
కళ్యాణి చాళుక్యులకు చెందినదిగా భావిస్తున్న బంగారు నాణెం; దీనిని జారీ చేసిన పాలకుడు ఎవరో నిర్ధారణ కాలేదు.
Credit: CNG Coins · CC BY-SA 3.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

Map study
చాళుక్య సామ్రాజ్యం: దక్కన్ చరిత్రకు సంబంధించిన ప్రాదేశిక నేపథ్యం; మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
- మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావ పరిధి, భౌగోళిక స్థానాల మధ్య తేడాలను గుర్తించండి.
- చారిత్రక సరిహద్దులు, సూచనార్థం పేర్కొన్న సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారాన్ని సూచించవు.
Credit: Nikel3012 · CC0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. రాజవంశ గుర్తింపు, భౌగోళిక నేపథ్యం, చారిత్రక ఆధారాలు
చాళుక్య అనే పేరు నిరంతరంగా పాలించిన ఒకే సామ్రాజ్యాన్ని కాకుండా అనేక రాజవంశాలను సూచిస్తుంది. తొలి పశ్చిమ చాళుక్యులు ఉత్తర కర్ణాటకలోని మలప్రభ లోయలో ఉన్న వాతాపిని తమ కేంద్రంగా స్థాపించుకున్నారు. సమీపంలోని ఐహోళె, పట్టడకల్ ముఖ్యమైన ధార్మిక, వాస్తుకళా కేంద్రాలుగా అభివృద్ధి చెందాయి. వారి భౌగోళిక స్థానం పశ్చిమ తీరాన్ని, కర్ణాటక పీఠభూమిని, కృష్ణా–గోదావరి ప్రాంతం వైపు వెళ్లే మార్గాలను అనుసంధానించింది. ఈ భూభాగంపై నియంత్రణ ద్వారా వ్యవసాయ వనరులు, వాణిజ్య మార్గాలు అందుబాటులోకి రావడంతోపాటు, ప్రత్యర్థి ప్రాంతీయ శక్తులతో సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి.
మొదటి పులకేశిని సాధారణంగా బాదామి రాజ్య స్థాపకుడిగా పరిగణిస్తారు. ఆయన పాలన సుమారు క్రీ.శ. 543లో ప్రారంభమైనట్లు సంప్రదాయంగా భావిస్తారు. మొదటి కీర్తివర్మ దాని ప్రభావాన్ని విస్తరించాడు. వారసత్వ పోరాటం అనంతరం రెండవ పులకేశి సింహాసనాన్ని దక్కించుకోవడానికి ముందు మంగళేశుడు పాలించాడు. రాజాస్థాన సంప్రదాయాలు ప్రతిష్ఠాత్మక వంశావళులను అందించినప్పటికీ, వాటిని ఈ వంశపు సుదూర మూలాలకు విశ్వసనీయ ఆధారాలుగా పరిగణించకూడదు. రాజకీయ చరిత్రను ప్రధానంగా శాసనాలు, తామ్రపత్ర దానశాసనాలు, నాణేలు, స్మారక కట్టడాలు, బాహ్య కథనాల ఆధారంగా పునర్నిర్మిస్తారు.
క్రీ.శ. 634–635లో జైన కవి రవికీర్తి సంస్కృతంలో రచించిన ఐహోళె శాసనం అత్యంత ప్రసిద్ధ ఆధారం. మేగుటి జైన ఆలయంలో చెక్కించిన ఈ శాసనం వంశావళిని అందించడంతోపాటు రెండవ పులకేశి విజయాలను కీర్తిస్తుంది. ప్రశస్తిగా ఇది విలువైనదే అయినప్పటికీ, ఉద్దేశపూర్వకంగా ప్రశంసాత్మక ధోరణిలో రచించబడింది. మహారాష్ట్ర గురించి హ్యూయెన్ త్సాంగ్ అందించిన కథనం కూడా రెండవ పులకేశి రాజ్యానికి సంబంధించిన బాహ్య వర్ణనను అందిస్తుంది. అందువల్ల శాసనాలను ప్రత్యర్థి రాజవంశాల రికార్డులు, భౌతిక ఆధారాలతో పోల్చి పరిశీలించాలి.
- బాదామి లేదా వాతాపి: తొలి పశ్చిమ చాళుక్యుల రాజధాని.
- వేంగి: కోస్తా ఆంధ్రలోని తూర్పు చాళుక్య రాజ్యం.
- కళ్యాణి లేదా బసవకళ్యాణ్: మలి పశ్చిమ చాళుక్యుల ప్రధాన రాజధాని.
2. రెండవ పులకేశి మరియు దక్కన్ ఆధిపత్యం కోసం పోరాటం
సుమారు క్రీ.శ. 610 నుంచి 642 వరకు పాలించిన రెండవ పులకేశి, బాదామి రాజ్యాన్ని అత్యున్నత ప్రాధాన్య స్థాయికి తీసుకెళ్లాడు. పొరుగు పాలకులపై తన అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసుకొని, దక్కన్లోని విస్తారమైన ప్రాంతాలకు చాళుక్యుల ప్రభావాన్ని విస్తరించాడు. హర్షవర్ధనుడితో ఆయన జరిగిన ఘర్షణ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగినది: దక్షిణం వైపు సాగిన హర్షుడి దండయాత్రను నర్మదా సమీపంలో అడ్డుకున్నాడు. నర్మదాను వారి ప్రభావ పరిధుల మధ్య ప్రధాన సరిహద్దుగా సంప్రదాయంగా పరిగణిస్తారు. ఈ ఘర్షణ జరిగిన కచ్చితమైన సంవత్సరం ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశంగానే ఉంది; దానిని ఐహోళె శాసనం తేదీతో పొరబడకూడదు.
తూర్పు దక్కన్లో, ఆంధ్ర ప్రాంతానికి తన అధికారాన్ని విస్తరించిన తరువాత పులకేశి తన సోదరుడు విష్ణువర్ధనుడిని పాలనాధికారిగా నియమించాడు. అనంతరం విష్ణువర్ధనుడు తూర్పు చాళుక్య వంశాన్ని స్థాపించాడు. ఈ వంశం సుమారు క్రీ.శ. 624లో ప్రారంభమైనట్లు సంప్రదాయంగా భావిస్తారు. బాదామి పతనం తరువాత కూడా ఈ శాఖ సుదీర్ఘకాలం కొనసాగింది. సారవంతమైన కృష్ణా–గోదావరి ప్రాంతంలో ఉన్నందున, వేంగి తరువాతి కాలంలో చోళులు, పశ్చిమ చాళుక్యులు పాల్గొన్న సంఘర్షణలకు, వివాహ సంబంధాల ద్వారా ఏర్పడిన మైత్రులకు కీలక వేదికగా మారింది.
కాంచీపురం పల్లవులతో జరిగిన పోరాటం చాళుక్యుల చరిత్రను నిర్దేశించిన మరో ప్రధాన సంఘర్షణ. పులకేశి తొలుత మొదటి మహేంద్రవర్మపై ఆధిక్యం సాధించాడు. అయితే, మొదటి నరసింహవర్మ పరిస్థితిని తారుమారు చేసి, సుమారు క్రీ.శ. 642లో వాతాపిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఈ సంక్షోభ సమయంలోనే పులకేశి మరణించి ఉండవచ్చు. అనంతరం మొదటి విక్రమాదిత్యుడు చాళుక్యుల అధికారాన్ని పునరుద్ధరించాడు. రెండవ విక్రమాదిత్యుడు ఎనిమిదవ శతాబ్దంలో కాంచీపురంపై విజయవంతంగా దండయాత్రలు చేశాడు. అయితే, చివరికి సుమారు క్రీ.శ. 753లో రెండవ కీర్తివర్మను పదవీచ్యుతుణ్ని చేసిన రాష్ట్రకూట పాలకుడు దంతిదుర్గునికి చాళుక్య వంశం అధికారాన్ని కోల్పోయింది.
- రెండవ పులకేశికి సమకాలికుడైన హర్షుడిని, తరువాతి కాలానికి చెందిన ఉత్తర భారత పాలకులతో పొరబడకండి.
- వాతాపిని జయించినవాడు అని అర్థమిచ్చే ‘వాతాపికొండ’ అనేది పల్లవ రాజు మొదటి నరసింహవర్మ బిరుదు.
3. పరిపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, మతం మరియు సాహిత్య సంస్కృతి
చాళుక్యుల పాలనలో రాజాధికారంతో పాటు ప్రాంతీయ అధికారులు, స్థానిక ప్రముఖులు, సామంత ప్రభువులు పాలనలో భాగస్వాములుగా ఉండేవారు. రాష్ట్రం, విషయం వంటి పరిపాలనా పదాలు శాసనాల్లో కనిపిస్తాయి. అయితే, ప్రాదేశిక పరిపాలనా వ్యవస్థలు కాలాన్నిబట్టి, ప్రాంతాన్నిబట్టి మారుతూ ఉండేవి. సామంతులు సైనిక సహాయాన్ని అందిస్తూ సార్వభౌముని ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించేవారు. కానీ, కేంద్రాధికారం బలహీనపడినప్పుడు వారు ప్రత్యర్థులుగా మారగలిగేవారు. ఒక సామంత రాజకీయ శక్తి, స్థిరపడిన రాజవంశాన్ని ఎలా తొలగించి దాని స్థానాన్ని ఆక్రమించగలదో రాష్ట్రకూటుల ఎదుగుదల వివరిస్తుంది.
వ్యవసాయం ప్రధాన ఆర్థిక పునాదిగా ఉండేది. సాగునీటి చెరువులు, బావులు, స్థానిక నీటి నిర్వహణ వ్యవస్థలు దానికి తోడ్పడేవి. బ్రాహ్మణులకు, మత సంస్థలకు భూములను లేదా భూమి నుంచి ఆదాయాన్ని పొందే హక్కులను దానంగా ఇచ్చినట్లు తామ్రపత్ర శాసనాలు నమోదు చేశాయి. వీటిలో తరచుగా నిర్దిష్ట మినహాయింపులను పేర్కొనేవారు. ఇటువంటి దానాలు సాగు విస్తరణకు, స్థానిక అధికారాన్ని సుస్థిరం చేయడానికి తోడ్పడ్డాయి. దేవాలయాలు ఉపాధి, పునర్వితరణ, ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు కేంద్రాలుగా మారగలిగాయి. అయితే, భూదానాలు జరిగినంత మాత్రాన భారతదేశమంతటా ఏకరీతి భూస్వామ్య వ్యవస్థ ఉండేదని నిరూపించలేము; ప్రాంతీయ ఆధారాలను జాగ్రత్తగా విశ్లేషించాలి.
రాజాదరణ బ్రాహ్మణీయ సంప్రదాయాలకు, ముఖ్యంగా శైవం, వైష్ణవానికి తోడ్పడగా, జైన సంస్థలు కూడా అభివృద్ధి చెందాయి. బాదామి గుహలు, ఐహోళెలోని మేగుటి ఆలయం ఈ వైవిధ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. ప్రాంతీయ భాషల వినియోగం పెరుగుతున్నప్పటికీ, ప్రతిష్ఠాత్మక శాసనాల రచనలో సంస్కృతం ప్రాముఖ్యాన్ని నిలుపుకుంది. విస్తృత చాళుక్య యుగంలో ప్రాంతీయ సామంతుల ఆదరణతో వెలువడిన రచనలతో సహా కన్నడ సాహిత్య సృజన విస్తరించింది. తూర్పు చాళుక్యుల కాలంలో, పదకొండవ శతాబ్దంలో రాజరాజ నరేంద్రుని పాలనలో నన్నయ మహాభారతాన్ని తెలుగులో అనువదించడం ప్రారంభించాడు.
- ఒక రాజవంశం రాజకీయ ఆధిపత్యంలోని భూభాగాన్ని, దాని సామంతులతో ముడిపడిన విస్తృత సాంస్కృతిక సంబంధ జాలాల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి.
- మత వైవిధ్యం ఉన్నంత మాత్రాన ప్రతి పాలకుడూ ప్రతి సంప్రదాయాన్ని సమానంగా ఆదరించాడని అర్థం కాదు.
4. బాదామి, ఐహోళె మరియు పట్టదకల్: వాస్తుశిల్ప ప్రయోగాలు
తొలి చాళుక్యుల వాస్తుశిల్పం శిలలను తొలిచి నిర్మించిన గుహాలయాలు, నిర్మిత ఆలయాలు రెండింటిలోనూ ప్రయోగాత్మకతకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ప్రధానంగా ఆరవ శతాబ్దానికి చెందిన బాదామి ప్రధాన గుహాలయాల్లో శైవ, వైష్ణవ, జైన కట్టడాలు ఉన్నాయి. 3వ గుహలో క్రీ.శ. 578 నాటి మంగళేశుని శాసనం ఉంది. వరాహ, త్రివిక్రమ రూపాల్లోని విష్ణు శిల్పాలు, అనేక భుజాలతో నృత్యం చేస్తున్న శివుని శిల్పం ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగినవి. శిలలను తొలిచి రూపొందించిన నిర్మాణ ప్రదేశాల్లో అత్యంత నైపుణ్యంతో చేసిన శిల్ప చెక్కడాలను ఈ గుహలు ప్రదర్శిస్తాయి.
ఐహోళెలో ఒకే స్థిర నమూనాకు బదులుగా వైవిధ్యభరితమైన ఆలయ ప్రణాళికలు కనిపిస్తాయి. దుర్గ ఆలయం తన గజపృష్ఠాకార ప్రణాళిక, చుట్టూ ఉన్న స్తంభాల వరుస కారణంగా ప్రత్యేకంగా గుర్తించదగినది. వాడుకలో ఉన్న ఈ పేరు కోట లేదా దుర్గంతో ఉన్న అనుబంధం నుంచి వచ్చింది; ఈ ఆలయం దుర్గాదేవికి అంకితం చేయబడిందని నిర్ధారించడానికి ఆ పేరు మాత్రమే తగిన ఆధారం కాదు. లాడ్ ఖాన్ ఆలయం మరో ప్రముఖ నిర్మిత కట్టడం. ఐహోళెను వాస్తుశిల్ప ప్రయోగాల కేంద్రంగా పేర్కొనడం ఉపయోగకరమే; అయితే భారతీయ ఆలయ రూపాలన్నీ అక్కడే ఆవిర్భవించాయని భావించకూడదు.
పట్టదకల్లో ఉత్తర భారత శైలిలోని వక్రరేఖాకార శిఖరాలతోపాటు దక్షిణ భారత శైలిలోని అంతస్తుల విమానాలు కనిపిస్తాయి. రాజకుటుంబ మహిళలు నిర్మింపజేసిన విరూపాక్ష, మల్లికార్జున ఆలయాలు దక్షిణ భారత శైలిలోని ప్రధాన ఆలయాలు. పాపనాథ ఆలయంలోని మిశ్రమ లక్షణాలను ఈ రెండు శైలుల్లో ఏదో ఒకదానిగా సరళంగా వర్గీకరించడం సాధ్యం కాదు. దక్కన్ వాస్తుశిల్ప సమన్వయాన్ని సూచించడానికి ‘వేసర’ అనే పదాన్ని తరచుగా ఉపయోగిస్తారు; అయితే దాని నిర్వచనంపై పండితుల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. పరీక్షల దృష్ట్యా ప్రతి చాళుక్య ఆలయాన్నీ యాంత్రికంగా మిశ్రమ శైలికి చెందినదిగా పేర్కొనకుండా, దాని వాస్తవ నిర్మాణ లక్షణాలను గుర్తించాలి.
- విరూపాక్ష ఆలయం, పట్టదకల్: రాణి లోకమహాదేవి; రెండవ విక్రమాదిత్యుని పాలనాకాలం.
- మల్లికార్జున ఆలయం, పట్టదకల్: రాణి త్రైలోక్యమహాదేవి.
- పట్టదకల్లోని విరూపాక్ష ఆలయాన్ని హంపిలోని విరూపాక్ష ఆలయంతో పొరపాటు పడవద్దు.
5. మలి పశ్చిమ చాళుక్యులు మరియు తొలి మధ్యయుగ కొనసాగింపులు
క్రీ.శ. 973లో రాష్ట్రకూటుల అధికారాన్ని కూలదోసిన తరువాత తైలపుడు II మలి పశ్చిమ చాళుక్య రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. కాలక్రమేణా కల్యాణి దాని ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది. ఈ రాజవంశం తాము తొలి చాళుక్యుల వారసులమని ప్రకటించుకున్నప్పటికీ, వారి మధ్య కచ్చితమైన వంశావళి సంబంధం ఇప్పటికీ అనిశ్చితంగానే ఉంది. చోళులతో ఈ వంశానికి ఉన్న దీర్ఘకాలిక వైరం కొంతవరకు వేంగి, తుంగభద్ర ప్రాంతాలపై కేంద్రీకృతమైంది. ఈ ఘర్షణలు మార్పులేని రాజకీయ సరిహద్దు చుట్టూ సాగినవి కాకుండా, మారుతున్న కూటములు, సామంత పాలకులు, వ్యూహాత్మక వైవాహిక సంబంధాలతో ముడిపడి ఉన్నాయి.
క్రీ.శ. 1076 నుంచి 1126 వరకు పాలించిన విక్రమాదిత్యుడు VI, 1076లో చాళుక్య-విక్రమ శకాన్ని ప్రారంభించాడు. ఆయన గౌరవార్థం బిల్హణుడు విక్రమాంకదేవచరితను రచించాడు. యాజ్ఞవల్క్య స్మృతిపై ప్రభావశీలమైన వ్యాఖ్యానమైన విజ్ఞానేశ్వరుని మితాక్షర ఆయన ఆస్థానంతో సంబంధం కలిగి ఉంది. లక్కుండి, డంబల్, గదగ్, ఇటగిలలోని మలి పశ్చిమ చాళుక్య ఆలయాల్లో విస్తృత అలంకరణలతో కూడిన స్తంభాలు, గోడల విభాగాల రూపకల్పన, శిల్పాలంకరణ అభివృద్ధి చెందాయి. వారి వాస్తుశిల్ప సంప్రదాయాలు హోయసల నిర్మాణాలకు ముఖ్యమైన నేపథ్యంగా నిలిచాయి. అయితే ఈ రెండు సంప్రదాయాల్లో ఏదో ఒకదానిని మరొకదానికి కేవలం అనుకరణగా పరిగణించకూడదు.
- సోమేశ్వరుడు III పన్నెండవ శతాబ్దంలో సంస్కృతంలో విజ్ఞానసర్వస్వ స్వరూపమైన మానసోల్లాస గ్రంథాన్ని రచించాడు.
- పన్నెండవ శతాబ్దంలో కలచురుల జోక్యం, ప్రాంతీయ వారస రాజ్యాల ఆవిర్భావం నేపథ్యంలో మలి పశ్చిమ చాళుక్యుల అధికారం క్షీణించింది.
కళ్యాణి చాళుక్యుల నాణేలు: రాజ్యాధికారం మరియు ఆధారాలు
అందించిన మెటాడేటా ఈ బంగారు నాణెాన్ని కళ్యాణి చాళుక్యుల ముద్రణగా గుర్తిస్తూ, దాని కాలాన్ని స్థూలంగా సుమారు 973–1068గా పేర్కొంటోంది. అయితే, దీనిని జారీ చేసిన పాలకుడు ఎవరో నిర్ధారణ కాలేదు. నాణేనికి ఒకవైపు వరాహ ఆకృతి, మరోవైపు మూడు అంతస్తుల ఛత్రంగా లేదా ఆలయంగా వ్యాఖ్యానించిన అలంకృత నిర్మాణం ఉన్నట్లు ఇది వివరిస్తోంది. దీనివల్ల ఈ నాణెం మలి పశ్చిమ చాళుక్యులకు నేరుగా సంబంధించినదవుతుంది; అయితే, దీనిని అంతకుముందటి బాదామి వంశానికి సంబంధించిన ఆధారంగా పరిగణించరాదు. రాష్ట్రకూటుల అధికారం క్షీణించిన తర్వాత కళ్యాణి వంశం ఆవిర్భవించి, పశ్చిమ దక్కన్లో ఒక ముఖ్యమైన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగింది.
నాణేలు ద్రవ్య రూపాలు, చిహ్నాలు, అధికార దావాలను నమోదు చేయడం ద్వారా శాసనాలు, స్మారక కట్టడాలకు అనుబంధ ఆధారాలుగా ఉపయోగపడతాయి. వరాహ ఆకృతిని వరాహావతారం, చాళుక్య వంశ చిహ్నాలతో అనుసంధానించి అధ్యయనం చేయవచ్చు. అలాగే, వర్ణించిన సూర్యుడు, చంద్రుడు, ఛత్రం వంటి చిహ్నాలు సార్వభౌమాధికారం, మంగళప్రదత్వం గురించి చర్చించడానికి అవకాశం కల్పిస్తాయి. ఇటువంటి వ్యాఖ్యానాలకు, ఏ పాలకుడు లేదా వంశం జారీ చేశారో నిర్ధారితమైన నాణేలతో పోలిక అవసరం. ఒక చిహ్నం మాత్రమే పాలకుడి గుర్తింపును, వ్యక్తిగత మత అనుబంధాన్ని లేదా భూభాగంపై నియంత్రణను నిర్ధారించలేదు. అదేవిధంగా, బంగారు నాణెపు విలువ వర్గం అధిక విలువ కలిగిన నాణేల ఉనికిని సూచిస్తుంది తప్ప, రోజువారీ లావాదేవీల్లో ద్రవ్య వినియోగం ఎంత విస్తృతంగా ఉండేదో తెలియజేయదు. నాణెం వెనుకవైపు ఉన్న ఆకృతిని ఛత్రంగా లేదా ఆలయంగా మెటాడేటా పేర్కొన్న ప్రత్యామ్నాయ వ్యాఖ్యానాన్ని స్పష్టంగా కొనసాగించాలి; దానిని ఒక నిర్దిష్ట వాస్తు నిర్మాణంగా ఖరారు చేయరాదు.
- రాజవంశ శాఖల మధ్య భేదం: బాదామి, వేంగి, కల్యాణి వేర్వేరు చాళుక్య వంశ శాఖలను సూచిస్తాయి; పులకేశి IIను గానీ, ఐహోళె శాసనాన్ని గానీ కల్యాణి శాఖకు ఆపాదించవద్దు.
- ఆధారాల పరిమితులు: అందించిన ఆపాదన వివరాల్లో పాలకుడి పేరు గానీ, నాణెం లభించిన ప్రదేశం గానీ పేర్కొనలేదు. అందువల్ల, వాటి ఆధారంగా మాత్రమే కచ్చితమైన పరిపాలనా కాలాన్ని లేదా నాణెం చలామణి అయిన ప్రాంతాన్ని నిర్ధారించలేం.
- మెయిన్స్లో అన్వయం: దక్కన్లో రాజ్య నిర్మాణాన్ని, ఆర్థిక సంబంధాల వ్యవస్థలను అంచనా వేయడానికి నాణేల ఆధారాలను శాసనాలు, ఆలయ పోషణ, జనావాసాలకు సంబంధించిన ఆధారాలతో కలిపి పరిశీలించాలి.
కాలరేఖ
Around 543 CE
మొదటి పులకేశి పాలనకు, బాదామి చాళుక్య రాజ్యానికి సాధారణంగా అంగీకరించిన ప్రారంభం.
Around 610–642 CE
రెండో పులకేశి పరిపాలనా కాలం.
Around 624 CE
విష్ణువర్ధనుని ఆధ్వర్యంలో తూర్పు చాళుక్య వంశ స్థాపనకు సాధారణంగా అంగీకరించిన తేదీ.
634–635 CE
రవికీర్తి రచించిన ఐహోళె శాసనం రెండో పులకేశి విజయాలను నమోదు చేస్తుంది.
Around 642 CE
మొదటి నరసింహవర్మ వాతాపిని ఆక్రమించాడు.
Around 753 CE
దంతిదుర్గుడు బాదామి చాళుక్యులను అధికారం నుంచి తొలగించాడు.
973 CE
రెండో తైలపుడు మలి పశ్చిమ చాళుక్యుల అధికారాన్ని స్థాపించాడు.
1076 CE
ఆరో విక్రమాదిత్యుడు తన పాలనను ప్రారంభించి, చాళుక్య-విక్రమ శకానికి నాంది పలికాడు.
చాళుక్య శాసనాన్ని విమర్శనాత్మకంగా చదవడం
- 1. అది లభించిన ప్రదేశం, భాష, లిపి, కాలాన్ని గుర్తించండి.
- 2. వంశావళి, ప్రశంసలను నిర్దిష్టంగా నమోదైన సంఘటనల నుంచి వేరు చేయండి.
- 3. దానాలు, అధికారులు, ప్రదేశాలు, రాజకీయ సంబంధాలను గుర్తించండి.
- 4. వాదనలను ప్రత్యర్థుల శాసనాలు, పురావస్తు ఆధారాలతో పోల్చండి.
- 5. అనిశ్చితిని అంగీకరిస్తూనే నిర్ధారణలకు రండి.
| రాజవంశం | కాలం | ప్రధాన ప్రాంతం, కేంద్రం | పరీక్షాపరంగా ముఖ్యమైన అనుబంధ అంశాలు |
|---|---|---|---|
| తొలి పశ్చిమ చాళుక్యులు | సుమారు క్రీ.శ. 543–753 | ఉత్తర కర్ణాటక; బాదామి | రెండవ పులకేశి; ఐహోళె శాసనం; పట్టదకల్ ఆలయాలు |
| తూర్పు చాళుక్యులు | సుమారు ఏడవ శతాబ్దం నుంచి పదకొండవ శతాబ్దం వరకు; ఆ తరువాత చోళులతో అనుబంధంగా కొనసాగింపు | కోస్తా ఆంధ్ర; వేంగి ప్రాంతం | విష్ణువర్ధనుడు; రాజరాజ నరేంద్రుడు; నన్నయ |
| మలి పశ్చిమ చాళుక్యులు | 973 నుంచి పన్నెండవ శతాబ్దం చివరి వరకు | పశ్చిమ దక్కన్; కళ్యాణి | రెండవ తైలపుడు; ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు; మితాక్షర; ఇటగి ఆలయాలు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
పట్టదకల్: రాజకుటుంబ మహిళలు మరియు వాస్తుకళా ఆదానప్రదానాలు
రెండో విక్రమాదిత్యుని పాలనలో లోకమహాదేవి, త్రైలోక్యమహాదేవి విరూపాక్ష, మల్లికార్జున ఆలయాలను నిర్మింపజేశారు. ఈ కట్టడాలు రాజుల విజయాలను మతపరమైన పోషణతో అనుసంధానించాయి. ప్రధాన వాస్తు నిర్మాణాల పోషకులుగా మహిళల పాత్రను కూడా ఇవి చాటుతున్నాయి. విరూపాక్ష ఆలయంలో కాంచీపురంలోని కైలాసనాథ ఆలయంతో పోలికలు కూడా కనిపిస్తాయి. రాజకీయ వైరం ఉన్నప్పటికీ కళాత్మక ఆదానప్రదానాలు ఎలా కొనసాగగలవో ఇది వివరిస్తుంది.
ఇటగి మహాదేవ ఆలయం: రాజులతోపాటు ఇతరుల పోషణ
కర్ణాటకలోని ఇటగిలో ఉన్న మహాదేవ ఆలయాన్ని ఆరో విక్రమాదిత్యుని సేవలో ఉన్న సేనాధిపతి మహాదేవుడు క్రీ.శ. 1112లో నిర్మించాడు. దీనిలోని సునిశితమైన అలంకరణలతో కూడిన స్తంభాలు, శిల్ప విన్యాసం మలి పశ్చిమ చాళుక్యుల శిల్ప నైపుణ్యానికి నిదర్శనాలు. ఈ కట్టడాన్ని ఆలయాలలో చక్రవర్తిగా శాసనం వర్ణించడం, రాజకుటుంబానికి చెందని పోషకులు కూడా తమ హోదాను, భక్తిని వ్యక్తపరచడానికి భవ్య కట్టడాల నిర్మాణాన్ని ఎలా ఉపయోగించుకున్నారో తెలియజేస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
ఐహోళె శాసనానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. దీనిని రవికీర్తి రచించాడు. 2. ఇది రెండవ పులకేశిని ప్రశంసిస్తుంది. 3. రెండవ తైలపుడు కళ్యాణి చాళుక్య రాజ్యాన్ని స్థాపించిన విషయాన్ని ఇది నమోదు చేస్తుంది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
కింది జతల్లో సరిగ్గా జతపరచినది ఏది?
- A. పట్టదకల్లోని విరూపాక్ష ఆలయం — లోకమహాదేవి
- B. మేగుటి జైన ఆలయ శాసనం — బిల్హణుడు
- C. సుమారు క్రీ.శ. 642లో వాతాపి ఆక్రమణ — మొదటి మహేంద్రవర్మ
- D. తూర్పు చాళుక్య వంశ స్థాపన — దంతిదుర్గుడు
ప్రశ్న 3
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. పట్టదకల్లో ఉత్తర, దక్షిణ భారత ఆలయ నిర్మాణ శైలులు రెండింటికీ ఉదాహరణలు ఉన్నాయి. 2. ఐహోళెలోని దుర్గ ఆలయానికి వాడుకలో ఉన్న పేరు, అది దుర్గాదేవికి అంకితం చేయబడిందని నిశ్చయంగా నిరూపిస్తుంది. 3. ఇటగిలోని మహాదేవ ఆలయం మలి పశ్చిమ చాళుక్యుల వాస్తుశిల్ప సంప్రదాయానికి చెందినది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 2 మరియు 3 మాత్రమే
మెయిన్స్: తొలి మధ్యయుగ ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో చాళుక్యులు రాజకీయ ఏకీకరణకు, సాంస్కృతిక ఆదానప్రదానాలకు దోహదపడ్డారు. వారి ప్రధాన శాఖలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- బాదామి, వేంగి, కళ్యాణిలను భౌగోళికంగా, కాలక్రమపరంగా వేరుచేసి వివరించండి.
- రెండవ పులకేశి రాజ్యవిస్తరణ, హర్షుడిని ప్రతిఘటించడం, పల్లవులతో వైరం గురించి వివరించండి.
- దక్కన్కు, తమిళ ప్రాంతానికి మధ్య అనుసంధానంగా వేంగి పాత్రను చర్చించండి.
- పరిపాలన, భూదానాలను ప్రాంతీయ ఆధిపత్య వర్గాలు, మత సంస్థలతో అనుసంధానించి వివరించండి.
- వాస్తుశిల్ప ప్రయోగాలను వివరించడానికి బాదామి, ఐహోళె, పట్టదకల్లను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
- భాషా, మేధోపరమైన కృషిని తెలియజేయడానికి నన్నయ, బిల్హణుడు, విజ్ఞానేశ్వరులను ప్రస్తావించండి.
- వంశపరమైన ఐక్యత నిరంతరాయంగా కొనసాగిందనే వాదనలను నివారిస్తూ, ప్రాంతీయ రాజ్యాల ఆవిర్భావం, కళల పరస్పర ఆదానప్రదానాలను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Our Pasts–I, chapter New Empires and Kingdoms.
- NCERT, An Introduction to Indian Art, Part I, chapter Temple Architecture and Sculpture.
- UNESCO World Heritage Centre, Group of Monuments at Pattadakal.
- Archaeological Survey of India, official monument information on Badami, Aihole and Pattadakal.
- Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chalukyas_of_Kalyana.jpg
