New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · మౌర్యుల కాలం మరియు మౌర్యానంతర భారతదేశం

చంద్రగుప్త మౌర్యుడు

సుమారు క్రీ.పూ. 321 నుంచి 297 వరకు పాలించిన చంద్రగుప్త మౌర్యుడు మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించి, విస్తారమైన భూభాగం కలిగిన రాజ్యానికి మగధను కేంద్రంగా తీర్చిదిద్దాడు. నందుల పాలనను కూలదోయడం, వాయవ్య భారతదేశంలోకి విస్తరించడం, సెల్యూకస్ I నికేటర్‌తో ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడం వంటి పరిణామాలు ప్రాచీన భారత రాజకీయ చరిత్రలో నిర్ణయాత్మక దశను సూచిస్తాయి. UPSC దృష్ట్యా, విశ్వసనీయ ఆధారాలతో నిర్ధారితమైన సంఘటనలను తరువాతి కాలపు సాహిత్య సంప్రదాయాల నుంచి వేరు చేయడం ప్రధాన కర్తవ్యం. అలాగే, మౌర్య రాజ్యంలోని ప్రతి లక్షణానికీ చంద్రగుప్తుని పాలనాకాలం నుంచే ప్రత్యక్ష ఆధారాలు ఉన్నాయని భావించకూడదు.

పశ్చిమ గంగా రాజవంశం నిర్మించిన స్తంభం (విడిగా నిలిచే స్తంభం), చంద్రగుప్త బసది (జైన ఆలయం) కనిపించే ఈ ఛాయాచిత్రాన్ని శ్రవణలోని చంద్రగిరి కొండ వద్ద నేనే (దినేశ్ కన్నంబాడి) తీశాను

పశ్చిమ గంగా రాజవంశం నిర్మించిన స్తంభం (విడిగా నిలిచే స్తంభం), చంద్రగుప్త బసది (జైన ఆలయం) కనిపించే ఈ ఛాయాచిత్రాన్ని శ్రవణలోని చంద్రగిరి కొండ వద్ద నేనే (దినేశ్ కన్నంబాడి) తీశాను

Credit: Dineshkannambadi (talk) 01:06, 21 May 2008 (UTC) · CC BY-SA 3.0 · source

రుద్రదాముని జునాగఢ్ శాసనం (పూర్తి పాఠం)

రుద్రదాముని జునాగఢ్ శాసనం (పూర్తి పాఠం)

Credit: JF. Fleet · Public domain · source

సుమారు క్రీ.పూ. 290 నాటి చంద్రగుప్త మౌర్యుని సామ్రాజ్యం; దీని విస్తీర్ణాన్ని తరువాతి అశోకుని కాలపు పటంతో పోల్చండి.

Map study

సుమారు క్రీ.పూ. 290 నాటి చంద్రగుప్త మౌర్యుని సామ్రాజ్యం; దీని విస్తీర్ణాన్ని తరువాతి అశోకుని కాలపు పటంతో పోల్చండి.

  • ప్రాదేశిక విస్తీర్ణాన్ని విశ్లేషించే ముందు ఆధారానికి సంబంధించిన తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
  • ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు ఉజ్జాయింపులు మాత్రమే; కాలక్రమంలో అవి మారాయి.

Credit: Joshua Jonathan · CC0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. చారిత్రక నేపథ్యం, మౌర్య అధికారానికి పునాది

క్రీ.పూ. నాలుగో శతాబ్దం చివరలో ప్రధాన రాజకీయ మార్పులు చోటుచేసుకుంటున్న కాలంలో చంద్రగుప్తుడు ఆవిర్భవించాడు. అంతకుముందటి రాజవంశాల పాలనలోనే మగధ విస్తరించింది. మధ్య గంగా మైదానం కేంద్రంగా ఉన్న శక్తిమంతమైన రాజ్యాన్ని నందులు పాలించారు. ఆ రాజ్యంలోని వ్యవసాయ వనరులు, ఖనిజాల లభ్యత, ముఖ్యమైన నదీ మార్గాలు, అప్పటికే స్థిరపడిన రాజస్వ యంత్రాంగం సామ్రాజ్య విస్తరణకు బలమైన పునాదిని అందించాయి. కాబట్టి చంద్రగుప్తుడు ఎలాంటి పునాదీ లేకుండా ఒక పెద్ద రాజ్యాన్ని సృష్టించలేదు; అప్పటికే ఉన్న అధికార కేంద్రాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, దానిని విస్తరించాడు.

