స్వతంత్ర రకాల ఆధారాల అవసరాన్ని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part I, Chapter 1: Bricks, Beads and Bones.
  • NCERT, Our Pasts–I, chapter on early farming and herding.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century.
  • Archaeological Survey of India, official excavation reports and publications on Harappan sites, including Surkotada.
  • Scientific Reports, 2020: Earliest direct evidence of dairy product processing in Harappan South Asia.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp