New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · గుప్తుల కాలం, తొలి మధ్యయుగ పునాదులు

ఖగోళ శాస్త్రం

గుప్తుల కాలం, తొలి మధ్యయుగ భారతదేశంలో ఖగోళ శాస్త్రం గణిత గ్రంథాలు, పంచాంగ నిర్మాణం, పరిశీలనా పద్ధతులు, ఇతర మేధో సంప్రదాయాలతో భావ వినిమయం ద్వారా అభివృద్ధి చెందింది. ఆర్యభటుడు, వరాహమిహిరుడు, బ్రహ్మగుప్తుడు, భాస్కరుడు I గ్రహాల స్థానాలు, గ్రహణాలు, కాలాన్ని గణించే పద్ధతులను మెరుగుపరిచారు. UPSC దృష్ట్యా, విద్వాంసులను వారి రచనలతో అనుసంధానించడం, ఆధునిక శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణల గురించి చేసే అతిశయోక్తి వాదనల నుంచి వారి వాస్తవ కృషిని వేరు చేసి గుర్తించడం ప్రధానమైన అంశాలు.

భారతదేశంలోని ఉజ్జయిని వేధ్ శాలలోని సామ్రాట్ యంత్రం

భారతదేశంలోని ఉజ్జయిని వేధ్ శాలలోని సామ్రాట్ యంత్రం

Credit: Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0 · source

ప్రాచీన భారతదేశానికి చెందిన గణిత శాస్త్రవేత్త, ఖగోళ శాస్త్రవేత్త ఆర్యభటుడు.

ప్రాచీన భారతదేశానికి చెందిన గణిత శాస్త్రవేత్త, ఖగోళ శాస్త్రవేత్త ఆర్యభటుడు.

Credit: Wikimedia Commons · Public domain · source

1. చారిత్రక నేపథ్యం, గణిత ఖగోళ శాస్త్ర ఆవిర్భావం

భారతీయ ఖగోళశాస్త్రం గుప్తుల కాలంలో ప్రారంభం కాలేదు. వేదాంగ జ్యోతిషంతో సహా అంతకుముందటి సంప్రదాయాలు ఖగోళ చక్రాల పరిశీలనలను కర్మకాండల సమయ నిర్ధారణ, పంచాంగ నిర్మాణంతో అనుసంధానించాయి. అయినప్పటికీ, గుప్తుల కాలం మరియు ఆ వెంటనే వచ్చిన గుప్తానంతర శతాబ్దాల్లో గణిత ఖగోళశాస్త్రం గణనీయంగా వ్యవస్థీకృతమైంది. పండితులు సంఖ్యాత్మక పరామితులు, జ్యామితీయ నమూనాలు, గణన పద్ధతులను క్రమబద్ధీకరించి, ‘సిద్ధాంతాలు’గా పిలిచే వ్యవస్థీకృత సంస్కృత గ్రంథాల్లో పొందుపరిచారు. ఖగోళశాస్త్రం అంకగణితం, రేఖాగణితం, త్రికోణమితిపై కూడా ఆధారపడటంతో, ఈ శాస్త్రాల చరిత్రలు పరస్పరం సన్నిహితంగా అనుసంధానమయ్యాయి.

దీని ఆచరణాత్మక ప్రాముఖ్యత మతపరమైన ఆచరణలకే పరిమితం కాలేదు. పండుగలు, వ్యవసాయ ఋతువులు, ప్రజాజీవనాన్ని సమన్వయపరచడంలో పంచాంగాలు తోడ్పడగా, తేదీలు, శుభ ముహూర్తాలను నిర్ణయించడంలో ఖగోళ గణనలు ఉపయోగపడ్డాయి. జ్యోతిషం అనే విస్తృత అధ్యయన రంగంలో ఖగోళశాస్త్రం, ఫలిత జ్యోతిషం తరచుగా కలిసి కనిపించినప్పటికీ, వాటి విషయాంశాలను ఒకటిగా పరిగణించకూడదు. గణిత నమూనా ద్వారా గ్రహణాన్ని ముందుగా అంచనా వేయడం, ఒక వ్యక్తి అదృష్టాన్ని అంచనా వేయడం అనేవి పద్ధతిపరంగా భిన్నమైనవి.