క్రీ.పూ. 326లో వాయవ్య భారతదేశంపై అలెగ్జాండర్ దండయాత్ర, ఆ తరువాత ఆయన తిరోగమనం ప్రాంతీయ రాజకీయాల్లో కల్లోలాన్ని సృష్టించాయి. క్రీ.పూ. 323లో అలెగ్జాండర్ మరణించిన తరువాత, ఆయన వారసుల మధ్య జరిగిన పోరాటాలు తూర్పు ప్రాంతాల్లో మాసిడోనియన్ అధికారంలోని ఏకీకృత స్వరూపాన్ని బలహీనపరిచాయి. మారుతున్న ఈ పరిస్థితులను చంద్రగుప్తుడు తనకు అనుకూలంగా ఉపయోగించుకున్నాడు. అయితే మగధ, వాయవ్య ప్రాంతాల్లో ఆయన చేపట్టిన సైనిక దండయాత్రల ఖచ్చితమైన క్రమాన్ని నిశ్చయంగా పునర్నిర్మించడం సాధ్యం కాదు.

సుమారు క్రీ.పూ. 321లో ఆయన నంద వంశాన్ని కూలదోసి, పాటలీపుత్రంలో మౌర్య పాలనను స్థాపించాడు. తరువాతి కాలపు సంప్రదాయాలు సాధారణంగా ఓడిపోయిన పాలకుడిని ధననందుడిగా పేర్కొంటాయి. చంద్రగుప్తుడి ఎదుగుదలను వ్యవస్థీకరించడం, రాజకీయ వ్యూహాలను రూపొందించడం, ప్రత్యర్థులను తొలగించడంలో సహాయపడటం వంటి ఘనతలు చాణక్యుడికి ఆపాదించబడ్డాయి. వారి మధ్య ఉన్న ఈ అనుబంధం భారతీయ చారిత్రక సంప్రదాయంలో ప్రధానమైనది. అయితే మారువేషాలు, బాల్య సంఘటనలు, నిర్దిష్ట ఎత్తుగడల గురించి ప్రచారంలో ఉన్న ఆసక్తికర కథనాలను స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించబడిన సమకాలీన ఆధారాలుగా పరిగణించకూడదు.

2. ఆధారాలు, చారిత్రక పునర్నిర్మాణ సమస్య

గ్రీకు, రోమన్ రచనలు, సంస్కృత రాజకీయ సాహిత్యం, బౌద్ధ, జైన సంప్రదాయాలు, పురావస్తు పరిశోధనల నుంచి ఆధారాలు లభిస్తున్నాయి. జస్టిన్, ప్లూటార్క్, స్ట్రాబో, అప్పియన్ వంటి ప్రాచీన రచయితలు చంద్రగుప్తుడి గురించి లేదా ఆయన కాలపు రాజకీయ నేపథ్యం గురించి సమాచారాన్ని తమ రచనల్లో పొందుపరిచారు. వారి రచనలు కాలం, ఉద్దేశం పరంగా భిన్నంగా ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని ఇప్పుడు లభించని పూర్వపు కథనాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. శాండ్రోకోటస్‌ను చంద్రగుప్తుడిగా గుర్తించడం భారతదేశ చరిత్రకు, హెలెనిస్టిక్ ప్రపంచానికి మధ్య ముఖ్యమైన కాలక్రమ సంబంధాన్ని అందిస్తుంది.

సెల్యూకస్ ఆస్థానంతో అనుబంధం ఉన్న మెగస్తనీస్, చంద్రగుప్తుడి ఆస్థానాన్ని సందర్శించి ‘ఇండికా’ రచించాడు. ఆ మూలగ్రంథం ఇప్పుడు లభించడం లేదు; తరువాతి రచయితల రచనల్లో దాని నుంచి ఉటంకించిన భాగాలు, సారాంశాలు మిగిలి ఉన్నాయి. పాటలీపుత్రం, పరిపాలన, సమాజం గురించి తెలుసుకోవడానికి ఆయన కథనం విలువైనది. అయితే అందులో అపార్థాలు, వాస్తవాన్ని మించి ఆదర్శవంతంగా చిత్రించిన వర్ణనలు కూడా ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, ఆయన భారతీయ సమాజాన్ని ఏడు సమూహాలుగా వర్గీకరించడాన్ని నాలుగు వర్ణాల వ్యవస్థతో యాంత్రికంగా సమానం చేయకూడదు.

అర్థశాస్త్ర రచనను సాంప్రదాయికంగా చాణక్యుడు లేదా విష్ణుగుప్తుడిగా గుర్తించబడే కౌటిల్యునికి ఆపాదిస్తారు. ఇది రాజస్వం, గూఢచర్యం, దౌత్యం, యుద్ధం, రాజ్యపాలన గురించి చర్చిస్తుంది. అయితే, ప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న గ్రంథంలో వివిధ కాలాలకు చెందిన అనేక రచనా పొరలు ఉన్నాయి; దీనిని చంద్రగుప్తుని పాలనాకాలానికి చెందిన యథాతథ పరిపాలనా మార్గదర్శక గ్రంథంగా అందరూ అంగీకరించడం లేదు. కొన్ని శతాబ్దాల తరువాత విశాఖదత్తుడు రచించిన ముద్రారాక్షసం, మౌర్యుల అధికారాన్ని సుస్థిరం చేయడానికి, నందుల మాజీ మంత్రి రాక్షసుడిని తమ వైపు తిప్పుకోవడానికి చాణక్యుడు చేసిన ప్రయత్నాలను నాటకరూపంలో చిత్రిస్తుంది.

బౌద్ధ, జైన ఆధారాలు చంద్రగుప్తుని వంశమూలాలు, తొలి జీవితం గురించి భిన్నమైన కథనాలను అందిస్తున్నాయి. వాటి మధ్య ఉన్న భేదాల కారణంగా ఆయన కులం లేదా కచ్చితమైన వంశపరంపర గురించి నిర్ధారణతో చెప్పడం సముచితం కాదు. పాటలీపుత్రంలో జరిగిన పురావస్తు ఆవిష్కరణలు మౌర్యుల రాజధాని గురించి అవగాహన కల్పిస్తాయి. అయితే, విడివిడిగా లభించిన అవశేషాలను ప్రత్యేకంగా చంద్రగుప్తునికే ఆపాదించేటప్పుడు జాగ్రత్త అవసరం.

3. రాజ్య విస్తరణ, సెల్యూకస్‌తో ఒప్పందం

చంద్రగుప్తుడు గంగా మైదాన ప్రాంతంలోని ప్రధాన భూభాగంతోపాటు వాయవ్య భారతదేశంలోని విస్తారమైన ప్రాంతాలపై మౌర్యుల అధికారాన్ని విస్తరించాడు. ఈ సామ్రాజ్యం అధిక దిగుబడినిచ్చే వ్యవసాయ ప్రాంతాలను, భారత ఉపఖండాన్ని అఫ్గానిస్తాన్‌తోనూ ఇరానియన్ ప్రపంచంతోనూ అనుసంధానించే వ్యూహాత్మక మార్గాలతో కలిపింది. అయినప్పటికీ, ఆయన పాలనాకాలమంతటా స్పష్టంగా నిర్ణయించిన సరిహద్దులను చూపించే పటాలు, లభ్యమవుతున్న ఆధారాలు అనుమతించే దానికంటే ఎక్కువ నిశ్చితత్వాన్ని సూచిస్తాయి. ఆయన స్వయంగా జయించిన ప్రాంతాలు దక్షిణాన ఎంతవరకు విస్తరించాయో పూర్తిగా నిర్ధారించడం ప్రత్యేకించి కష్టం.

అలెగ్జాండర్ వారసులలో ఒకడు, సెల్యూసిడ్ రాజ్య స్థాపకుడు అయిన సెల్యూకస్ I నికేటర్ సుమారు క్రీ.పూ. 305లో భారతదేశం వైపు దండెత్తాడు. చంద్రగుప్తునితో జరిగిన సంఘర్షణ అనంతరం ఒక ఒప్పందం కుదిరింది; ఇది సుమారు క్రీ.పూ. 303లో జరిగినట్లు సాధారణంగా పరిగణిస్తారు. సెల్యూకస్ కొన్ని భూభాగాలను వదులుకున్నాడని, చంద్రగుప్తుడు అతనికి 500 యుద్ధ ఏనుగులను అప్పగించాడని ప్రాచీన గ్రీకు-రోమన్ కథనాలు సూచిస్తున్నాయి. ఈ భూభాగాల సర్దుబాటు సాధారణంగా నేటి అఫ్గానిస్తాన్‌లోని భూభాగాలు, వాటిని ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాలకు సంబంధించినదిగా భావిస్తారు. అయితే, కచ్చితమైన సరిహద్దులపై చర్చ కొనసాగుతోంది.

ఈ ఒప్పందంలో ఎపిగామియా కూడా ఉంది. ఈ పదాన్ని వివాహ సంబంధంగా లేదా ఇరుపక్షాల మధ్య వివాహాలను అనుమతించే ఏర్పాటుగా అర్థం చేసుకుంటారు. చంద్రగుప్తుడు సెల్యూకస్‌కు చెందిన ఒక నిర్దిష్ట పేరు గల కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడనే ప్రాచుర్యంలో ఉన్న కథనాన్ని ఇది నిశ్చయంగా నిర్ధారించదు. ఆ తరువాత దౌత్య సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి; మెగస్తనీస్‌కు చంద్రగుప్తుని రాజాస్థానంతో సంబంధం ఉంది. ఆ ఏనుగులు సెల్యూకస్ సైనిక వనరులను గణనీయంగా బలపరిచాయి; క్రీ.పూ. 301లో జరిగిన ఇప్సస్ యుద్ధంలో అవి ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాయి.

4. రాజరికం, పరిపాలన, ఆర్థిక పునాది

భారీ సైన్యాన్ని పోషించడం, విస్తారమైన భూభాగం అంతటా వనరులను సమీకరించడం మీద చంద్రగుప్తుని విజయం ఆధారపడింది. శక్తిమంతమైన రాజరికం, అధికారులు, రాజస్వ వసూళ్లు, ప్రాంతీయ పరిపాలన, గూఢచార వ్యవస్థలు మౌర్య రాజ్య ప్రధాన లక్షణాలుగా సాధారణంగా పేర్కొంటారు. అయితే, సవివరమైన ఆధారాలలో అధిక భాగం అర్థశాస్త్రం, తరువాతి రచయితల ద్వారా అందిన మెగస్తనీస్ కథనాలు, అశోకుని శాసనాల నుంచి లభిస్తోంది. అశోకుని కాలానికి సంబంధించిన ఆధారాల్లో నమోదైన లక్షణాలను ఆయన తాతకు యథాలాపంగా ఆపాదించకూడదు.

పాటలీపుత్రం ముఖ్యమైన నదీ సంగమాలకు సమీపంలో ఉండి, గంగా మైదానం అంతటా రవాణా, సమాచార మార్గాలపై ఆధిపత్యం కలిగి ఉండేది. కందకం, కలప ప్రాకారంతో కూడిన పెద్ద దుర్గనగరంగా మెగస్తనీస్ దీనిని వర్ణించాడు. ఇటువంటి ఆధారాలు వ్యూహాత్మక స్థానం, రక్షణ, పట్టణ పరిపాలన ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తాయి. వ్యవసాయ మిగులు ఉత్పత్తి రాజాస్థానం, అధికారులు, సాయుధ దళాల పోషణకు తోడ్పడింది; వాణిజ్య మార్గాలు, చేతివృత్తులు, మార్కెట్ వినిమయం రాజ్యానికి అందుబాటులో ఉన్న ఆర్థిక వనరులను పెంచాయి.

అర్థశాస్త్రం క్రమబద్ధమైన పన్నుల విధింపు, ఆర్థిక కార్యకలాపాల పర్యవేక్షణ, దండం ద్వారా శిక్ష అమలు, మైత్రి సంబంధాలు, యుద్ధం, చర్చల ద్వారా దౌత్య నిర్వహణను ప్రతిపాదిస్తుంది. దాని సప్తాంగ సిద్ధాంతం రాజ్యానికి సంబంధించిన ఏడు అంగాలను వివరిస్తుంది: పాలకుడు, మంత్రులు, భూభాగం–ప్రజలు, దుర్గం, కోశాగారం, సైన్యం, మిత్రుడు. ఈ భావనలు ప్రాచీన రాజ్యపాలనా విధానాలను అర్థం చేసుకోవడానికి తోడ్పడతాయి. అయితే, ఇవి రాజ్యపాలన ఎలా ఉండాలో సూచించే భావనలే తప్ప, ప్రతి చర్యనూ చంద్రగుప్తుని పాలనలో అమలు చేశారనడానికి రుజువులు కావు.

5. జైన సంప్రదాయం, వారసత్వం మరియు చారిత్రక ప్రాముఖ్యత

తరువాతి కాలపు జైన సంప్రదాయం ప్రకారం, చంద్రగుప్తుడు రాజ్యాధికారాన్ని త్యజించి, కరువు సమయంలో గురువు భద్రబాహుతో కలిసి దక్షిణ భారతదేశానికి వెళ్లి, ప్రస్తుత కర్ణాటకలోని శ్రావణబెళగొళలో తన చివరి సంవత్సరాలను గడిపాడు. ఆయన సల్లేఖన ఆచరించినట్లు చెబుతారు. ఇది నిర్దేశిత మతపరమైన నియమాల ప్రకారం జీవితాంతంలో ఆహారాన్ని, శరీరంపై మమకారాన్ని స్వచ్ఛందంగా క్రమంగా తగ్గించుకునే జైన ఆచారం. చంద్రగిరి కొండ ఈ అనుబంధపు స్మృతిని నిలిపి ఉంచింది. ఈ కథనం చారిత్రకంగా ముఖ్యమైనదే అయినప్పటికీ, దానిలోని వివరాలకు సమకాలీన మౌర్య శాసనాల ద్వారా నిర్ధారణ లభించలేదు.

సుమారు క్రీ.పూ. 297లో బిందుసారుడు చంద్రగుప్తుని వారసుడిగా రాజ్యాధికారాన్ని చేపట్టాడు. బిందుసారుని కుమారుడైన అశోకుడు తరువాత సామ్రాజ్యాన్ని వారసత్వంగా పొంది, దానిని మరింత తీర్చిదిద్దాడు. ఈ తదనంతర చరిత్ర వికసించడానికి పునాదిగా నిలిచిన రాజవంశ, ప్రాదేశిక వ్యవస్థను స్థాపించడంలోనే చంద్రగుప్తుని ప్రధాన ప్రాముఖ్యత ఉంది. ఆయన ప్రస్థానం దక్షిణాసియాలో రాజ్య నిర్మాణానికి, హెలెనిస్టిక్ రాజకీయ ప్రపంచానికి మధ్య జరిగిన పరస్పర ప్రభావాలను కూడా తెలియజేస్తుంది.

ప్రిలిమ్స్ కోసం మూడు తరాల మధ్య తేడాలను గుర్తించండి: చంద్రగుప్తుడు సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించి, సెల్యూకస్‌తో చర్చలు జరిపాడు; బిందుసారుడు ఆయన వారసుడిగా రాజ్యాధికారాన్ని చేపట్టాడు; అశోకుడు ప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న ప్రధాన మౌర్య రాజశాసనాలను జారీ చేసి, ధమ్మాన్ని ప్రోత్సహించాడు. మౌర్య చంద్రగుప్తుని, చాలా తరువాతి కాలానికి చెందిన గుప్త వంశంలోని మొదటి చంద్రగుప్తుడు, రెండవ చంద్రగుప్తుడి నుంచి కూడా వేరుగా గుర్తించాలి.

కాలరేఖ

  1. 326 BCE

    అలెగ్జాండర్ వాయవ్య భారతదేశంలో సైనిక దండయాత్రలు చేపట్టి, ప్రాంతీయ రాజకీయ పరిస్థితులను మార్చాడు.

  2. 323 BCE

    అలెగ్జాండర్ మరణించాడు; వారసత్వ పోరాటాలు మాసిడోనియన్ల ఆధీనంలోని ప్రాంతాలపై ప్రభావం చూపాయి.

  3. Around 321 BCE

    చంద్రగుప్తుడు నందులను పడదోసి, మౌర్య పాలనను స్థాపించాడు.

  4. Around 305–303 BCE

    చంద్రగుప్తుడు, సెల్యూకస్ I నికేటర్ మధ్య ఘర్షణ, ఆ తరువాత ఒప్పందం జరిగాయి.

  5. Around 297 BCE

    బిందుసారుడు చంద్రగుప్తుని వారసుడిగా రాజ్యాధికారాన్ని చేపట్టాడు; తరువాతి కాలపు జైన సంప్రదాయం చంద్రగుప్తుని రాజ్యత్యాగానంతర జీవితాన్ని దక్షిణ భారతదేశంతో అనుసంధానిస్తుంది.

ఇది మౌర్య రాజ్య ఆవిర్భావానికి సంబంధించిన విశ్లేషణాత్మక క్రమం మాత్రమే; సైనిక దండయాత్రల కచ్చితమైన కాలక్రమం కాదు

  1. 1. మగధలో సమకూరిన వ్యవసాయ, ఆర్థిక వనరులు ప్రాదేశిక పునాదిని కల్పించాయి
  2. 2. రాజకీయ అస్థిరత ఉత్తర, వాయవ్య భారతదేశంలో అవకాశాలను సృష్టించింది
  3. 3. చంద్రగుప్తుడు నందుల పాలనను అంతం చేసి, తన అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్నాడు
  4. 4. సైనిక విస్తరణ, దౌత్యం సామ్రాజ్యాన్ని బలోపేతం చేశాయి
  5. 5. బిందుసారుడు వారసుడిగా అధికారం చేపట్టడంతో మౌర్య రాజవంశ పాలనా వ్యవస్థ కొనసాగింది
ప్రధాన ఆధారాలు: సాక్ష్యపరమైన విలువ, పరిమితులు
ఆధారందేనికి ఉపయోగకరంగమనించవలసిన ప్రధాన పరిమితి
మెగస్తనీస్ రచించిన ఇండికారాజసభ, రాజధాని, సమాజానికి సంబంధించిన వర్ణనలుతరువాతి కాలపు రచనల్లోని ఉల్లేఖనలు, సారాంశాల ద్వారానే లభిస్తోంది
అర్థశాస్త్రంరాజ్య నిర్వహణ, రాజస్వం, దౌత్యం, పరిపాలనవివిధ కాలాల్లో రూపొందిన అంశాలతో కూడిన విధినిర్దేశక గ్రంథం; ఒక నిర్దిష్ట రాజు పాలనను నేరుగా నమోదు చేసిన వృత్తాంతం కాదు
ముద్రారాక్షసంచాణక్యుడు, మౌర్యాధికార సుస్థిరీకరణకు సంబంధించిన సాహిత్య స్మృతులుఇది తరువాతి కాలంలో రచించిన సంస్కృత నాటకం; ప్రత్యక్ష సాక్షి రాసిన చారిత్రక వృత్తాంతం కాదు
గ్రీకు, రోమన్ చారిత్రక వృత్తాంతాలుశాండ్రోకోటస్ గుర్తింపు, సెల్యూకస్‌తో సంబంధాలుఇవి తరచుగా ప్రస్తుతం లభించని ఆధారాలను ఉపయోగించి తరువాతి కాలంలో రచించిన గ్రంథాలు
జైన సంప్రదాయాలుభద్రబాహు, రాజ్యపరిత్యాగం, శ్రవణబెళగొళచంద్రగుప్తుడి జీవితకాలం ముగిసిన చాలా కాలం తరువాత ఈ వివరాలు నమోదు చేయబడ్డాయి

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

సుదర్శన సరస్సు: చంద్రగుప్తుని పరిపాలనను ప్రస్తావించే అనంతరకాలపు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 150 నాటి మొదటి రుద్రదాముని జునాగఢ్ శాసనం ప్రకారం, గుజరాత్‌లోని గిర్నార్ సమీపంలో ఉన్న సుదర్శన సరస్సును మొదట చంద్రగుప్త మౌర్యుని ఆధీనంలోని ప్రాంతీయ పాలనాధికారి పుష్యగుప్తుడు నిర్మించాడు. ఈ శాసనం అశోకుని కాలంలో చేపట్టిన పనులను కూడా ప్రస్తావిస్తుంది. కొన్ని శతాబ్దాల తర్వాత వేయించిన శాసనమైనప్పటికీ, పశ్చిమ భారతదేశంలో నీటిపారుదల, ప్రాంతీయ పరిపాలనలో మౌర్యుల పాత్రకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన పూర్వకాల సమాచారాన్ని ఇది అందిస్తుంది.

శ్రావణబెళగొళ: స్మృతిని నిలిపే సంప్రదాయాన్ని సమకాలీన ఆధారాల నుంచి వేరు చేయడం

జైన సంప్రదాయంలో కర్ణాటకలోని శ్రావణబెళగొళలో ఉన్న చంద్రగిరి కొండకు భద్రబాహు, చంద్రగుప్తులతో సంబంధం ఉంది. పవిత్ర ప్రదేశాలు చారిత్రక స్మృతిని ఎలా పరిరక్షిస్తాయో ఇది తెలియజేస్తుంది. అయితే, ప్రసిద్ధ గోమటేశ్వరుడు లేదా బాహుబలి ఏకశిలా విగ్రహం వింధ్యగిరిపై ఉంది. దీనిని క్రీ.శ. 981లో చాముండరాయుడు నిర్మింపజేశాడు; ఇది మౌర్యుల స్మారక కట్టడం కాదు, చంద్రగుప్తుని విగ్రహమూ కాదు.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

చంద్రగుప్త మౌర్యునికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ప్రాచీన గ్రీకు–రోమన్ వృత్తాంతాలు ఆయనను శాండ్రోకొట్టస్‌గా గుర్తిస్తున్నాయి. 2. మెగస్తనీస్ రచించిన ఇండికా పూర్తి మూలపాఠం ఇప్పటికీ లభిస్తోంది. 3. సెల్యూకస్‌తో ఆయన కుదుర్చుకున్న ఒప్పందంలో భాగంగా సెల్యూకస్‌కు 500 యుద్ధ ఏనుగులను అప్పగించినట్లు వృత్తాంతాలు పేర్కొంటున్నాయి. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

చంద్రగుప్త మౌర్యుని పాలనాధికారి పుష్యగుప్తుని ఆధ్వర్యంలో సుదర్శన సరస్సు నిర్మాణాన్ని కింది ఆధారాలలో ఏది నమోదు చేసింది?

  • A. అశోకుని రుమ్మిన్‌దేయి స్తంభ శాసనం
  • B. సముద్రగుప్తుని ప్రయాగ ప్రశస్తి
  • C. మొదటి రుద్రదాముని జునాగఢ్ శాసనం
  • D. ఖారవేలుని హాథీగుంఫా శాసనం

ప్రశ్న 3

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. ముద్రారాక్షసం — విశాఖదత్తుడు 2. ఇండికా — కౌటిల్యుడు 3. శ్రావణబెళగొళ — చంద్రగుప్తుని చివరి సంవత్సరాలకు సంబంధించిన జైన సంప్రదాయం. పైన ఇచ్చిన జతలలో ఎన్ని సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడూ
  • D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: తొలి భారతీయ రాజ్య నిర్మాణంలో చంద్రగుప్త మౌర్యుని ప్రాముఖ్యతను వివరించండి. ఆయన పాలనాచరిత్రను పునర్నిర్మించడంలో అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలు ఎలాంటి పరిమితులను విధిస్తున్నాయి? 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • మగధ విస్తరణ, అలెగ్జాండర్ దండయాత్రల అనంతర రాజకీయ మార్పుల నేపథ్యంలో ఆయన ఎదుగుదలను వివరించండి.
  • నందుల పాలనను కూలదోయడం, పాటలీపుత్రం, విస్తృత భూభాగంపై అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసుకోవడం గురించి చర్చించండి.
  • సైనిక శక్తిని దౌత్యంతో మేళవించడానికి ఉదాహరణగా సెల్యూకస్‌తో కుదిరిన ఒప్పందాన్ని వివరించండి.
  • రాజ్య నిర్మాణాన్ని వ్యవసాయ మిగులు, ఆదాయ సమీకరణ, రవాణా–సమాచార వ్యవస్థలు, సాయుధ బలగాలతో అనుసంధానించండి.
  • పాక్షికంగా మాత్రమే లభిస్తున్న ఇండికా, వివిధ కాలాల రచనా పొరలతో కూడిన అర్థశాస్త్రం, అనంతరకాలపు సాహిత్య, మత సంప్రదాయాలను మదింపు చేయండి.
  • జునాగఢ్ శాసనాన్ని విలువైనదైనా, పూర్వకాల ఘటనలను అనంతరకాలంలో నమోదు చేసిన ఆధారంగా ఉపయోగించండి.
  • చంద్రగుప్తుని పునాది వేసిన పాత్రను, తరువాతి మౌర్యుల కాలంలో మాత్రమే స్పష్టమైన ఆధారాలతో నమోదైన సంస్థలు, విధానాల నుంచి వేరు చేస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part I: Kings, Farmers and Towns.
  • R. S. Sharma, India’s Ancient Past.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India.
  • Romila Thapar, Early India: From the Origins to AD 1300.
  • Archaeological Survey of India: publications and epigraphic material on Junagadh, Pataliputra and Mauryan archaeology.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp