New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · సింధు లోయ నాగరికత

క్షీణతకు సంబంధించిన సిద్ధాంతాలు

సింధు లోయ నాగరికత క్షీణత ప్రధానంగా సుమారు క్రీ.పూ. 1900 తర్వాత దాని పట్టణ వ్యవస్థ క్రమంగా, ప్రాంతాలవారీగా అసమాన రీతిలో విచ్ఛిన్నం కావడాన్ని సూచిస్తుంది; దాని జనాభా అకస్మాత్తుగా కనుమరుగవడాన్ని కాదు. పర్యావరణ మార్పు, నదుల ప్రవాహ విధానాల్లో అస్థిరత, బలహీనపడుతున్న వినిమయ వ్యవస్థల అనుసంధానాలు, పట్టణ సంస్థల్లో పరివర్తనలు బహుశా పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకుని ఉండవచ్చు. ఒకే విపత్కర దండయాత్ర లేదా అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే విధమైన పర్యావరణ పతనం కంటే, పట్టణీకరణ క్షీణతకు, ప్రాంతీయీకరణకు పురావస్తు ఆధారాలు మరింత బలమైన మద్దతునిస్తున్నాయి.

1. క్షీణించింది ఏమిటి: మొత్తం జనాభా కాదు, నగరాలు

సింధు లేదా హరప్పా నాగరికత సింధు మైదానాలు, చోలిస్తాన్, హర్యానా, రాజస్థాన్, గుజరాత్‌లతో కూడిన విశాలమైన, పర్యావరణపరంగా వైవిధ్యభరితమైన ప్రాంతంలో విస్తరించింది. దాని పరిపక్వ దశలో పెద్ద జనావాసాలు, ప్రణాళికాబద్ధమైన వీధులు, మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ, ప్రత్యేక నైపుణ్యాలతో కూడిన చేతివృత్తులు, ముద్రలు, తూకపు రాళ్లు, విస్తృత మార్పిడి నెట్‌వర్క్‌లు సమ్మిళితమై ఉండేవి. సుమారు క్రీ.పూ. 1900 నాటికి ఈ లక్షణాలలో అనేకం బలహీనపడ్డాయి లేదా కనుమరుగయ్యాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఈ పరివర్తనను నిర్నగరీకరణగా వర్ణిస్తారు. అంటే, ఒక నాగరికత తక్షణమే అంతరించిపోవడం కాకుండా, పట్టణ జీవన పరిమాణం, సంక్లిష్టత తగ్గిపోవడం.

కొన్ని ప్రధాన జనావాసాలను విడిచిపెట్టడం లేదా వాటి విస్తీర్ణం క్షీణించడం, పూర్వపు పట్టణ ప్రణాళికల్లో మార్పులు, లిపి, ముద్రల వినియోగం తగ్గడం, భౌతిక సంస్కృతిలో ఏకరూపత తగ్గిపోవడం వంటివి ఇందుకు ఆధారాలుగా ఉన్నాయి. అయితే, ఒక్కొక్క లక్షణం అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ ఒకే సమయంలో కనుమరుగవలేదు. కొన్ని జనావాసాల్లో ప్రజలు నివసించడం కొనసాగింది; చేతివృత్తుల సంప్రదాయాలు మారిన రూపాల్లో కొనసాగాయి; వ్యవసాయ సముదాయాలు కూడా కొనసాగాయి. పూర్వపు సాంస్కృతిక సమైక్యత బలహీనపడటంతో ప్రాంతీయ మృణ్మయ పాత్రల సంప్రదాయాలు, జనావాస నమూనాలు మరింత ప్రాధాన్యం పొందాయి.

మలి హరప్పా దశకు చెందిన సముదాయాలు పంజాబ్, హర్యానా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్, గుజరాత్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో నివసించాయి. కొన్ని ప్రాంతాల్లో జనావాసాలు చిన్న గ్రామాల వైపు, సాపేక్షంగా అనుకూలమైన నీటి వనరుల వైపు తరలాయి. హరప్పాలోని శ్మశానవాటిక H, సింధ్‌లోని ఝుకర్ పట్టణ దశ అనంతరం చోటుచేసుకున్న భిన్న పురావస్తు పరిణామాలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాయి; అవి ఒకే ఏకరూప వారస సంస్కృతికి ప్రాతినిధ్యం వహించవు. పరీక్షల దృష్ట్యా పట్టణ క్షీణత, జనాభా తరలింపు, సాంస్కృతిక కొనసాగింపుల మధ్య తేడాను గుర్తించాలి: ఈ ప్రక్రియలు ఏకకాలంలో జరగవచ్చు; అంతమాత్రాన హరప్పా ప్రాంతం మొత్తాన్ని ప్రజలు పూర్తిగా విడిచిపెట్టారని భావించరాదు.

  • కాలక్రమం ఉజ్జాయింపుగా నిర్ధారించినది: క్రీ.పూ. 1900 అనేది సాధారణంగా అంగీకరించిన దశల మధ్య విభజన హద్దు మాత్రమే; విధ్వంసం జరిగినట్లు నమోదు చేయబడిన తేదీ కాదు.
  • మృణ్మయ పాత్రల్లో లేదా ఖనన పద్ధతిలో మార్పు వచ్చినంత మాత్రాన దండయాత్ర జరిగిందని లేదా ఒక జనాభా స్థానంలో మరొక జనాభా వచ్చి చేరిందని నిర్ధారించలేము.

2. దండయాత్ర, మహావిపత్తు: పాత వివరణలు, వాటి పరిమితులు

హరప్పా నగరాల అంతానికి కారణాన్ని వివరించేందుకు తొలి వివరణలు తరచుగా ఏదో ఒక నాటకీయ సంఘటనను వెతికాయి. మోర్టిమర్ వీలర్ మొహెంజోదారోలో లభించిన అస్థిపంజరాలను దండెత్తి వచ్చిన ఆర్యులతో ముడిపెట్టారు; ఇంద్రుడిని కోటలను ధ్వంసం చేసేవాడిగా పేర్కొన్న ఋగ్వేద వర్ణనను ప్రస్తావించారు. ఆ అస్థిపంజరాలు ఒకే మారణకాండకు చెందినవని గానీ, దాడి చేశారని భావిస్తున్నవారే నగరాలను ధ్వంసం చేశారని గానీ నిర్ధారితంగా చూపకుండానే, ఈ వ్యాఖ్యానం పురావస్తు అవశేషాలను ఎంతో తరువాతి కాలంలో గ్రంథాల ఆధారంగా చేసిన పునర్నిర్మాణంతో ముడిపెట్టింది.

చెల్లాచెదురుగా లభించిన మానవ అవశేషాలు నాగరికత అంతటా సైనికపరమైన మహావిపత్తు సంభవించిందని నిర్ధారించలేవని తదుపరి నిశిత పరిశీలన వెల్లడించింది. ప్రధాన హరప్పా స్థలాలన్నింటిలోనూ ఒకే సమయంలో సంభవించిన విధ్వంసాన్ని సూచించే స్థిరమైన పురావస్తు పొర కనిపించదు. గాయాలు లేదా వ్యక్తుల మధ్య హింసకు సంబంధించిన ఆధారాలు ఎక్కడ లభించినా, వాటిని ఆయా పురావస్తు సందర్భాల్లోనే అర్థం చేసుకోవాలి. ఆ ఆధారాలు మాత్రమే దాడి చేసినవారెవరో, వారి భాష ఏమిటో లేదా సువిశాల ప్రాంతమంతటా పట్టణ క్షీణతకు కారణమేమిటో గుర్తించడానికి సరిపోవు.

ఈ దండయాత్ర వివరణను తిరస్కరించడాన్ని, దక్షిణాసియాలోకి జరిగిన అన్ని వలసలనూ నిరాకరించడంగా భావించకూడదు. ఇండో-ఆర్యన్ భాషల వ్యాప్తి, జనాభా తరలింపులకు సంబంధించిన ప్రశ్నలకు వేర్వేరు భాషాశాస్త్ర, పురావస్తు, జన్యు ఆధారాలు ఉన్నాయి. అదేవిధంగా, కొన్నిసార్లు ఒక అంటువ్యాధి ప్రబలడాన్ని కూడా కారణంగా ప్రతిపాదించారు. అయితే, హరప్పా నాగరికతలో పట్టణ వ్యవస్థ క్షీణతకు ఒకే అంటువ్యాధి ప్రధాన కారణమని అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలు నిర్ధారించడం లేదు.

  • పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన తేడా: వలస అనేది ఒక జనాభాసంబంధ ప్రక్రియ; దండయాత్ర వల్ల విధ్వంసం జరిగిందనే సిద్ధాంతం యుద్ధం, దాని కారణభూత పాత్ర గురించి ఒక నిర్దిష్ట వాదన చేస్తుంది.

3. పర్యావరణ సంబంధ వివరణలు: వాతావరణం, నదులు, వనరులపై ఒత్తిడి

వాతావరణ ఆధారిత వివరణలు క్రీ.పూ. మూడవ సహస్రాబ్ది చివరి దశలో, రెండవ సహస్రాబ్ది ప్రారంభ దశలో రుతుపవన వర్షపాతం బలహీనపడటాన్ని, శుష్కత పెరగడాన్ని ప్రధానంగా పేర్కొంటాయి. సుమారు 2200 క్రీ.పూ. కాలం కేంద్రంగా సంభవించిన, దాదాపు 4.2 వేల సంవత్సరాల క్రితంనాటి వాతావరణ ఘటనను ఈ సందర్భంలో తరచుగా చర్చిస్తారు. అయితే, వాతావరణ మార్పులు ప్రాంతానికీ ప్రాంతానికీ భిన్నంగా ఉన్నాయి; ప్రతి పట్టణాన్ని విడిచిపెట్టిన కాలంతో ఈ ఘటన కచ్చితంగా సరిపోలలేదు. సరస్సు అవక్షేపాలు, గుహల్లో ఏర్పడే ఖనిజ నిక్షేపాలు (స్పీలియోథెమ్స్), సముద్ర సంబంధ రికార్డులు పర్యావరణ ఆధారాలను అందిస్తాయి. అయితే, ఇటువంటి రికార్డులను నిర్దిష్ట జనావాసాలతో అనుసంధానించడానికి జాగ్రత్తగా కాలనిర్ణయం చేయాలి.

నదుల అస్థిరత ఒత్తిడికి మరో కారణంగా నిలిచింది. మొహెంజోదారోలోని వరద నిక్షేపాలు పదేపదే ముంపు, పునర్నిర్మాణం జరిగినట్లు సూచిస్తున్నాయి. వరదలు ఇళ్లను దెబ్బతీయవచ్చు, నీటిని కలుషితం చేయవచ్చు, పునర్నిర్మాణానికి భారీ వ్యయాలను కలిగించవచ్చు. నదీ ప్రవాహ మార్గాలు మారడం వల్ల కూడా జనావాసాలు నమ్మదగిన నీటి వనరులకు లేదా రవాణా మార్గాలకు దూరమై ఉండవచ్చు. ఈ ప్రక్రియలు వేర్వేరు ప్రదేశాల్లో వేర్వేరు సమయాల్లో చోటుచేసుకుని ఉండవచ్చు. కాబట్టి, వరదలు, నీటి కొరత అనేవి ఒకదానిని అంగీకరిస్తే మరొకదానిని తిరస్కరించాల్సిన వివరణలు కావు.

ఘగ్గర్-హక్రా నదీ వ్యవస్థ ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత కలిగినదే అయినప్పటికీ, దానిపై వివాదాలు ఉన్నాయి. ప్రధాన హిమాలయ నదుల ప్రవాహ మార్గాల మళ్లింపులు తప్పనిసరిగా హరప్పా పట్టణాల క్షీణత జరిగిన కాలంలోనే చోటుచేసుకోలేదని పరిశోధనలు సూచిస్తున్నాయి; కొన్ని అంతకంటే చాలా ముందుగానే జరిగాయి. పరిపక్వ హరప్పా దశలోని జనావాసాలు రుతుపవన వర్షాలతో నీరు అందే ప్రవాహ మార్గాలను, పూర్వ నదీ మార్గాలను వినియోగించుకోగలిగాయి. అందువల్ల, సుమారు 1900 క్రీ.పూ. కాలంలో ఒక గొప్ప జీవనది అకస్మాత్తుగా ఎండిపోయి మొత్తం నాగరికతను నాశనం చేసిందనే వాదన అతిసరళీకరణ అవుతుంది.

అటవీ నిర్మూలన, అతిగా పశువులను మేపడం, నేల సారహీనత, లవణీకరణలను కూడా కారణాలుగా ప్రతిపాదించారు. ఇటువంటి ఒత్తిళ్లు స్థానికంగా, ముఖ్యంగా వ్యవసాయానికి, నిర్మాణ కార్యకలాపాలకు వనరుల అవసరం ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఏర్పడి ఉండటం సాధ్యమే. అయితే, హరప్పా నాగరికత విస్తరించిన ప్రాంతమంతటా ఒకే విధమైన పర్యావరణ విపత్తు సంభవించిందని నిర్ధారించడానికి ఆధారాలు సరిపోవు.

  • పంటలు, నీటి లభ్యత, శ్రమ అవసరాలు, జనావాసాల మనుగడ సాధ్యతపై చూపే ప్రభావాల ద్వారా పర్యావరణ ఒత్తిడి సామాజిక సంక్షోభంగా మారుతుంది.

4. ఆర్థిక, సంస్థాగత మార్పులు

హరప్పా నగరాలు వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, ప్రత్యేక నైపుణ్యంతో కూడిన వస్తు తయారీ, ముడి పదార్థాలు, తయారైన వస్తువులను తరలించే నెట్‌వర్క్‌లపై ఆధారపడి ఉండేవి. కార్నీలియన్, రాగి, గవ్వలు, ఇతర పదార్థాలు సుదూర ప్రాంతాల్లోని ఆవాసాలను అనుసంధానించాయి. సముద్రాంతర సంబంధాలు హరప్పా ప్రాంతాన్ని పర్షియన్ సింధుశాఖ, మెసొపొటేమియాలతో అనుసంధానించాయి; మెసొపొటేమియా ఆధారాల్లో కనిపించే మెలుహ్హా ప్రస్తావనలను సాధారణంగా సింధు ప్రాంతంతో ముడిపెడతారు. ఈ సంబంధాలకు అంతరాయం కలగడం వల్ల ప్రత్యేక నైపుణ్యంతో తయారైన ఉత్పత్తులకు డిమాండ్ తగ్గి, ముఖ్యమైన పట్టణ ఆర్థిక సంబంధాలు బలహీనపడే అవకాశం ఉంది.

అయితే, వాణిజ్య క్షీణత ఒక్కటే ప్రతి ఆవాసంలో జరిగిన మార్పును వివరించలేదు. సముద్రాంతర వస్తు వినిమయం విస్తృత ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఒక భాగం మాత్రమే; అది క్షీణించడం పట్టణ వ్యవస్థ బలహీనపడటానికి కారణంగానూ, దాని పర్యవసానంగానూ ఉండి ఉండవచ్చు. ముద్రలు, లిపి, ప్రామాణిక తూనికల వినియోగం తగ్గడం అనేది లావాదేవీలు, సామాజిక సంబంధాలు నిర్వహించబడిన విధానంలో మార్పులను సూచిస్తుంది. అయితే, విచ్ఛిన్నమైన రాజకీయ వ్యవస్థ యొక్క ఖచ్చితమైన స్వరూపాన్ని అది వెల్లడించదు.

మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ, వీధులు, నీటి సదుపాయాల నిర్వహణకు నిరంతర సమన్వయం అవసరమయ్యేది. వ్యవసాయంలో అనిశ్చితి పెరిగినప్పుడు లేదా జనాభా వివిధ ప్రాంతాలకు చెదిరిపోయినప్పుడు, పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలను నిర్వహించే సామర్థ్యం తగ్గి ఉండవచ్చు. హరప్పా రాజకీయ సంస్థల గురించి అవగాహన పరిమితంగా ఉన్నందున, ఒక నిర్దిష్ట రాజవంశ పతనం, రైతాంగ విప్లవం లేదా తెలిసిన ఒక కేంద్రీకృత సామ్రాజ్యం కూలిపోవడం వంటి వాదనలు ఊహాగానాలుగానే మిగిలిపోతాయి.

  • ప్రమాణీకరణ తగ్గడం అనుసంధానం బలహీనపడటాన్ని సూచిస్తుంది; అంతమాత్రాన వస్తు వినిమయం లేదా చేతివృత్తుల ఉత్పత్తి పూర్తిగా నిలిచిపోయిందని నిరూపించదు.

5. బహుళ కారణాల వ్యాఖ్యానం మరియు UPSC విధానం

అత్యంత బలమైన వివరణ పర్యావరణ ఒత్తిడిని ఆర్థిక, సంస్థాగత పరివర్తనలతో కలిపి చూస్తుంది. వర్షపాతం విశ్వసనీయత తగ్గడం, స్థానిక వరదలు, నదీ ప్రవాహ మార్గాలు మారడం ఉత్పత్తిని దెబ్బతీయవచ్చు లేదా వ్యయాలను పెంచవచ్చు. ఆ తరువాత వస్తు వినిమయం, పౌర నిర్వహణ సమన్వయం బలహీనపడటం వల్ల నగర జీవితంలోని ప్రయోజనాలు తగ్గి ఉండవచ్చు. కుటుంబాలు ఇతర ప్రాంతాలకు తరలివెళ్లడం, చిన్న ఆవాసాల్లో స్థిరపడటం, జీవనాధార పద్ధతులను మార్చుకోవడం ద్వారా ఈ పరిస్థితులకు ప్రతిస్పందించాయి. పలు ప్రాంతాల్లో పంటల వైవిధ్యీకరణ జరిగినట్లు పురావృక్షశాస్త్ర ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. అయితే, అది జరిగిన కాలం గానీ, క్షీణతతో దానికున్న సంబంధం గానీ అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే విధంగా లేవు.

ఈ వ్యాఖ్యానం హరప్పా సమాజాలను నిష్క్రియాత్మక బాధితులుగా చూడకుండా, మారుతున్న పరిస్థితులకు మానవులు అనుగుణంగా మారడాన్ని గుర్తిస్తుంది. వివిధ ప్రాంతాలు భిన్న పరిణామ మార్గాలను అనుసరించగా, కొన్ని సంప్రదాయాలు పట్టణ దశ తరువాత కూడా కొనసాగాయి. UPSC దృష్ట్యా, హరప్పా క్షీణత క్రమంగా, ప్రాంతాలవారీగా అసమానంగా, బహుళ కారణాల వల్ల జరిగిందని పేర్కొనడం అత్యంత సముచితం. అన్ని నగరాలు ఒకేసారి ధ్వంసమయ్యాయని, నివాసులందరూ అదృశ్యమయ్యారని లేదా ఒకే పర్యావరణ ఘటన దీనికి కారణమని నిశ్చయాత్మకంగా నిరూపితమైందని చెప్పే నిరపవాద ప్రకటనలను నివారించండి.

  • పరిశీలనను నిర్ధారణ నుంచి వేరు చేయండి: వరద నిక్షేపాలు ఆధారాలు; నాగరికత అంతటా సంభవించిన పతనానికి వరదలే ఏకైక కారణమని చెప్పడం ఒక వ్యాఖ్యానం.
  • ప్రతి సిద్ధాంతాన్ని కాలక్రమం, భౌగోళిక వ్యాప్తి, విచ్ఛిన్నతతోపాటు కొనసాగింపును కూడా వివరించగల సామర్థ్యం ఆధారంగా అంచనా వేయండి.

కాలరేఖ

  1. c. 2600–1900 BCE

    విస్తృతమైన ఆవాస, వస్తు వినిమయ నెట్‌వర్క్‌లతో కూడిన పరిపక్వ హరప్పా పట్టణ దశ.

  2. Around 2200 BCE

    సుమారు 4.2 వేల సంవత్సరాల క్రితం సంభవించిన వాతావరణ ఘటన; వివిధ ప్రాంతాల్లో అది వ్యక్తమైన తీరు, హరప్పా క్షీణతతో దానికున్న సంబంధం ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశాలుగానే ఉన్నాయి.

  3. Around 1900 BCE onward

    పట్టణ వ్యవస్థ భారీగా క్షీణించడం, ప్రాంతీయీకరణ పెరగడం; స్థానికంగా భిన్న పరిణామ మార్గాలు కనిపించడం.

  4. c. 1900–1300 BCE

    మలి హరప్పా పరిణామాలకు సాధారణంగా అంగీకరించిన విస్తృత కాలవ్యవధి; స్థానిక కాలక్రమాలు భిన్నంగా ఉంటాయి.

ఇది పరస్పర ప్రభావాలతో ఏర్పడే ఒక సంభావ్య పరిణామ క్రమం మాత్రమే; అన్ని ప్రాంతాలకూ వర్తించే కాలక్రమం కాదు

  1. 1. పర్యావరణ అస్థిరత ఉత్పత్తి, జనావాసాలకు సంబంధించిన ముప్పులను పెంచుతుంది
  2. 2. మిగులు ఉత్పత్తి లభ్యత, వినిమయం తక్కువ విశ్వసనీయంగా మారతాయి
  3. 3. పట్టణ సమన్వయం, మౌలిక సదుపాయాల నిర్వహణ బలహీనపడతాయి
  4. 4. కుటుంబాలు ఇతర ప్రాంతాలకు తరలిపోతాయి లేదా తమ జీవనోపాధులను వైవిధ్యపరచుకుంటాయి
  5. 5. చిన్న జనావాసాలు, ప్రాంతీయ సంస్కృతులు మరింత ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంటాయి
క్షీణతకు సంబంధించిన ప్రధాన సిద్ధాంతాలు, వాటి ఆధారాల పరిమితులు
వివరణసంబంధిత ఆధారాలుప్రధాన పరిమితి
దండయాత్రమానవ అవశేషాలు, అక్కడక్కడా లభించే హింసకు సంబంధించిన ఆధారాలునాగరికత అంతటా జరిగిన సైనిక ఆక్రమణకు లేదా ఒకే సమయంలో సంభవించిన విధ్వంసానికి నిరూపిత ఆధారాలు లేవు
వరదలు, నదీ ప్రవాహ మార్గాల మార్పులువరద నిక్షేపాలు, పునర్నిర్మాణాలు, ప్రాచీన నదీ ప్రవాహ మార్గాలుప్రతి ప్రాంతంలోని క్షీణత కంటే స్థానిక అంతరాయాలను మెరుగ్గా వివరిస్తుంది
శుష్కత, రుతుపవనాల బలహీనతపరోక్ష పర్యావరణ సూచికల రికార్డులుసమయం, తీవ్రత భౌగోళికంగా మారుతూ ఉండేవి
వనరుల క్షీణతవృక్షసంపద, నేలలు, నీటిపై సంభావ్య ఒత్తిడిఅన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే విధమైన పర్యావరణ పతనం సంభవించిందని చెప్పడానికి తగిన ఆధారాలు లేవు
ఆర్థిక, సంస్థాగత బలహీనతతగ్గిన ప్రామాణీకరణ, మారుతున్న వినిమయ వ్యవస్థల అనుసంధానాలుకారణాన్ని, పర్యవసానాన్ని వేరు చేయడం కష్టం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

మొహెంజోదారో: స్థానిక వివరణకు ఉన్న పరిమితులు

వరద నిక్షేపాలు, వరుస పునర్నిర్మాణాలు పునరావృతమైన పర్యావరణ సవాళ్లను తెలియజేస్తాయి. దండయాత్ర వాదనకు మద్దతుగా గతంలో ఉపయోగించిన చెల్లాచెదురుగా ఉన్న అస్థిపంజరాలు, చివరలో ఒకే సామూహిక హత్యాకాండ జరిగిందని నిరూపించవు. స్థానిక ఆధారాలు మొత్తం నాగరికత క్షీణతను వివరించగలవని యాంత్రికంగా భావించకూడదనే విషయాన్ని ఈ స్థలం స్పష్టం చేస్తుంది.

ధోలవీరా: నీటి కొరత ఉన్న పరిస్థితులకు అనుకూలనం

గుజరాత్‌లోని కచ్‌లో ఉన్న ధోలవీరా, కొరతగా ఉండే మరియు కాలానుగుణంగా లభించే నీటిని నిర్వహించడానికి జలాశయాలు, కాలువలను ఉపయోగించింది. అక్కడి జనావాస చరిత్రలో వచ్చిన మార్పులు పర్యావరణ పరిమితులతోపాటు అధునాతన అనుకూలనను కూడా తెలియజేస్తాయి. నీటి కొరత ప్రభావం సంబంధిత అంశమే అయినప్పటికీ, ప్రతి జనావాస దశలో మార్పుకు దారితీసిన ఖచ్చితమైన కారణాలపై చర్చ కొనసాగుతోంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

హరప్పా క్షీణతపై ప్రస్తుత అవగాహనను అత్యుత్తమంగా ప్రతిబింబించే వివరణ ఏది?

  • A. దండెత్తివచ్చిన సైన్యాల వల్ల అన్ని నగరాలు ఏకకాలంలో ధ్వంసం కావడం
  • B. సాంస్కృతిక కొనసాగింపుతోపాటు క్రమంగా, ప్రాంతాలవారీగా అసమానంగా జరిగిన విపట్టణీకరణ
  • C. క్రీ.పూ. 1900 తర్వాత వ్యవసాయం పూర్తిగా నిలిచిపోవడం
  • D. అన్ని హరప్పా జనావాసాల స్థానంలో వెంటనే ఒకే ఏకరీతి సంస్కృతి ఏర్పడటం

ప్రశ్న 2

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. వరదలు, నీటి కొరత వేర్వేరు హరప్పా ప్రాంతాలను ప్రభావితం చేసి ఉండవచ్చు. 2. ఘగ్గర్-హక్రా ప్రాంతంలో ప్రతి ప్రధాన నదీ ప్రవాహ మార్పు క్రీ.పూ. 1900 ప్రాంతంలోనే సంభవించింది. 3. పర్యావరణ రికార్డులను పురావస్తు ఆధారాలతో కాలక్రమపరంగా అనుసంధానించడం అవసరం. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

ముద్రలు, ప్రామాణీకరించిన తూనికల వినియోగం తగ్గడం కింది వాటిలో దేనిని అత్యంత ప్రత్యక్షంగా సూచిస్తుంది?

  • A. గతంలో ఉన్న ఆర్థిక, సాంస్కృతిక సమైక్యతా వ్యవస్థలు బలహీనపడటం
  • B. హరప్పా జనాభా అంతరించిపోయినట్లు నిరూపితం కావడం
  • C. విదేశీ ఆక్రమణకు నిర్ణయాత్మక ఆధారం
  • D. అన్ని హస్తకళా ఉత్పత్తులు పూర్తిగా కనుమరుగవడం
మెయిన్స్: హరప్పా నాగరికత క్షీణత అనేది ఒకే విపత్తుతో సంభవించిన పతనం కాకుండా, పట్టణ వ్యవస్థలో జరిగిన పరివర్తన. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • విపట్టణీకరణను నిర్వచించి, ఈ పరివర్తన క్రీ.పూ. 1900 ప్రాంతంలో జరిగినట్లు పేర్కొనండి.
  • వాతావరణపరమైన ఒత్తిళ్లు, నదీ వ్యవస్థల అస్థిరత్వం, ఆర్థిక మార్పులను వివరించండి.
  • దండయాత్ర సిద్ధాంతంలోని బలహీనతలను మూల్యాంకనం చేయండి.
  • ప్రాంతీయ భేదాలను వివరించడానికి మొహెంజోదారో, ధోలవీరాలను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • జనావాసాల వికేంద్రీకరణ, అనుకూలనం, సాంస్కృతిక కొనసాగింపును ప్రధానంగా ప్రస్తావించండి.
  • బహుళ కారణాల వివరణతో, ఆధారాల విషయంలో జాగ్రత్త అవసరమని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part I: Bricks, Beads and Bones.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India.
  • R. S. Sharma, India's Ancient Past.
  • Archaeological Survey of India: excavation reports and site information.
  • UNESCO World Heritage Centre: Dholavira, a Harappan City; Archaeological Ruins at Moenjodaro.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp