భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI) భారతదేశ కేంద్ర బ్యాంకు. దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను నిర్వహించడం, నియంత్రించడం దీని ప్రధాన విధి. ఇది 1935 సంవత్సరంలో స్థాపించబడిన చట్టబద్ధ సంస్థ...
Credit: Anurag Vijay 03 · CC BY-SA 4.0 · source
భారతదేశంలోని న్యూఢిల్లీలో రాజ్‌పథ్‌పై ఉన్న ప్రభుత్వ భవనాల సముదాయం
Credit: A.Savin · FAL · source
1. అర్థం, గణన మరియు బడ్జెట్ వర్గీకరణ
కోశ విధానం అనేది పన్నుల విధింపు, వ్యయం, రుణ సేకరణకు సంబంధించి ప్రభుత్వం తీసుకునే నిర్ణయాలకు సంబంధించినది. ప్రభుత్వం యొక్క వార్షిక నిధుల సమీకరణ అవసరాన్ని తెలియజేసే ప్రధాన సూచిక కోశ లోటు. రుణం సృష్టించకుండా లభించే రాబడుల కంటే మొత్తం వ్యయం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు ఇది ఏర్పడుతుంది. అందువల్ల, ప్రభుత్వానికి గణనీయమైన పన్ను వసూళ్లు ఉన్నప్పటికీ, దాని వ్యయ బాధ్యతలు అంతకంటే ఎక్కువగా ఉంటే భారీ కోశ లోటు ఏర్పడవచ్చు.
సూత్రం: కోశ లోటు = రెవెన్యూ వ్యయం + మూలధన వ్యయం − రెవెన్యూ రాబడులు − రుణేతర మూలధన రాబడులు. రెవెన్యూ రాబడుల్లో పన్ను ఆదాయం, రుసుములు, డివిడెండ్లు, వడ్డీ రాబడులు వంటి పన్నేతర ఆదాయం ఉంటాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వానికి సంబంధించి, రాష్ట్రాల వాటాను మినహాయించిన నికర పన్ను ఆదాయాన్ని ఈ గణనలో ఉపయోగిస్తారు. రుణేతర మూలధన రాబడుల్లో ప్రధానంగా ఇచ్చిన రుణాల వసూళ్లు, పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ ద్వారా వచ్చే రాబడులతో సహా ఇతర మూలధన రాబడులు ఉంటాయి.
వ్యయం ₹50 లక్షల కోట్లు, రెవెన్యూ రాబడులు ₹30 లక్షల కోట్లు, రుణేతర మూలధన రాబడులు ₹2 లక్షల కోట్లు ఉన్నాయని అనుకుందాం. కోశ లోటు ₹18 లక్షల కోట్లు అవుతుంది. నామమాత్ర GDP ₹300 లక్షల కోట్లు అయితే, ఈ లోటు GDPలో 6%కి సమానం. వాస్తవ GDPకి బదులుగా నామమాత్ర GDPని ఉపయోగించడం వల్ల లవం, హారం రెండింటినీ ప్రస్తుత ధరల్లో కొలిచినట్లవుతుంది.
కేంద్ర బడ్జెట్‌లోని ‘బడ్జెట్ ఒక చూపులో’ పత్రం లోటు సూచికలను, నిధుల సమీకరణ వివరాలను అందిస్తుంది. బడ్జెట్ అంచనాలు రాబోయే సంవత్సరానికి సంబంధించిన అంచనాలు; సవరించిన అంచనాలు ప్రస్తుత సంవత్సరపు అంచనాలను నవీకరిస్తాయి; వాస్తవ గణాంకాలు వాస్తవంగా సాధించిన ఫలితాలను తెలియజేస్తాయి. వాస్తవ గణాంకాన్ని బడ్జెట్ లక్ష్యంతో పోల్చేటప్పుడు సంబంధిత సంవత్సరం, అంచనా దశ రెండింటినీ పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
- కొత్తగా తీసుకున్న రుణం కోశ లోటును తగ్గించదు; అది లోటును పూడ్చడానికి నిధులను సమకూరుస్తుంది.
- రుణ వసూళ్లు రాబడులు కాగా, ప్రభుత్వం కొత్తగా ఇచ్చే రుణాలు మూలధన వ్యయం కిందకు వస్తాయి.
- కోశ లోటును లెక్కించడానికి ఉపయోగించే మొత్తం వ్యయంలో రుణ అసలు తిరిగి చెల్లింపులను మినహాయిస్తారు; వడ్డీ చెల్లింపులను చేర్చుతారు.
2. కోశ లోటు, ఇతర లోటులు, ప్రభుత్వ రుణం మధ్య పోలిక
రెవెన్యూ లోటు అనేది రెవెన్యూ వ్యయం నుంచి రెవెన్యూ రాబడులను తీసివేయగా వచ్చే మొత్తం. రెవెన్యూ ఖాతాలో వర్గీకరించిన వ్యయాన్ని తీర్చడానికి ప్రస్తుత రాబడులు సరిపోవడం లేదని ఇది సూచిస్తుంది. రెవెన్యూ వ్యయంలో జీతాలు, పింఛన్లు, వడ్డీ, రాయితీలు, గ్రాంట్లు ఉంటాయి. అయితే, లెక్కల వర్గీకరణ ఆర్థిక ఉపయోగాన్ని పూర్తిగా ప్రతిబింబించదు: విద్య, వ్యాధి నివారణ ఆరోగ్య సంరక్షణపై చేసే వ్యయాన్ని రెవెన్యూ వ్యయంగా వర్గీకరించినప్పటికీ, అది గణనీయమైన దీర్ఘకాలిక ప్రయోజనాలను సృష్టించగలదు.
ప్రాథమిక లోటు అనేది కోశ లోటు నుంచి వడ్డీ చెల్లింపులను తీసివేయగా వచ్చే మొత్తం. ఇది గతంలో పేరుకుపోయిన రుణ బాధ్యతలపై వడ్డీ వ్యయాన్ని ప్రస్తుత నిధుల కొరత నుంచి వేరు చేస్తుంది. ప్రాథమిక లోటు సున్నాగా ఉండటమంటే, ప్రస్తుత వడ్డీయేతర వ్యయం రుణేతర రాబడులకు సమానంగా ఉందని అర్థం; అప్పుడు కోశ లోటు వడ్డీ చెల్లింపులకు సమానంగా ఉంటుంది. రుణ సేకరణ లేదా ప్రభుత్వ రుణం లేకుండా పోయిందని దీని అర్థం కాదు.
ప్రభావవంతమైన రెవెన్యూ లోటు అనేది రెవెన్యూ లోటు నుంచి మూలధన ఆస్తుల సృష్టికి ఇచ్చే గ్రాంట్లను తీసివేయగా వచ్చే మొత్తం. గ్రాంట్లను స్వీకరించినవారు వాటిని ఆస్తుల సృష్టికి ఉపయోగించినప్పటికీ, కేంద్ర ప్రభుత్వ ఖాతాల్లో ఇటువంటి గ్రాంట్లను రెవెన్యూ వ్యయంగా వర్గీకరిస్తారు. లెక్కల వర్గీకరణకు, ఆ గ్రాంట్లతో చేపట్టే వ్యయ స్వభావానికి మధ్య తేడాను గుర్తించడానికి ఈ సూచిక ఉపయోగపడుతుంది.
ప్రభుత్వ రుణం సంచిత నిల్వ కాగా, ద్రవ్య లోటు వార్షిక ప్రవాహం. పదేపదే ఏర్పడే లోటులు సాధారణంగా రుణ బాధ్యతలను పెంచుతాయి. అయితే, రుణంలో మార్పులు మదింపు ప్రభావాలను, ఇతర నిల్వ–ప్రవాహ సర్దుబాట్లను కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వ లోటును కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఉమ్మడి లోటుగా పొరబడకూడదు. అదేవిధంగా, ద్రవ్య లోటు అనేది కరెంటు ఖాతా లోటు కాదు; కరెంటు ఖాతా లోటు ప్రపంచంలోని ఇతర దేశాలతో జరిగే లావాదేవీలకు సంబంధించినది.
- మూలధన వ్యయం తగినంత ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు, రెవెన్యూ మిగులు ఉన్నప్పటికీ కోశ లోటు ఉండవచ్చు.
- వడ్డీ చెల్లింపులు కోశ లోటును మించినప్పుడు ప్రాథమిక మిగులు ఏర్పడుతుంది.
- ఇప్పటికే ఉన్న రుణాన్ని కూడా తిరిగి చెల్లించాల్సి వచ్చినప్పుడు, స్థూల రుణ సేకరణ అవసరాలు నికర రుణ సేకరణ కంటే ఎక్కువగా ఉంటాయి.
3. లోటు నిధుల సమీకరణ, స్థూల ఆర్థిక పరిణామాలు
కేంద్ర ప్రభుత్వం తన లోటును ప్రధానంగా మార్కెట్ రుణాల ద్వారా భర్తీ చేస్తుంది. వీటిలో నిర్దిష్ట కాలపరిమితి గల ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు, ట్రెజరీ బిల్లులు ఉంటాయి. వీటితోపాటు చిన్న పొదుపులకు సంబంధించిన రుణ బాధ్యతలు, విదేశీ సహాయం, నగదు నిల్వల్లో మార్పులు వంటి ఇతర నిధుల సమీకరణ వనరులను కూడా ఉపయోగిస్తుంది. భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు ప్రభుత్వ రుణ నిర్వహణ సంస్థగా వ్యవహరిస్తుంది. రుణాల ద్వారా నిధులు సమీకరించడాన్ని పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ వంటి రాబడుల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. ఇటువంటి రాబడులు తిరిగి చెల్లించాల్సిన బాధ్యతను సృష్టించకుండానే లెక్కించిన లోటును తగ్గిస్తాయి.
లోటు ఏర్పడినంత మాత్రాన అది హానికరమైనదని గానీ, ప్రయోజనకరమైనదని గానీ భావించకూడదు. ఆర్థిక మాంద్యం సమయంలో ప్రభుత్వ వ్యయాన్ని పెంచడం లేదా పన్నులను తగ్గించడం ద్వారా సమిష్టి డిమాండ్‌కు, ఉపాధికి, ప్రైవేటు రంగ ఆదాయాలకు మద్దతు ఇవ్వవచ్చు. ఆర్థిక కార్యకలాపాలు మందగించినప్పుడు పన్ను వసూళ్లు తగ్గడం వంటి స్వయంచాలక స్థిరీకరణ సాధనాలు, ప్రభుత్వం కొత్తగా విచక్షణాధికారంతో విధాన నిర్ణయం తీసుకోకపోయినా, లోటును పెంచవచ్చు.
ఆర్థిక వ్యవస్థ తన ఉత్పాదక సామర్థ్యానికి చేరువలో ఉన్నప్పుడు, అదనపు డిమాండ్ ఉత్పత్తిని గణనీయంగా పెంచడానికి బదులుగా ద్రవ్యోల్బణాన్ని, దిగుమతులను పెంచవచ్చు. ప్రభుత్వం భారీగా రుణాలు తీసుకోవడం వల్ల నిధుల సమీకరణ వ్యయాలు పెరగవచ్చు లేదా ప్రైవేటు రుణగ్రహీతలకు అందుబాటులో ఉండే నిధులు తగ్గవచ్చు. దీనివల్ల ప్రైవేటు పెట్టుబడుల స్థానభ్రంశ ప్రభావం (crowding out) ఏర్పడుతుంది. ఈ ప్రభావాలు ద్రవ్య పరిస్థితులు, విత్త వ్యవస్థ విస్తృతి, వినియోగంలో లేని ఉత్పాదక సామర్థ్యంపై ఆధారపడి ఉంటాయి; ప్రతి లోటు వల్ల ఇవి అనివార్యంగా సంభవించవు.
రవాణా, నీటిపారుదల లేదా విద్యుత్ రంగాల్లో సముచితంగా ఎంపిక చేసిన ప్రభుత్వ పెట్టుబడులు వ్యాపార వ్యయాలను తగ్గించి, ప్రైవేటు పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించగలవు. దీనివల్ల ప్రైవేటు పెట్టుబడుల ప్రేరణ ప్రభావం (crowding in) ఏర్పడుతుంది. అందువల్ల ప్రధానంగా ప్రకటించే లోటు పరిమాణంతోపాటు వ్యయ నాణ్యత, సమయం, అమలు కూడా ముఖ్యమైనవే. వడ్డీ చెల్లింపులు నిరంతరం అధికంగా ఉండటం వల్ల అభివృద్ధి, సంక్షేమ వ్యయాలకు అందుబాటులో ఉండే విత్తపరమైన వెసులుబాటు తగ్గవచ్చు.
ప్రజల నుంచి రుణాలు తీసుకోవడం అంటే డబ్బు ముద్రించడమే అని అర్థం కాదు. కేంద్ర బ్యాంకు ప్రత్యక్షంగా నిధులు సమకూర్చడం, ద్రవ్య సరఫరా ద్వారా తోడ్పాటు అందించడం వల్ల కలిగే ప్రభావాలు సాధారణ మార్కెట్ రుణాల ప్రభావాలకు భిన్నంగా ఉంటాయి. ద్రవ్య నిర్వహణ కోసం ద్వితీయ మార్కెట్‌లో RBI ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలను కొనుగోలు చేయడాన్ని, ప్రభుత్వం కొత్తగా జారీ చేసే రుణ పత్రాలను నేరుగా కొనుగోలు చేయడంతో సమానంగా భావించకూడదు.
- వృద్ధి, ద్రవ్యోల్బణం, వడ్డీ వ్యయాలు, వ్యయ కూర్పుతో కలిపి లోటును అంచనా వేయాలి.
- దేశీయ కరెన్సీలో రుణాలు తీసుకోవడం వల్ల మారకపు రేటు మార్పుల ప్రత్యక్ష ప్రభావానికి గురయ్యే అవకాశం తగ్గుతుంది; అయితే, విత్తపరమైన ప్రమాదం పూర్తిగా తొలగిపోదు.
4. భారతదేశ విత్త బాధ్యత చట్రం
2004లో అమలులోకి వచ్చిన ద్రవ్య బాధ్యత మరియు బడ్జెట్ నిర్వహణ చట్టం, 2003, కేంద్ర స్థాయిలో ద్రవ్య క్రమశిక్షణ, పారదర్శకత కోసం చట్టబద్ధమైన వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ చట్టం ప్రకారం ద్రవ్య విధాన ప్రకటనలు, నివేదికలను పార్లమెంటుకు సమర్పించాలి. రాష్ట్రాలు తమ తమ ద్రవ్య బాధ్యత చట్టాల పరిధిలో పనిచేస్తాయి; వాటి రుణ సమీకరణను రాజ్యాంగంలోని అధికరణం 293 కూడా నియంత్రిస్తుంది.
2018 సవరణ కేంద్రానికి GDPలో 3% ద్రవ్య లోటు ప్రమాణాన్ని, నిర్దిష్ట లక్ష్య తేదీలతో సాధారణ ప్రభుత్వానికి GDPలో 60%, కేంద్ర ప్రభుత్వానికి GDPలో 40% రుణ లక్ష్యాలను నిర్దేశించింది. ఈ చట్టబద్ధమైన ప్రమాణాలను వార్షిక బడ్జెట్ అంచనాలు, తదనంతర ద్రవ్య స్థిరీకరణ మార్గాలతో కలిపి చూడకూడదు. గతంలో నిర్దేశించిన లక్ష్యాన్ని సాధించిన ఫలితంగా గానీ, ప్రస్తుత సంవత్సరానికి మార్పులేని గరిష్ఠ పరిమితిగా గానీ పేర్కొనకూడదు.
ఈ వ్యవస్థ లక్ష్యాల నుంచి వైదొలగడానికి జాతీయ భద్రత, యుద్ధం, జాతీయ విపత్తు, వ్యవసాయ కార్యకలాపాలకు తీవ్ర అంతరాయం వంటి నిర్దిష్ట అసాధారణ పరిస్థితులతో పాటు, నిర్దేశిత సంస్కరణలు, వృద్ధికి సంబంధించిన పరిస్థితులను కూడా గుర్తిస్తుంది. చట్టబద్ధమైన మినహాయింపు యంత్రాంగం, దాని షరతులు, సమాచార వెల్లడి నిబంధనలకు లోబడి, ఒక సంవత్సరంలో ద్రవ్య లోటు లక్ష్యం నుంచి GDPలో గరిష్ఠంగా 0.5 శాతం పాయింటు మేర వైదొలగడానికి అనుమతిస్తుంది.
నిర్దిష్ట మినహాయింపులను అనుమతిస్తూనే, కేంద్ర ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల ప్రాథమిక జారీలలో RBI నేరుగా పెట్టుబడి పెట్టడాన్ని ఈ చట్టం సాధారణంగా నిషేధిస్తుంది. తాత్కాలిక ఆదాయ–వ్యయ సర్దుబాటు అడ్వాన్సులు (Ways and Means Advances) నగదు ప్రవాహంలో అసమతుల్యతలను పరిష్కరిస్తాయి. వీటిని శాశ్వతంగా లోటు విత్తీకరణకు ఉపయోగించగల అపరిమిత సదుపాయంగా భావించకూడదు.
- విత్త నియమాలు నిర్దేశిత వెసులుబాటును అనుమతిస్తూనే విశ్వసనీయతను, తరాల మధ్య న్యాయబద్ధతను సాధించేందుకు ఉద్దేశించబడ్డాయి.
- వర్తించే వార్షిక లక్ష్యాలు, వాటి నుంచి వ్యత్యాసాలకు సంబంధించిన వివరణల కోసం తాజా కేంద్ర బడ్జెట్‌ను, FRBM ప్రకటనలను పరిశీలించాలి.
5. సుస్థిరత, పారదర్శకత మరియు ద్రవ్య స్థిరీకరణ
రుణ సుస్థిరత అనేది ప్రాథమిక నిల్వ, ప్రభావిత వడ్డీ రేటు, నామమాత్రపు ఆర్థిక వృద్ధి, ఇతర రుణ సర్దుబాట్లపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇతర పరిస్థితులు మారకుండా ఉన్నప్పుడు, నామమాత్రపు వృద్ధి ప్రభావిత వడ్డీ రేటును మించితే రుణ–GDP నిష్పత్తిని స్థిరీకరించడం సులభమవుతుంది. అయినప్పటికీ, భారీ ప్రాథమిక లోటులు ఈ నిష్పత్తిని మరింత పెంచవచ్చు.
ప్రభుత్వ ఆదేశిత వ్యయానికి నిధులు సమకూర్చేందుకు ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు రుణాలు తీసుకుని, వాటి తిరిగి చెల్లింపు భారం అంతిమంగా బడ్జెట్‌పై పడినప్పుడు, బడ్జెట్ వెలుపలి రుణ సమీకరణ వాస్తవ ద్రవ్య స్థితిని మరుగుపరచవచ్చు. పూచీకత్తులు తక్షణ వ్యయం కాకుండా సంభావ్య బాధ్యతలు; అయితే, వాటిని అమలు చేయాల్సి వస్తే భవిష్యత్తులో వ్యయాలు ఏర్పడవచ్చు. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల రుణం స్వయంచాలకంగా ప్రభుత్వ రుణం కాదు; దాని తిరిగి చెల్లింపు బాధ్యత వాస్తవంగా ఎవరిపై ఉందో పరిశీలించాలి.
పటిష్ఠమైన ద్రవ్య స్థిరీకరణలో మెరుగైన పన్ను అనుపాలన, విస్తృతమైన రాబడి ఆధారం, సమర్థవంతమైన సబ్సిడీలు, వ్యయాలకు ప్రాధాన్యక్రమం నిర్ణయించడం కలిసి ఉంటాయి. ఉత్పాదక పెట్టుబడులను అకస్మాత్తుగా తగ్గించడం వల్ల తక్షణ లోటు గణాంకం మెరుగుపడవచ్చు, కానీ భవిష్యత్ వృద్ధి బలహీనపడుతుంది. పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ ప్రస్తుత లోటును తగ్గించవచ్చు; అయితే, ఒకసారి మాత్రమే జరిగే ఆస్తుల విక్రయాలు స్థిరమైన రాబడులకు లేదా వ్యయ సంస్కరణలకు నిరవధికంగా ప్రత్యామ్నాయం కాలేవు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం, ఒక లావాదేవీ వ్యయాన్ని, రుణేతర రాబడులను లేదా లోటు నిధుల సమీకరణను మారుస్తుందా అనేది ముందుగా గుర్తించాలి. ఇతర పరిస్థితులు మారకుండా ఉన్నప్పుడు, అధిక వ్యయం ద్రవ్య లోటును పెంచుతుంది; అధిక పన్ను రాబడులు లేదా పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ రాబడులు దానిని తగ్గిస్తాయి. రుణ సమీకరణ మూలంలో మాత్రమే మార్పు వచ్చినంత మాత్రాన లోటు మారదు.
- లోటు–GDP నిష్పత్తి తగ్గడం అనేది నామమాత్రపు GDP పెరగడాన్ని, లోటు యొక్క నిరపేక్ష మొత్తం తగ్గడాన్ని లేదా ఈ రెండింటినీ ప్రతిబింబించవచ్చు.
- సంఖ్యాత్మక లక్ష్యాలకు అనుబంధంగా పారదర్శక ఖాతాలు, వాస్తవిక రాబడి అంచనాలు అత్యావశ్యకం.
కోశ లోటు గణన మరియు విశ్లేషణ
- 1. రుణ అసలు తిరిగి చెల్లింపులను మినహాయించి, రెవెన్యూ వ్యయం మరియు మూలధన వ్యయాన్ని కలపండి.
- 2. రెవెన్యూ రాబడులు మరియు రుణేతర మూలధన రాబడులను కలపండి.
- 3. వ్యయం నుంచి ఈ రాబడులను తీసివేయండి.
- 4. లోటును నామమాత్ర GDPతో భాగించి, 100తో గుణించండి.
- 5. నిధుల సమీకరణ, వ్యయ నాణ్యత మరియు రుణ స్థిరత్వాన్ని పరిశీలించండి.
| సూచిక | సూత్రం | అర్థ వివరణ |
|---|---|---|
| కోశ లోటు | మొత్తం వ్యయం − రెవెన్యూ రాబడులు − రుణేతర మూలధన రాబడులు | మొత్తం నిధుల కొరత |
| రెవెన్యూ లోటు | రెవెన్యూ వ్యయం − రెవెన్యూ రాబడులు | రెవెన్యూ ఖాతాలో కొరత |
| ప్రాథమిక లోటు | కోశ లోటు − వడ్డీ చెల్లింపులు | వడ్డీని మినహాయించిన నిధుల కొరత |
| ప్రభావవంతమైన రెవెన్యూ లోటు | రెవెన్యూ లోటు − మూలధన ఆస్తుల సృష్టికి ఇచ్చే గ్రాంట్లు | నిర్దిష్ట ఆస్తుల సృష్టికి ఇచ్చే గ్రాంట్లను మినహాయించి సవరించిన రెవెన్యూ లోటు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
మహమ్మారి సంవత్సరంలో భారతదేశ ద్రవ్య విధాన విస్తరణ
2020–21 వాస్తవ గణాంకాల ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వ ద్రవ్య లోటు GDPలో 9.2%కి చేరుకుంది. మహమ్మారి కారణంగా రాబడులు బలహీనపడటం, వ్యయ అవసరాలు పెరగడం, ఆహార సబ్సిడీ ఖర్చులను మరింతగా లెక్కల్లో గుర్తించడం ఈ దిగజారుడుకు దోహదపడ్డాయి. లోటును విశ్లేషించేటప్పుడు అసాధారణ ఆర్థిక ఆఘాతాలను, లెక్కల నమోదు విధానంలో మార్పులను ఎందుకు పరిగణనలోకి తీసుకోవాలో ఈ ఉదంతం వివరిస్తుంది.
భారత ఆహార సంస్థ మరియు ప్రభుత్వ విత్త పారదర్శకత
గతంలో భారత ఆహార సంస్థకు జాతీయ చిన్న పొదుపు నిధి నుంచి ఇచ్చే రుణాలపై ఆధారపడటం వల్ల, తక్షణ బడ్జెట్ చెల్లింపులకు వెలుపల ఆహార సబ్సిడీ అవసరాలకు నిధులు సమకూర్చడం సాధ్యమైంది. 2021–22 బడ్జెట్ ఈ నిధుల సమీకరణ ఏర్పాటును నిలిపివేసి, బకాయి ఉన్న NSSF రుణాలను తీర్చేందుకు కేటాయింపులు చేసింది. ఇటువంటి చెల్లింపు బాధ్యతలను బడ్జెట్‌లోకి తీసుకురావడం వల్ల లెక్కల్లో గుర్తించిన వ్యయం పెరిగినప్పటికీ, పారదర్శకత మెరుగుపడింది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
ఒక ప్రభుత్వ మొత్తం వ్యయం ₹120 కోట్లు, రెవెన్యూ రాబడులు ₹80 కోట్లు, రుణాల వసూళ్లు ₹5 కోట్లు, పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ రాబడులు ₹10 కోట్లు. వడ్డీ చెల్లింపులు ₹15 కోట్లు. దాని ప్రాథమిక లోటు ఎంత?
- A. ₹10 కోట్లు
- B. ₹25 కోట్లు
- C. ₹40 కోట్లు
- D. ₹15 కోట్లు
ప్రశ్న 2
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. కొత్తగా మార్కెట్ రుణాలు తీసుకోవడం ద్రవ్య లోటును తగ్గిస్తుంది. 2. పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ రాబడులు రుణేతర మూలధన రాబడులు. 3. రెవెన్యూ మిగులు ఉన్నప్పటికీ ద్రవ్య లోటు ఉండవచ్చు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
ఒక ప్రభుత్వం సున్నా ప్రాథమిక లోటును నమోదు చేసినప్పుడు, తప్పనిసరిగా ఏ నిర్ధారణకు రావచ్చు?
- A. దాని ప్రభుత్వ రుణం సున్నా.
- B. దాని రెవెన్యూ లోటు సున్నా.
- C. దాని ద్రవ్య లోటు దాని వడ్డీ చెల్లింపులకు సమానం.
- D. అది మార్కెట్ నుంచి ఎటువంటి రుణాలూ తీసుకోదు.
మెయిన్స్: ద్రవ్య క్రమశిక్షణకు ప్రధానంగా ప్రకటించే ద్రవ్య లోటు నిష్పత్తిని తగ్గించడం మాత్రమే సరిపోదు. వ్యయ నాణ్యత, పారదర్శకత, రుణ సుస్థిరతలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం ఇవ్వండి.
- ద్రవ్య లోటును నిర్వచించి, దానిని ప్రభుత్వ రుణం నుంచి వేరు చేసి వివరించండి.
- ప్రతిచక్రీయ విధానాన్ని, ఉత్పాదక వ్యయం పాత్రను వివరించండి.
- ప్రాథమిక నిల్వలు, వడ్డీ వ్యయాలు, నామమాత్ర వృద్ధి గురించి చర్చించండి.
- బడ్జెట్ వెలుపలి చెల్లింపు బాధ్యతలను, సంభావ్య బాధ్యతలను పరిశీలించండి.
- మూలధన వ్యయంలో విచక్షణారహిత కోతలు లేకుండా విశ్వసనీయమైన మధ్యకాలిక ద్రవ్య స్థిరీకరణ చర్యలను సిఫార్సు చేయండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Introductory Macroeconomics: Government Budget and the Economy.
- Union Budget: Budget at a Glance, Receipts Budget and FRBM fiscal policy statements, indiabudget.gov.in.
- Fiscal Responsibility and Budget Management Act, 2003, as amended, India Code.
- RBI, State Finances: A Study of Budgets.
- Economic Survey: Fiscal Developments chapter.