సాధారణంగా పాటలీపుత్రంగా గుర్తించే కుసుమపురానికి ఆర్యభటునితో సంబంధం ఉంది. ఉజ్జయిని ఒక ముఖ్యమైన ఖగోళ అధ్యయన కేంద్రంగా, ప్రామాణిక రేఖాంశ స్థానంగా ఎదిగింది. ఈ మేధో సంప్రదాయాలు రాజవంశాల సరిహద్దులను దాటి కొనసాగాయి: ఉదాహరణకు, బ్రహ్మగుప్తుడు గుప్త చక్రవర్తుల యుగానికి కాకుండా, ఏడవ శతాబ్దపు గుప్తానంతర కాలానికి చెందినవాడు.

2. ఆర్యభటుడు: భ్రమణం, గణన మరియు గ్రహణాలు

క్రీ.శ. 476లో జన్మించిన ఆర్యభటుడు క్రీ.శ. 499లో ఆర్యభటీయం రచించాడు. దీనిలోని నాలుగు విభాగాలను సంప్రదాయంగా గీతికాపాదం, గణితపాదం, కాలక్రియాపాదం, గోళపాదం అని పిలుస్తారు. ఇవి సంఖ్యాత్మక, ఖగోళ స్థిరాంకాలు, గణితం, కాలగణన, ఖగోళ గోళానికి సంబంధించిన అంశాలను వివరిస్తాయి. ఈ గ్రంథంలోని సంక్షిప్త శ్లోకాలను అర్థం చేసుకోవడానికి వ్యాఖ్యానాల ద్వారా వివరణ అవసరమైంది. ఈ వ్యాఖ్యానాలు ఖగోళ పరిజ్ఞానాన్ని బోధించడానికి, విస్తరించడానికి ముఖ్యమైన సాధనాలుగా మారాయి.

నక్షత్రాలు ప్రతిరోజూ పడమర వైపు కదులుతున్నట్లు కనిపించడాన్ని, భూమి తూర్పు వైపు భ్రమించడం ద్వారా వివరించవచ్చని ఆర్యభటుడు వాదించాడు. ఆయన ప్రసిద్ధ నౌకా ఉపమానం ఈ దృశ్యాన్ని, ముందుకు ప్రయాణిస్తున్న వ్యక్తికి స్థిరంగా ఉన్న వస్తువులు వెనుకకు కదులుతున్నట్లు కనిపించడంతో పోలుస్తుంది. ఇది భౌతిక దృగ్విషయాలపై ఒక ముఖ్యమైన అవగాహన అయినప్పటికీ, ఆయన గ్రహ వ్యవస్థను ఆధునిక సూర్యకేంద్ర సిద్ధాంతంతో సమానంగా పరిగణించకూడదు. భూమి తన అక్షంపై భ్రమించడం, ఏటా సూర్యుని చుట్టూ పరిభ్రమించడం అనేవి వేర్వేరు ప్రతిపాదనలు.

గ్రహణాలను నీడలు, సూర్యుడు, చంద్రుడు, భూమి సాపేక్ష స్థానాలతో ముడిపడిన దృగ్విషయాలుగా ఆయన వివరించాడు. చంద్రుడు భూమి నీడలోకి ప్రవేశించినప్పుడు చంద్రగ్రహణం సంభవిస్తుంది; చంద్రుడు సూర్యుడిని కప్పివేయడం వల్ల సూర్యగ్రహణం ఏర్పడుతుంది. ఆయన రచన పై (π)కి అత్యంత సమీప ఉజ్జాయింపు విలువను, సైన్ పట్టికను కూడా అందించింది. ఇవి కేవలం విడివిడి సంఖ్యాత్మక విజయాలు కాకుండా, ఖగోళ గణనలకు అవసరమైన గణిత సాధనాలు.

3. వరాహమిహిరుడు మరియు ఖగోళ సంప్రదాయాల సమన్వయం

ఉజ్జయినితో సంబంధం ఉన్న ఆరవ శతాబ్దపు పండితుడు వరాహమిహిరుడు, ముఖ్యంగా పంచసిద్ధాంతిక గ్రంథం వల్ల ప్రాధాన్యం పొందాడు. ఈ గ్రంథం ఐదు సిద్ధాంత వ్యవస్థలను సంగ్రహిస్తుంది: పైతామహ, వాసిష్ఠ, రోమక, పౌలిశ, సౌర సిద్ధాంతాలు. అందువల్ల ఇది కేవలం ఒక పండితుడి ఆలోచనలకే కాకుండా, తొలి చారిత్రక, తొలి మధ్యయుగ భారతదేశంలో ప్రాచుర్యంలో ఉన్న అనేక ఖగోళశాస్త్ర సంప్రదాయాలకు కూడా ఆధారంగా నిలుస్తుంది.

రోమక, పౌలిశ సంప్రదాయాలు విస్తృత హెలెనిస్టిక్ మేధోప్రపంచంతో ఉన్న సంబంధాలను సూచిస్తాయి. ఇటువంటి ఆధారాలు సంపూర్ణ ఏకాంత వికాసాన్నో, కేవలం అనుకరణనో కాకుండా, పరస్పర మార్పిడి, అనుసరణ, పునర్గణనలతో కూడిన చరిత్రను బలపరుస్తాయి. భారతీయ పండితులు పరామితులను, పద్ధతులను పోల్చి చూశారు; విదేశాల నుంచి వచ్చిన భావనలను సమన్వయపరిచారు; విశిష్టమైన గణన విధానాలను అభివృద్ధి చేశారు. ప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న పంచసిద్ధాంతికకు ప్రత్యేక విలువ ఉంది. ఎందుకంటే, అది సంగ్రహించిన ప్రాచీన గ్రంథాలన్నీ వాటి మూలరూపాల్లో స్వతంత్రంగా సంరక్షించబడలేదు.

వరాహమిహిరుడి బృహత్సంహితను పంచసిద్ధాంతిక నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. బృహత్సంహిత ఖగోళ దృగ్విషయాలు, వాతావరణ సూచనలు, వాస్తుశాస్త్రం, జలవనరులు, ఇతర అంశాలను చర్చించే విజ్ఞానసర్వస్వ తరహా సంకలనం. ఆయన రచించిన బృహజ్జాతకం జ్యోతిషశాస్త్రానికి సంబంధించినది. ఆయన రచనలన్నింటినీ గణిత ఖగోళశాస్త్రంపై ప్రత్యేక గ్రంథాలుగా గుర్తించడం లేదా వాటిని ఆర్యభటుడి రచనలుగా పేర్కొనడం పరీక్షల్లో తరచూ ఎదురయ్యే తప్పుదారి పట్టించే అంశం.

4. బ్రహ్మగుప్తుడు, భాస్కరుడు I మరియు తొలి మధ్యయుగంలో సంప్రదాయ కొనసాగింపు

ప్రస్తుత రాజస్థాన్‌లోని భిల్లమాల లేదా భిన్మాల్‌తో సంబంధం ఉన్న బ్రహ్మగుప్తుడు క్రీ.శ. 628లో బ్రహ్మస్ఫుటసిద్ధాంతాన్ని రచించాడు. ఈ గ్రంథం గ్రహ గణనలు, ఖగోళశాస్త్ర సమస్యలతోపాటు గణిత పరిక్రియలను చర్చిస్తుంది. శూన్యం, ధన సంఖ్యలు, రుణ సంఖ్యలకు సంబంధించిన ఇందులోని నియమాలు గణితశాస్త్ర చరిత్రలో ప్రాముఖ్యం కలిగినవి. అయితే, శూన్యంతో భాగహారాన్ని ఇది వివరించిన విధానం ఆధునిక గణితశాస్త్రానికి అనుగుణంగా లేదు.

ఆయన క్రీ.శ. 665లో రచించిన ఖండఖాద్యకం కరణ సంప్రదాయానికి చెందిన ఆచరణాత్మక ఖగోళశాస్త్ర కరదీపిక. సాధారణంగా ఒక సిద్ధాంత గ్రంథం మరింత సమగ్రమైన సైద్ధాంతిక, గణన వ్యవస్థను వివరిస్తే, కరణ గ్రంథం అనుకూలమైన కాలగణన ప్రారంభ బిందువు నుంచి గణనలు చేయడానికి తగిన విధానాలను అందిస్తుంది. ఈ భేదం ఉపయోగకరమైనదే అయినప్పటికీ, దీనిని సిద్ధాంతం, ఆచరణల మధ్య సంపూర్ణ విభజనగా పరిగణించకూడదు.

ఏడవ శతాబ్దపు పండితుడైన భాస్కరుడు I, ఆర్యభటీయానికి వ్యాఖ్యానంతోపాటు మహాభాస్కరీయం, లఘుభాస్కరీయం వంటి గ్రంథాలను రచించాడు. ఆయన ఆర్యభట సంప్రదాయాన్ని సంరక్షించడానికి, వివరించడానికి తోడ్పడ్డాడు. సైన్ ప్రమేయానికి సమర్థవంతమైన సన్నికర్షణ సూత్రాన్ని అందించినందుకు ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయనను పన్నెండవ శతాబ్దంలో సిద్ధాంత శిరోమణిని రచించిన భాస్కరుడు IIతో పొరబడకూడదు. ఆర్యభటుడి భ్రమణ సిద్ధాంతంపై విమర్శలతో సహా ఖగోళశాస్త్రవేత్తల మధ్య ఉన్న అభిప్రాయభేదాలు, ఈ సంప్రదాయంలో మేధోపరమైన వైవిధ్యం ఉన్నట్లు చూపుతాయి.

5. పంచాంగాలు, పరికరాలు మరియు గణన పద్ధతులు

పంచాంగాల రూపకల్పనకు వివిధ సహజ చక్రాల మధ్య సమన్వయం అవసరమైంది. సౌర సంవత్సరం ఋతుచక్రాన్ని అనుసరిస్తే, చాంద్రమాసం చంద్రుని కళలను అనుసరిస్తుంది. చాంద్రమాసాలు క్రమంగా ఋతువులకు దూరం కాకుండా ఉండేందుకు భారతీయ చాంద్రసౌర పంచాంగాలు ‘అధిక మాసం’ అనే అదనపు మాసాన్ని చేర్చేవి. సాధారణ ఖగోళ నియమం ప్రకారం, సూర్యుడు కొత్త రాశిలోకి ప్రవేశించని చాంద్రమాసాన్ని అధిక మాసంగా పరిగణిస్తారు.

చంద్రుడు, సూర్యుడు మధ్య కోణీయ దూరం వరుసగా ప్రతి 12 డిగ్రీలు పెరిగే కాలాన్ని ఒక తిథిగా నిర్వచిస్తారు. ఒక సంయుతి చాంద్రమాసంలో ముప్పై తిథులు ఉంటాయి. అయితే, ఒక తిథి తప్పనిసరిగా ఒక వ్యవహార దినానికి సమానంగా ఉండదు. నక్షత్రాలు క్రాంతివృత్తం వెంట చంద్రుని స్థానాన్ని సూచించే విభాగాలు; సాధారణంగా వీటి సంఖ్య ఇరవై ఏడు. రాశిచక్రాన్ని పన్నెండు రాశులుగా విభజిస్తారు.

ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు గణనలను పరిశీలనలతో సమన్వయం చేయడానికి శంకువు లేదా ఛాయాదండం (gnomon) వంటి పరికరాలను ఉపయోగించేవారు. దాని నీడ దిశను, స్థానిక మధ్యాహ్న సమయాన్ని, సూర్యుని ఉన్నతాంశాన్ని నిర్ధారించడంలో సహాయపడేది. జల గడియారాలు కాలాన్ని కొలవడానికి తోడ్పడ్డాయి. జ్యా పట్టికలు (sine tables), జ్యామితీయ నమూనాలు ఖగోళ వస్తువుల స్థానాల గణనలకు దోహదపడ్డాయి. యుగాల ఆధారంగా రూపొందించిన సుదీర్ఘ కాలవ్యవధులు గణనలకు ఒక చట్రాన్ని అందించాయి; వీటిని విశ్వం యొక్క భౌతిక వయస్సుకు సంబంధించిన ఆధునిక అంచనాలుగా నేరుగా భావించకూడదు.

6. జ్ఞాన ప్రసారం, ప్రాముఖ్యత, పరీక్షల దృష్ట్యా జాగ్రత్తలు

భారతీయ ఖగోళ జ్ఞానం లిఖిత ప్రతులు, వ్యాఖ్యానాలు, పండితుల ప్రయాణాలు, అనువాదాల ద్వారా వ్యాప్తి చెందింది. ఎనిమిదవ శతాబ్దంలో సంస్కృత ఖగోళ గ్రంథ సామగ్రి అబ్బాసిద్ మేధో ప్రపంచానికి చేరింది. అరబిక్ సింధ్‌హింద్ సంప్రదాయం బ్రహ్మగుప్తునితో సంబంధం ఉన్న అంశాలతో సహా భారతీయ సిద్ధాంత ఖగోళశాస్త్రాన్ని ఆధారంగా చేసుకుంది. ఈ పరస్పర మార్పిడులు భారతీయ గణన పద్ధతులను అభివృద్ధి చెందుతున్న ఇస్లామీయ ఖగోళశాస్త్ర సంప్రదాయాలతో అనుసంధానించడానికి తోడ్పడ్డాయి.

గుప్తుల కాలం, తొలి మధ్యయుగ ఖగోళశాస్త్ర ప్రాముఖ్యత క్రమబద్ధమైన గణనల్లో, వివరణాత్మక నమూనాల్లో, నిరంతర విమర్శనాత్మక పరిశీలనలో ఉంది. దాని చరిత్రను కేవలం జ్యోతిష్యానికే పరిమితం చేయకూడదు; ప్రతి ఆధునిక ఆవిష్కరణనూ ముందుగానే ఊహించినదిగా కూడా చిత్రించకూడదు. గ్రహణాలను గణితపరంగా ముందుగా అంచనా వేయడం, వాటికి ఆచారపరమైన అర్థాలను ఆపాదించడం ఒకే సమయంలో కొనసాగగలిగాయి. అలాగే, నేడు ఆమోదిస్తున్న విశ్వ నమూనాలకు భిన్నమైన నమూనాల పరిధిలోనూ కచ్చితమైన గణన పద్ధతులు పనిచేయగలిగాయి.

ప్రిలిమ్స్ కోసం రచయిత–గ్రంథం జతపరచడం, కాలక్రమం, ప్రదేశాలు, ప్రాథమిక భావనలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వండి. ఆర్యభటుడు, రెండవ ఆర్యభటుడు మధ్య; మొదటి భాస్కరుడు, రెండవ భాస్కరుడు మధ్య; గణిత ఖగోళశాస్త్రం, జ్యోతిష్యం మధ్య తేడాలను గుర్తించండి. ప్రస్తుతం లభిస్తున్న సూర్య సిద్ధాంతం పునఃసవరణలు, జ్ఞాన ప్రసార ప్రక్రియల ద్వారా అనేక దశల్లో రూపుదిద్దుకున్న గ్రంథం. అందువల్ల, ప్రస్తుతం మిగిలి ఉన్న దాని మొత్తం రూపాన్ని కాలం నిర్దిష్టంగా నిర్ధారించబడిన ఒకే రచయితకు ఆపాదించడం సముచితం కాదు. అలాగే, జైపూర్‌లోని జంతర్ మంతర్ వంటి తరువాతి కాలపు రాతి కట్టడాల ఖగోళ వేధశాలలు పద్దెనిమిదవ శతాబ్దానికి చెందినవి; గుప్తుల యుగానికి చెందినవి కావు.

కాలరేఖ

  1. 476 CE

    ఆర్యభటీయంలోని వయస్సు ప్రస్తావన ఆధారంగా అంచనా వేసిన ఆర్యభటుని జననం.

  2. 499 CE

    ఆర్యభటుడు ఆర్యభటీయాన్ని రచిస్తాడు.

  3. Sixth century CE

    వరాహమిహిరుడు పంచసిద్ధాంతికను సంకలనం చేసి, బృహత్ సంహితను రచిస్తాడు.

  4. 628 CE

    బ్రహ్మగుప్తుడు బ్రహ్మస్ఫుటసిద్ధాంతాన్ని రచిస్తాడు.

  5. Seventh century CE

    మొదటి భాస్కరుడు ఆర్యభటుని ఖగోళశాస్త్ర సంప్రదాయాన్ని వివరిస్తూ, అభివృద్ధి చేస్తాడు.

  6. 665 CE

    బ్రహ్మగుప్తుడు ఖండఖాద్యకాన్ని రచిస్తాడు.

  7. Eighth century CE

    అబ్బాసీదుల పాలనలో భారతీయ ఖగోళశాస్త్ర రచనలు అరబిక్ సింధింద్ సంప్రదాయానికి తోడ్పడ్డాయి.

ఖగోళ గణన నుంచి చాంద్రసౌర పంచాంగం వరకు

  1. 1. ఖగోళ చక్రాలను పరిశీలించి, ఖగోళ గణనకు అవసరమైన పరామితులను స్వీకరించాలి.
  2. 2. సూర్యచంద్రుల స్థానాలను గణించాలి.
  3. 3. వాటి మధ్య కోణీయ దూరం ఆధారంగా తిథులను నిర్ణయించాలి.
  4. 4. చాంద్రమాసాలను రాశుల్లోకి సూర్యుని ప్రవేశాలతో అనుసంధానించాలి.
  5. 5. ఋతువులతో సమన్వయాన్ని కొనసాగించడానికి అవసరమైనప్పుడు అధిక మాసాన్ని చేర్చాలి.
ప్రధాన విద్వాంసులు, గ్రంథాలు: పరీక్షలకు అత్యంత ముఖ్యమైన వ్యత్యాసాలు
విద్వాంసుడుకాలంప్రధాన రచనలుపరీక్ష దృష్ట్యా ముఖ్యాంశాలు
ఆర్యభటుడుక్రీ.శ. ఐదవ–ఆరవ శతాబ్దాలుఆర్యభటీయంభూభ్రమణం, గ్రహణ గణన, జ్యా పట్టిక
వరాహమిహిరుడుక్రీ.శ. ఆరవ శతాబ్దంపంచసిద్ధాంతిక; బృహత్ సంహితఐదు ఖగోళ సిద్ధాంత వ్యవస్థలకు, విజ్ఞాన సర్వస్వ తరహా సంకలనానికి మధ్య వ్యత్యాసం
బ్రహ్మగుప్తుడుక్రీ.శ. ఏడవ శతాబ్దంబ్రహ్మస్ఫుటసిద్ధాంతం; ఖండఖాద్యకంగణిత నియమాలు, సైద్ధాంతిక/అనువర్తిత ఖగోళ శాస్త్రం
భాస్కరుడు Iక్రీ.శ. ఏడవ శతాబ్దంఆర్యభటీయభాష్యం; మహాభాస్కరీయం; లఘుభాస్కరీయంఆర్యభటుని రచనలపై వ్యాఖ్యాన సంప్రదాయం, జ్యా విలువను ఉజ్జాయింపుగా గణించడం
భాస్కరుడు IIక్రీ.శ. పన్నెండవ శతాబ్దంసిద్ధాంత శిరోమణితరువాతి కాలానికి చెందిన విద్వాంసుడు; భాస్కరుడు I కాదు, గుప్తుల కాలానికి చెందిన రచయిత కూడా కాదు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

జ్ఞాన వినిమయానికి ఆధారంగా పంచసిద్ధాంతిక

వరాహమిహిరుడు ఐదు సిద్ధాంతాలను పోల్చడం ద్వారా విభిన్న ఖగోళశాస్త్ర సంప్రదాయాలు సహజీవనం చేసిన వాతావరణానికి సంబంధించిన ఆధారాలు భద్రపడ్డాయి. రోమక, పౌలిశ సిద్ధాంతాల సంబంధాలు హెలెనిస్టిక్ ప్రపంచంతో పరస్పర ఆదానప్రదానాలను వెల్లడిస్తాయి. ఈ పోలిక భారతీయులు ఇతరుల జ్ఞానాన్ని నిష్క్రియంగా స్వీకరించలేదని, దానిని క్రియాశీలంగా సమన్వయపరిచారని సూచిస్తుంది.

అబ్బాసీదుల పాండిత్య సంప్రదాయంలో భారతీయ ఖగోళశాస్త్రం

ఎనిమిదవ శతాబ్దంలో అబ్బాసీదుల పాలనలోని బాగ్దాద్‌లో భారతీయ ఖగోళశాస్త్ర రచనల అనువాదాలు, అనుసరణలు సింధింద్ సంప్రదాయానికి తోడ్పడ్డాయి. గణన సంబంధిత జ్ఞానం భాషా, రాజకీయ సరిహద్దులను దాటి ప్రయాణించి, కొత్త పాండిత్య సంప్రదాయాలలో ఎలా భాగమైందో ఇది వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

ఆర్యభటునికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. నక్షత్రాల దైనందిన దృశ్యమాన చలనాన్ని భూభ్రమణం ద్వారా ఆయన వివరించాడు. 2. ఆధునిక సూర్యకేంద్ర సౌరవ్యవస్థను ఆయన ప్రతిపాదించాడు. 3. భూమి నీడ ద్వారా చంద్రగ్రహణాలను ఆయన వివరించాడు. పైన పేర్కొన్న ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది రచయిత–గ్రంథం జతలలో ఏది తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. వరాహమిహిరుడు — పంచసిద్ధాంతిక
  • B. బ్రహ్మగుప్తుడు — ఖండఖాద్యక
  • C. మొదటి భాస్కరుడు — సిద్ధాంత శిరోమణి
  • D. ఆర్యభటుడు — ఆర్యభటీయం

ప్రశ్న 3

భారతీయ పంచాంగ ఖగోళశాస్త్రానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. చంద్రుడు, సూర్యుని మధ్య కోణీయ దూరంలో 12 డిగ్రీల పెరుగుదల ఒక తిథికి సమానం. 2. ప్రతి తిథి వ్యవధి సాధారణ పౌర దినం వ్యవధితో సమానంగా ఉంటుంది. 3. చాంద్రమాసాలను సౌర ఋతుచక్రంతో సమన్వయపరచడానికి అధిక మాసం తోడ్పడుతుంది. పైన పేర్కొన్న ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: గుప్తుల కాలంలోనూ, తొలి మధ్యయుగ భారతదేశంలోనూ ఖగోళశాస్త్రం గణితపరమైన ఆవిష్కరణలు, ఆచరణాత్మక అవసరాలు, సంస్కృతుల మధ్య ఆదానప్రదానాలను మేళవించింది. చర్చించండి. 250 పదాలలో సమాధానం రాయండి.
  • సిద్ధాంత ఖగోళశాస్త్ర సంప్రదాయాన్ని, దానికి పునాదిగా నిలిచిన పూర్వకాల పంచాంగ గణన పద్ధతులను పరిచయం చేయండి.
  • ఆర్యభటుని భూభ్రమణ సిద్ధాంతం, గ్రహణ గణనలు, త్రికోణమితి పద్ధతులను వివరించండి.
  • వరాహమిహిరుని సమన్వయం, బ్రహ్మగుప్తుని గణనలు, మొదటి భాస్కరుని వ్యాఖ్యానాలను చర్చించండి.
  • ఖగోళశాస్త్రాన్ని పంచాంగాలు, అధిక మాసాల చేర్పు, కాలమానంతో అనుసంధానించండి.
  • జ్ఞాన వినిమయానికి ఆధారాలుగా హెలెనిస్టిక్ సంబంధాలను, అరబిక్ సింధింద్ సంప్రదాయాన్ని ఉపయోగించండి.
  • ఖగోళశాస్త్రాన్ని జ్యోతిషంతో కలిపి చూడకుండా, ఆధునిక సూర్యకేంద్ర సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించారనే వాదన చేయకుండా, సమతుల్యమైన అంచనాతో ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts–I, chapter on Buildings, Paintings and Books.
  • Kim Plofker, Mathematics in India, Princeton University Press.
  • B. V. Subbarayappa, The Development of Indian Astronomy.
  • K. S. Shukla and K. V. Sarma, Aryabhatiya of Aryabhata, Indian National Science Academy.
  • India Meteorological Department, Positional Astronomy Centre: Rashtriya Panchang and Indian Astronomical Ephemeris.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp