
హజిరియా నుంచి లభించి, తొలి తామ్రశిలాయుగానికి చెందినవిగా గుర్తించిన మృణ్మయ పాత్రలు; ఇది పోలిక కోసం ఇచ్చిన చిత్రం మాత్రమే, భారతీయ సంస్కృతులకు ఆధారం కాదు.
Credit: Yosef Garfinkel · CC BY 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.
అర్థం, కాలక్రమం, పురావస్తు విశ్లేషణ
తామ్రశిలాయుగం (Chalcolithic) అనే పదం రాగి, రాయి అనే అర్థాలున్న గ్రీకు పదాల కలయికతో ఏర్పడింది. రాతి పనిముట్లతోపాటు రాగి వస్తువులను ఉపయోగించిన పురావస్తు సమాజాలను ఈ పదం సూచిస్తుంది. వీరు ముఖ్యంగా రాతి అలుగులు, గొడ్డళ్లు, నూరే పరికరాలను ఉపయోగించేవారు. రాగి సాపేక్షంగా అరుదైనది, మృదువైనది కావడంతో, దాని వినియోగం ప్రారంభమైనంత మాత్రాన రాతి సాంకేతికత వాడుకలో లేకుండా పోలేదు. సాధారణంగా రాగి, తగరంతో తయారయ్యే మిశ్రమ లోహమైన కంచును, ఇతర లోహాలు కలపని రాగి నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. సంప్రదాయంగా తామ్రశిలాయుగ సమాజాలుగా పిలిచే సమాజాల వద్ద అప్పుడప్పుడు కంచు వస్తువులు ఉండవచ్చు. అయితే, ప్రధాన కాంస్యయుగ నాగరికతలలో కనిపించే విస్తృతమైన కంచు లోహ సాంకేతికత వీటిలో ఉండేది కాదు.
భారతదేశ చరిత్రలో ఈ పదం సాధారణంగా ప్రధాన హరప్పా పట్టణ వ్యవస్థకు వెలుపల ఉన్న, ప్రధానంగా పట్టణేతర స్వభావం కలిగిన ప్రాంతీయ వ్యవసాయ సంస్కృతులను సూచిస్తుంది. వీటిలో అనేకం క్రీ.పూ. మూడవ, రెండవ సహస్రాబ్దాలలో వికసించగా, కొన్ని క్రీ.పూ. మొదటి సహస్రాబ్ది ప్రారంభకాలం వరకు కొనసాగాయి. ఈ కాల నిర్ధారణలు స్థిరమైన హద్దులు కాకుండా స్థూలమైన సూచనలు మాత్రమే. కొన్ని జనావాసాలకు అంతకుముందటి నవీన శిలాయుగ నేపథ్యం ఉంది; మరికొన్ని ప్రాంతాలలో అందుబాటులో ఉన్న పురావస్తు ఆధారాలలో వ్యవసాయం, రాగి వినియోగం ఒకేసారి కనిపిస్తాయి. అందువల్ల తామ్రశిలాయుగం అనేది ఒక సాంకేతిక, పురావస్తు వర్గీకరణ మాత్రమే; అది ఒకే జాతి సమూహాన్ని గానీ, అన్ని ప్రాంతాలూ ఒకేసారి చేరుకున్న ఏకరీతి దశను గానీ సూచించదు.
మృణ్మయ పాత్రలు, పనిముట్లు, ఇళ్లు, ఖననాలు, జనావాస నమూనాలలో పదేపదే కనిపించే లక్షణాల సమ్మేళనాల ఆధారంగా పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఈ సంస్కృతులను గుర్తిస్తారు. కేవలం ఒక మృణ్మయ పాత్రల శైలి ఆధారంగా ఒక భాషను, తెగను లేదా రాజకీయ రాజ్యాన్ని నిర్ధారించలేము. రేడియోకార్బన్ కాల నిర్ధారణలు, స్తరశాస్త్రం, స్థలాల మధ్య తులనాత్మక పరిశీలనలు కాలక్రమాన్ని పునర్నిర్మించడానికి తోడ్పడతాయి. పరీక్షల దృష్ట్యా, ప్రతి సంస్కృతికి ఒక కచ్చితమైన ప్రారంభ, ముగింపు తేదీని కంఠస్థం చేయడానికి ప్రయత్నించడం కంటే, వాటి ప్రాంతీయ సంబంధాలను తెలుసుకోవడం సాధారణంగా మరింత విశ్వసనీయమైన పద్ధతి.
- తామ్రశిలాయుగం, హరప్పా సంస్కృతి కాలపరంగా సమాంతరంగా ఉనికిలో ఉండి, కొన్నిసార్లు పరస్పర సంబంధాలు కలిగి ఉన్నప్పటికీ, వాటిని పర్యాయార్థకాలుగా పరిగణించవద్దు.
- ప్రతి తామ్రశిలాయుగ జనావాసంలో కంచు లేదని గానీ, ప్రతి రాగి వస్తువు తామ్రశిలాయుగ సంస్కృతికి చెందినదని గానీ భావించవద్దు.
ప్రధాన ప్రాంతీయ సంస్కృతులు, స్థలాలు
అహర్–బనాస్ సంస్కృతి ఆగ్నేయ రాజస్థాన్లో, ముఖ్యంగా బనాస్ నదీ పరీవాహక ప్రాంతం, దానిని ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాలలో విస్తరించింది. ఉదయ్పూర్ సమీపంలోని అహర్, గిలుంద్, బాలాథల్ ముఖ్యమైన స్థలాలు. ఈ సంస్కృతి పరిపక్వ ప్రాంతీయ వికాసాన్ని సాధారణంగా సుమారు క్రీ.పూ. 3000 నుంచి 1500 మధ్యకాలానికి చెందినదిగా పరిగణిస్తారు. అయితే, ఒక్కో స్థలంలోని కాలక్రమాలు భిన్నంగా ఉంటాయి. తెలుపు రంగుతో చిత్రించిన ఆకృతులు గల నలుపు–ఎరుపు మృణ్మయ పాత్రలు దీని ప్రత్యేక గుర్తింపు లక్షణం. రాయి, మట్టితో నిర్మాణాలు, వ్యవసాయం, రాగి పనులు దీని ముఖ్యమైన లక్షణాలు. రాగి నిక్షేపాలు కలిగిన ఆరావళి ప్రాంతానికి సమీపంలో ఉండటం వల్ల ఈ సమాజాలకు విలువైన లోహ వనరు అందుబాటులో ఉండేది.
ఉజ్జయిని సమీపంలో ఛోటీ కాళీ సింధ్ నది ఒడ్డున ఉన్న కాయథా, మధ్య భారతదేశంలోని ఒక సంస్కృతికి ప్రాతినిధ్య స్థలం. ఈ సంస్కృతిని సాధారణంగా సుమారు క్రీ.పూ. 2400–2000 కాలానికి చెందినదిగా నిర్ధారిస్తారు. దీనిని గుర్తించేందుకు తోడ్పడే మృణ్మయ పాత్రల్లో, ఇతర పాత్ర వర్గాలతోపాటు, ముదురు రంగు నమూనాలతో చిత్రించిన, గోధుమరంగు పూతగల దృఢమైన పాత్రలు ఉన్నాయి. రాగి వస్తువులు, రాతి అలుగు పనిముట్లు వేర్వేరు సాంకేతిక పద్ధతులు ఏకకాలంలో వినియోగంలో ఉన్నట్లు తెలియజేస్తాయి. సాధారణంగా సుమారు క్రీ.పూ. 1900–1400 కాలానికి చెందినదిగా పరిగణించే మాల్వా సంస్కృతికి సంబంధించిన ఆధారాలు నర్మదా నది ఒడ్డున ఉన్న నవదాటోలి, మహేశ్వర్లలోనూ, మధ్య భారతదేశం, దక్కన్లోని ఇతర స్థలాల్లోనూ లభించాయి. ముదురు రంగులో జ్యామితీయ ఆకృతులు, ఇతర అలంకరణ నమూనాలతో చిత్రించిన, లేత పసుపు-గోధుమ లేదా నారింజ రంగులో ఉండే ముతక మృణ్మయ పాత్రలు ఈ సంస్కృతికి ప్రత్యేక లక్షణం.
మహారాష్ట్రలోని ప్రవరా నది ఒడ్డున ఉన్న ఒక స్థలం పేరుతో పిలిచే జోర్వే సంస్కృతి సాధారణంగా సుమారు క్రీ.పూ. 1400–700 కాలానికి విస్తరించి ఉంది. ఘోడ్ నది ఒడ్డున ఉన్న ఇనామ్గావ్, ప్రవరా నది ఒడ్డున ఉన్న దైమాబాద్, నెవాసా, జోర్వే ముఖ్యమైన స్థలాలు. ఈ సంస్కృతికి చెందిన మృణ్మయ పాత్రలు సాధారణంగా బాగా కాల్చిన ఎరుపు లేదా నారింజ రంగులో ఉండి, నలుపు రంగులో చిత్రించిన నమూనాలను కలిగి ఉంటాయి; గొట్టపు మొనగల పాత్రలు, పక్కభాగంలో కోణీయ మలుపుగల గిన్నెలు సాధారణంగా కనిపించే రూపాలు. ఇనామ్గావ్లో తొలి జోర్వే దశ తర్వాత మలి జోర్వే దశ కనిపిస్తుంది; సంప్రదాయంగా ఈ రెండు దశల మధ్య విభజనను సుమారు క్రీ.పూ. 1000 వద్ద నిర్ణయిస్తారు. దైమాబాద్లో మలి హరప్పా దశతో సహా అంతకుముందు నాటి జనావాస ఆధారాలు కూడా ఉన్నాయి. అందువల్ల ఒక స్థలాన్ని ఒకే సంస్కృతికి చెందినదిగా భావించడం ఇక్కడ సముచితం కాదు.
- ఉత్తర భారతదేశంలో విస్తృతంగా కనిపించే రాగి వినియోగ సంస్కృతుల పరిధిలో కాషాయ వర్ణ మృణ్మయ పాత్రలు (Ochre Coloured Pottery), తామ్ర నిధులు (Copper Hoards) ముఖ్యమైనవి. అయితే, వీటి మధ్య సంబంధం అన్ని ప్రాంతాలలో ఒకేలా లేదు; ప్రతిచోటా అది నిశ్చయాత్మకంగా నిర్ధారించబడలేదు.
- చిరాంద్, పాండు రాజర్ ధిబి వంటి తూర్పు ప్రాంత స్థలాలు రాజస్థాన్, మధ్య భారతదేశం, మహారాష్ట్రలకు వెలుపల జరిగిన ప్రాంతీయ నవీన శిలాయుగ–తామ్రశిలాయుగ పరిణామాలను తెలియజేస్తాయి.
జీవనాధారం, చేతివృత్తులు, వినిమయం
ఆర్థిక వ్యవస్థకు సాధారణంగా పంటల సాగు, పశుపోషణ కలగలిసిన మిశ్రమ వ్యవసాయం పునాదిగా ఉండేది. వేట, చేపలు పట్టడం, ఆహార సేకరణ దీనికి అనుబంధంగా ఉండేవి. పశ్చిమ, మధ్య భారతదేశంలోని అనేక పురావస్తు అవశేష సముదాయాల్లో గోధుమలు, బార్లీ ముఖ్యమైనవి; ప్రాంతం, కాలాన్ని బట్టి పప్పుధాన్యాలు, చిరుధాన్యాలు, వరి వివిధ నిష్పత్తుల్లో కనిపించాయి. పంటల జాబితాలను అన్ని స్థలాలకూ ఒకేలా వర్తింపజేయకూడదు. మాడిపోయిన విత్తనాలు, జంతువుల ఎముకలు, ధాన్యాన్ని నూరే రాళ్లు, నిల్వ సదుపాయాలు ప్రధాన ఆధారాలను అందిస్తాయి. పశువులు, గొర్రెలు, మేకలు ముఖ్యమైన పెంపుడు జంతువులు కాగా, వ్యవసాయం వచ్చినప్పటికీ పూర్వపు జీవనాధార పద్ధతులు పూర్తిగా అంతరించిపోలేదని అడవి జంతువుల అవశేషాలు తెలియజేస్తాయి.
జనావాసాలు తరచుగా నదులు, సాగుకు అనువైన నేలలు, పశువుల మేత భూములకు సమీపంలో ఉండేవి. కాలానుగుణ వర్షపాతం, శీతాకాల, వేసవికాల పంటల భిన్న అవసరాలు వ్యవసాయ వ్యూహాలను ప్రభావితం చేశాయి. నిల్వ గుంతలు, పెద్ద జాడీలు ఆహార నిల్వల నిర్వహణను సూచిస్తాయి. అయితే, వాటి ఉనికి మాత్రమే పన్నుల విధింపును లేదా రాజ్య నియంత్రణలో మిగులు ఉత్పత్తుల సేకరణను నిరూపించదు. కొన్ని స్థలాల్లో పంటలు, పశుసంపద, గృహాల ఆకృతుల్లో వచ్చిన మార్పులు జనాభా అకస్మాత్తుగా కనుమరుగైందని కాకుండా, పర్యావరణ ఒత్తిడికి అనుగుణంగా చేసుకున్న సర్దుబాట్లను, సంచార విధానాల్లో వచ్చిన మార్పులను సూచిస్తాయి.
వృత్తి ఉత్పత్తిలో కుండల తయారీ, రాగి పనులు, రాతి అలుగుల తయారీ, పూసల తయారీ, ఎముకలు, గవ్వలతో వస్తువుల తయారీ ఉండేవి. వివిధ పురావస్తు సముదాయాల్లో రాగి గొడ్డళ్లు, ఉలులు, చేపల గాలాలు, ఆభరణాలు లభించాయి; అయినప్పటికీ రాతి పనిముట్లు, సేంద్రీయ పదార్థాలతో చేసిన పనిముట్లు అత్యావశ్యకంగా కొనసాగాయి. కార్నీలియన్, జాస్పర్, చాల్సెడోనీ, గవ్వలతో చేసిన వస్తువులు గ్రామ సమీప పరిసరాలకు ఆవల ఉన్న వనరులు కూడా అందుబాటులో ఉన్నాయని సూచిస్తాయి. ఇటువంటి ఆధారాలు హరప్పా, హరప్పా అనంతర మార్పిడి వ్యవస్థలతో సంబంధాలు సహా ప్రాంతాల మధ్య వస్తు మార్పిడి జరిగినట్లు సమర్థిస్తాయి; అయితే సుదూర నగరం రాజకీయ నియంత్రణ సాగించినట్లు నిరూపించవు.
- రాగి ఖనిజాలను తవ్వి వెలికితీసి, కరిగించి లోహాన్ని వేరుచేయాల్సి ఉండేది; రాగి వస్తువులు లభించినంత మాత్రాన స్థానికంగా రాగిని కరిగించి వెలికితీశారని నిరూపించలేము.
- నలుపు-ఎరుపు మృణ్మయ పాత్రలు నియంత్రిత పరిస్థితుల్లో కాల్చే విధానాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; అవి ఏదో ఒక సంస్కృతిని లేదా కాలాన్ని మాత్రమే గుర్తించే ప్రత్యేక సూచిక కావు.
జనావాసాలు, సమాజం, అంత్యక్రియల ఆచారాలు
ఇప్పటివరకు తెలిసిన జనావాసాల్లో ఎక్కువ భాగం గ్రామాలే. వీటిలో మట్టి, రాతి పునాదులు, కర్రలు లేదా కొమ్మల అల్లికకు మట్టి పూసే పద్ధతితో నిర్మించిన వృత్తాకార, దీర్ఘచతురస్రాకార లేదా క్రమరహిత ఆకృతుల ఇళ్లు ఉండేవి. నేలలు, పొయ్యిలు, నిల్వ కుండలు, పని ప్రదేశాలు గృహ కార్యకలాపాలను వెల్లడిస్తాయి. కొన్ని పెద్ద జనావాసాల్లో భారీ గోడలు లేదా వేర్వేరు అవసరాలకు కేటాయించిన ప్రదేశాలు ఉండేవి; అయితే వీటిని నేరుగా హరప్పా పట్టణ ప్రణాళికతో సమానంగా భావించకూడదు. గిలుండ్లో పెద్ద మట్టి ఇటుకల నిర్మాణ సముదాయం, ముద్రల ముద్రణలు లభించాయి. ఇవి ప్రాంతీయ తామ్రశిలాయుగ నేపథ్యంలోని వ్యవస్థీకృత నిల్వ లేదా పరిపాలనా కార్యకలాపాలకు ఆధారాలను అందిస్తున్నాయి.
ఇళ్ల పరిమాణం, విలువైన వస్తువులను పొందగల అవకాశం, ఖననం నిర్వహించిన తీరులోని తేడాలు వివిధ స్థాయుల్లో సామాజిక భేదాలు ఉన్నట్లు సూచిస్తాయి. అయితే ఈ సమాజాల్లో కులం, రాజరికం లేదా వంశపారంపర్య పదవులను కచ్చితంగా గుర్తించడానికి పురావస్తు ఆధారాలు అరుదుగానే అవకాశం కల్పిస్తాయి. కొన్ని స్థలాల్లో ఇళ్ల నేలల కింద లేదా వాటికి సమీపంలో ఖననాలు జరిగినట్లు తెలిసింది. దక్కన్లోని పలు స్థలాల్లో శిశువులను కుండల్లో ఖననం చేసేవారు; కొన్నిసార్లు రెండు కుండల మూతులను ఒకదానికొకటి ఆనించి ఉపయోగించేవారు. వయోజనుల ఖనన పద్ధతులు భిన్నంగా ఉండేవి. ఇనామ్గావ్లోని అసాధారణ ఉదాహరణలు ఒకే ఖనన ఆచారం అంతటా అమలులో ఉండేదని భావించకూడదని హెచ్చరిస్తాయి.
కాల్చిన మట్టితో చేసిన మానవ, జంతు ప్రతిమలు, అసాధారణ నిర్మాణ ఏర్పాట్లు, అంత్యక్రియల సందర్భంగా సమర్పించిన వస్తువులు ఆచార సంబంధ జీవనంపై అవగాహన కల్పించవచ్చు; అయితే వాటిని వ్యాఖ్యానించేటప్పుడు సంయమనం అవసరం. పాత పాఠ్యపుస్తకాల్లో స్త్రీ ప్రతిమలను తరచుగా మాతృదేవతలుగా వర్ణించారు; ఈ పేరు ఒక వ్యాఖ్యానం మాత్రమే తప్ప, నిశ్చయంగా అర్థం చేసుకున్న మతపరమైన గుర్తింపు కాదు. చదవగలిగే శాసనంలా కాకుండా, ఒక వస్తువు తన ఆచార సంబంధ అర్థాన్ని తానే స్పష్టంగా తెలియజేయడం అరుదు.
- కొన్ని ప్రతిమలు లేదా ఖనన వస్తువుల ఆధారంగా ఏకరీతి మతం ఉండేదని నిర్ధారించవద్దు.
- భౌతిక సంపదలో అసమానత సామాజిక అంతస్తుల ఉనికిని సూచించవచ్చు; అయితే అది ఒక్కటే పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన రాజ్యవ్యవస్థ ఉన్నట్లు నిర్ధారించదు.
పరివర్తన, చారిత్రక ప్రాధాన్యం
తామ్రశిలాయుగ సంస్కృతులు ఉపఖండమంతటా సంభవించిన ఒకే సంఘటన వల్ల అంతరించిపోలేదు. కొన్ని జనావాసాలు విడిచిపెట్టబడ్డాయి, మరికొన్ని కుంచించుకుపోయాయి, ఇంకొన్ని మృణ్మయ పాత్రలు, జీవనాధార పద్ధతులు లేదా లోహ సాంకేతికతల్లో మార్పులతో కొనసాగాయి. ఇనామ్గావ్లో మలి జోర్వే దశలోని మార్పులను పెరుగుతున్న శుష్కతతోనూ, పరిస్థితులకు అనుగుణంగా పశుపోషణ ఆధారిత జీవన విధానాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంతోనూ ముడిపెట్టారు. అయినప్పటికీ, పర్యావరణ సంబంధ వివరణలను స్థానిక జీవావరణం, నివాస స్థాపనకు సంబంధించిన నిర్ణయాలు, మారుతున్న వస్తు మార్పిడి సంబంధాలతో కలిపి మదింపు చేయాలి.
ఈ సంస్కృతులు హరప్పా నగరాలకు ఆవల గ్రామీణ వ్యవసాయం విస్తరించిన, వైవిధ్యం సంతరించుకున్న తీరును వెల్లడిస్తాయి కాబట్టి ప్రాముఖ్యత కలిగినవి. ఇవి ప్రాంతీయ వృత్తి నైపుణ్య ప్రత్యేకీకరణ, వస్తు వినిమయం, సామాజిక అంతరీకరణతోపాటు నదీ లోయలు, పీఠభూములు, అర్ధశుష్క పర్యావరణాలకు అనుగుణంగా జీవన విధానాలను మలచుకోవడాన్ని తెలియజేస్తాయి. తరువాతి కాలంలో ఇనుమును ఉపయోగించిన సమాజాలతో వీటి సంబంధం ప్రాంతానికీ ప్రాంతానికీ భిన్నంగా ఉండేది; అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ ఒకే సమయంలో రాగి, రాతి స్థానాన్ని ఇనుము ఆక్రమించలేదు. ప్రిలిమ్స్ కోసం ప్రతి సంస్కృతిని దాని భౌగోళిక మండలం, ప్రధాన స్థలాలు, దానిని గుర్తించేందుకు తోడ్పడే విశిష్ట భౌతిక ఆధారాలతో అనుసంధానించి అధ్యయనం చేయడం అత్యంత విశ్వసనీయమైన విధానం.
- పరీక్షల్లో పొరబడే అంశం: ఒకే పురావస్తు స్థలంలో అనేక పురావస్తు సంస్కృతులకు చెందిన వరుస నివాస దశలు ఉండవచ్చు.
- పరీక్షల్లో పొరబడే అంశం: సంస్కృతులకు సంబంధించిన విస్తృత కాల నిర్ధారణలు సుమారుగా ఉంటాయి; నిర్దిష్ట స్థలానికి సంబంధించి బలంగా నిర్ధారితమైన ఆధారాలను అవి తోసిపుచ్చకూడదు.
తామ్రశిలాయుగ సంస్కృతులకు ఆధారాలుగా మృణ్మయ పాత్రలు
అందించిన మెటాడేటా ఈ మృణ్మయ పాత్రలను తొలి తామ్రశిలాయుగానికి చెందినవిగా గుర్తించి, వాటిని హజిరియాతో అనుసంధానిస్తుంది. ఇవి భారతీయ సాంస్కృతిక కాలక్రమ శ్రేణులకు ఆధారంగా కాకుండా, తామ్రశిలాయుగ పురావస్తు అధ్యయనంలో మృణ్మయ పాత్రలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక తులనాత్మక ఉదాహరణగా ఉపయోగపడతాయి. కేవలం ఈ మెటాడేటా ఆధారంగా వాటి మట్టి మిశ్రమ నిర్మాణం, అలంకరణ, తయారీ సాంకేతికత, తవ్వకాల సందర్భం లేదా ఖచ్చితమైన కాలక్రమాన్ని నిర్ధారించలేం. ఇటువంటి లక్షణాలను శీర్షిక ఆధారంగా ఊహించకూడదు.
భారతదేశంలో పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు మృణ్మయ పాత్రలు, పనిముట్లు, జనావాస అవశేషాలు, ఇతర లభ్య వస్తువులలో పదేపదే కనిపించే లక్షణ సమ్మేళనాల ఆధారంగా అహర్–బనాస్, కాయథా, మాల్వా, జోర్వే వంటి సంస్కృతులను వేరు చేస్తారు. మృణ్మయ పాత్రలు సాపేక్ష కాలక్రమం, ఆహార తయారీ, నిల్వ, వస్తు వినిమయ పద్ధతులను పునర్నిర్మించడంలో తోడ్పడతాయి. అయితే, కేవలం మృణ్మయ పాత్రల ఆధారంగానే రాగి వినియోగాన్ని, జీవనాధార పద్ధతులను లేదా సామాజిక వ్యవస్థను నిర్ధారించలేం. ఈ వ్యాఖ్యానాలకు లోహ వస్తువులు, కొలిములు, వృక్ష అవశేషాలు, జంతు ఎముకలు వంటి అనుబంధ ఆధారాలు అవసరం. తామ్రశిలాయుగం అంటే రాతితోపాటు రాగిని ఉపయోగించిన యుగం; ప్రతి కుటుంబం వద్ద రాగి పనిముట్లు ఉండేవని లేదా అన్ని ప్రాంతాలూ ఒకే విధమైన అభివృద్ధి క్రమం గుండా సాగాయని దీని అర్థం కాదు.
- కాలక్రమం: భారతీయ తామ్రశిలాయుగ సంప్రదాయాలు హరప్పా, హరప్పా అనంతర దశలతో కొంతకాలం సమాంతరంగా కొనసాగాయి; వాటిని అన్నిచోట్లా ఒకే కాలానికి చెందిన ఏకైక దశగా కాకుండా, ప్రాంతీయ కాలక్రమ శ్రేణులుగా పరిగణించాలి.
- గుర్తింపు: నలుపు–ఎరుపు మృణ్మయ పాత్రలు అనేక పురావస్తు సందర్భాల్లో కనిపిస్తాయి. కేవలం మృణ్మయ పాత్రల వర్గీకరణ పేరుతోనే ఒక సంస్కృతిని, కాలాన్ని లేదా జనసమూహాన్ని గుర్తించడం సాధ్యం కాదు.
- వ్యాఖ్యానం: మెయిన్స్ కోసం మృణ్మయ పాత్రలను జనావాసాలు, జీవనాధారాలకు సంబంధించిన ఆధారాలతో అనుసంధానించాలి. పురావస్తు సంస్కృతి అనేది విశ్లేషణ కోసం రూపొందించిన సమూహీకరణ; అది తప్పనిసరిగా ఒక జాతి, భాషా లేదా రాజకీయ సమాజాన్ని సూచించదు.
కాలరేఖ
Approximately 3000–1500 BCE
అహర్–బనాస్ సాంస్కృతిక సంప్రదాయానికి సాధారణంగా ఆమోదించిన విస్తృత కాలవ్యవధి; ఒక్కో స్థలంలో కాలక్రమ శ్రేణులు భిన్నంగా ఉంటాయి.
Approximately 2400–2000 BCE
మధ్య భారతదేశంలో కాయథా సంస్కృతి వర్ధిల్లుతుంది.
Approximately 1900–1400 BCE
మాల్వా సంస్కృతి మధ్య భారతదేశమంతటా అభివృద్ధి చెంది, దక్కన్లోని కొన్ని ప్రాంతాలకు విస్తరిస్తుంది.
Approximately 1400–1000 BCE
తొలి జోర్వే దశలో మహారాష్ట్రలో గణనీయమైన స్థాయిలో స్థిరనివాస వ్యవసాయ సమాజాలు ఉన్నాయి.
Approximately 1000–700 BCE
చివరి జోర్వే దశలో కొన్ని నిర్దిష్ట స్థలాల్లో, ముఖ్యంగా ఇనామ్గావ్లో, జనావాసం కొనసాగుతుంది.
తామ్రశిలాయుగ పురావస్తు సమాహారాన్ని ఎలా విశ్లేషిస్తారు
- 1. గృహాలు, వస్తువులు, ఖననాల పురావస్తు పొరల సందర్భాన్ని నిర్ధారించండి.
- 2. మృణ్మయ పాత్రల ఆకృతులు, మట్టి నిర్మాణ లక్షణాలు, చిత్రిత నమూనాలను పోల్చండి.
- 3. లోహాలు, రాతి పనిముట్లు, చేతివృత్తుల ఉత్పత్తికి సంబంధించిన ఆధారాలను గుర్తించండి.
- 4. వృక్ష అవశేషాలు, జంతువుల ఎముకలు, జనావాసాల పరిసరాలను అధ్యయనం చేయండి.
- 5. సాంస్కృతిక మార్పులను పునర్నిర్మించడానికి శాస్త్రీయ కాలనిర్ధారణలను, ప్రాంతీయ పోలికలను ఉపయోగించండి.
| సంస్కృతి | ప్రధాన ప్రాంతం | ముఖ్యమైన స్థలాలు | విశిష్ట ఆధారాలు |
|---|---|---|---|
| అహర్–బనాస్ | ఆగ్నేయ రాజస్థాన్ | అహర్, గిలుంద్, బాలాథల్ | తెలుపు రంగు చిత్రణలతో కూడిన నలుపు–ఎరుపు మృణ్మయ పాత్రలు; రాగి వినియోగం |
| కాయథా | పశ్చిమ మధ్యప్రదేశ్ | కాయథా | గోధుమరంగు మట్టి పూతతో కూడిన చిత్రిత మృణ్మయ పాత్రలు; రాగి, రాతి పనిముట్లు |
| మాల్వా | మధ్య భారతదేశం, దక్కన్ వరకు విస్తరణలతో | నవదాతోలి, మహేశ్వర్ | ముదురు రంగులో చిత్రించిన నమూనాలతో కూడిన లేత పసుపు–గోధుమ లేదా నారింజ రంగు మృణ్మయ పాత్రలు |
| జోర్వే | ప్రధానంగా మహారాష్ట్ర | జోర్వే, ఇనామ్గావ్, నెవాసా, దైమాబాద్ | నలుపు రంగు చిత్రణలతో కూడిన ఎరుపు లేదా నారింజ రంగు మృణ్మయ పాత్రలు; కొమ్ము మూతి గల పాత్రలు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
ఇనామ్గావ్: దక్కన్ వ్యవసాయ సమాజ జీవన పునర్నిర్మాణం
మహారాష్ట్రలోని ఇనామ్గావ్లో డెక్కన్ కళాశాల నిర్వహించిన తవ్వకాల్లో మాల్వా, జోర్వే సంస్కృతులకు చెందిన వరుస నివాస దశలు వెలుగుచూశాయి. ఇళ్లు, నిల్వ సదుపాయాలు, వృక్ష అవశేషాలు, జంతువుల ఎముకలు, ఖననాలు గ్రామీణ జీవనాన్ని అసాధారణమైన స్థాయిలో వివరంగా పునర్నిర్మించడానికి వీలు కల్పిస్తున్నాయి. చివరి జోర్వే దశలో చోటుచేసుకున్న మార్పులను మరింత పొడి వాతావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా చేసుకున్న అనుసరణలుగా, పశుపోషణకు పెరిగిన ప్రాధాన్యంగా వ్యాఖ్యానించారు. జీవనాధార విధానాలను పునర్నిర్మించడానికి అనేక స్వతంత్ర వర్గాల ఆధారాలను ఎందుకు ఉపయోగించాలో ఈ స్థలం వివరిస్తుంది.
గిలుంద్: గృహస్థాయికి మించిన వ్యవస్థీకరణ
రాజస్థాన్లోని గిలుంద్ అహర్–బనాస్ సంప్రదాయానికి చెందుతుంది. తవ్వకాల్లో ఒక పెద్ద మట్టి ఇటుకల భవన సముదాయం, అనేక ముద్రాంకితాలు బయటపడ్డాయి. నిల్వ చేసిన వస్తువుల క్రమబద్ధమైన నిర్వహణ లేదా నియంత్రణను, స్థానిక ఆవాసానికి ఆవల ఉన్న సంబంధాలను ఇవి సూచిస్తున్నాయి. అన్ని తామ్రశిలాయుగ సమాజాలూ ఏకాకిగా, అంతర్గత భేదాలు లేని గ్రామాలుగా ఉండేవనే సరళీకృత చిత్రణను ఇవి సవరించాల్సిన అవసరాన్ని సూచిస్తాయి. అయితే, గిలుంద్ హరప్పా తరహా నగరమని లేదా కేంద్రీకృత రాజ్యమని ఇవి నిరూపించవు.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. అహర్–బనాస్ — ఆగ్నేయ రాజస్థాన్; 2. కాయథా — పశ్చిమ మధ్యప్రదేశ్; 3. జోర్వే — తీరప్రాంత ఒడిశా. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. ఒకటి మాత్రమే
- B. రెండు మాత్రమే
- C. మూడూ
- D. ఏదీ కాదు
ప్రశ్న 2
భారతీయ తామ్రశిలాయుగ సంస్కృతులకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. రాతి పనిముట్ల స్థానాన్ని రాగి పూర్తిగా భర్తీ చేసింది. 2. కొన్ని సంస్కృతులు కాలపరంగా హరప్పా నాగరికతతో సమకాలీనంగా కొనసాగాయి. 3. ఒకే స్థలంలో విభిన్న పురావస్తు సంస్కృతులకు చెందిన వరుస నివాస దశలు ఉండవచ్చు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
తామ్రశిలాయుగ వస్తు అవశేషాల పురావస్తుపరమైన వ్యాఖ్యానాన్ని ఏ ప్రకటన అత్యుత్తమంగా ప్రతిబింబిస్తుంది?
- A. ప్రతి స్త్రీ ప్రతిమ ఒకే విధమైన మాతృదేవత ఆరాధనా సంప్రదాయాన్ని నిశ్చయంగా సూచిస్తుంది.
- B. నలుపు–ఎరుపు మృణ్మయ పాత్రలు అహర్–బనాస్ సంస్కృతికి మాత్రమే ప్రత్యేకమైనవి.
- C. స్థానికేతర గవ్వలు, రాతి పూసలు వినిమయ జాలాలను సూచించవచ్చు.
- D. ఏ రాగి వస్తువైనా ఆ ఆవాసంలో రాగి ఖనిజాన్ని కరిగించి లోహాన్ని వెలికితీశారని నిరూపిస్తుంది.
మెయిన్స్: భారతీయ తామ్రశిలాయుగ సంస్కృతులు ఏకరీతి సాంకేతిక దశను కాకుండా ప్రాంతీయ వైవిధ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. ఆవాసాలు, జీవనాధార విధానాలు, భౌతిక సంస్కృతిని ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- రాగి, రాతి సాంకేతికతలు సహజీవనం చేసిన దశగా తామ్రశిలాయుగాన్ని నిర్వచించండి.
- అహర్–బనాస్, కాయథా, మాల్వా, జోర్వే సంస్కృతుల భౌగోళిక పరిసరాలను, మృణ్మయ పాత్రల సంప్రదాయాలను పోల్చండి.
- మిశ్రమ వ్యవసాయం, పశుపోషణ, ప్రాంతాలవారీగా మారే పంటల సముదాయాలను వివరించండి.
- గ్రామీణ వాస్తుశిల్పం, చేతివృత్తుల ప్రత్యేకీకరణ, అంతర్ప్రాంతీయ వినిమయాన్ని చర్చించండి.
- పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మారడం, వ్యవస్థీకరణలో సంక్లిష్టతను వివరించడానికి ఇనామ్గావ్, గిలుంద్ ఉదాహరణలను ఉపయోగించండి.
- పరివర్తనలు అసమానంగా జరిగాయని పేర్కొంటూ, పురావస్తు సంస్కృతులను జాతి గుర్తింపులతో సమానంగా పరిగణించకూడదనే హెచ్చరికతో ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- R. S. Sharma, Ancient India, old NCERT textbook: Neolithic and Chalcolithic communities.
- Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century.
- H. D. Sankalia, S. B. Deo and Z. D. Ansari, Chalcolithic Navdatoli.
- M. K. Dhavalikar, H. D. Sankalia and Z. D. Ansari, Excavations at Inamgaon.
- Archaeological Survey of India, Indian Archaeology—A Review, excavation reports at asi.nic.in.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Early_Chalcolithic_pottery_from_Hazireah.jpg
