New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Explore coursesToday's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · సింధు లోయ నాగరికత

ధోలవీరా

గుజరాత్‌లోని కచ్ జిల్లాలో ఖదీర్ బెట్‌పై ఉన్న ప్రధాన హరప్పా నగరమైన ధోలవీరా, రాతితో నిర్మించిన పట్టణ నిర్మాణాలు, విస్తృతమైన నీటి నిర్వహణ వ్యవస్థ, భారీ ప్రవేశద్వారాలు, శాసనాన్ని పోలిన పెద్ద సంకేత పలక కారణంగా ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంది. ఉత్పత్తి, వినిమయాలకు సంబంధించిన విస్తృత సంబంధ వ్యవస్థల్లో భాగస్వామ్యమవుతూనే, సింధు నాగరికతకు చెందిన ఒక జనావాసం కాలానుగుణంగా పొడిబారే పర్యావరణానికి ఎలా అనుగుణంగా మారిందో దీని అవశేషాలు వివరిస్తాయి. ‘ధోలవీరా: ఒక హరప్పా నగరం’ 2021లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చబడింది.

గుజరాత్‌లోని కచ్ ప్రాంతంలో ఉన్న హరప్పా పట్టణ స్థలం ధోలవీరా.

గుజరాత్‌లోని కచ్ ప్రాంతంలో ఉన్న హరప్పా పట్టణ స్థలం ధోలవీరా.

Credit: Himalyan · CC BY-SA 3.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

పరిపక్వ హరప్పా నాగరికత, సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900: ఇది జనావాసాల విస్తరణను సూచిస్తుంది; ఒకే సామ్రాజ్యపు భూభాగాన్ని కాదు.

Map study

పరిపక్వ హరప్పా నాగరికత, సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900: ఇది జనావాసాల విస్తరణను సూచిస్తుంది; ఒకే సామ్రాజ్యపు భూభాగాన్ని కాదు.

  • ప్రాదేశిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
  • ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు సుమారుగా సూచించబడినవి; అవి కాలక్రమంలో మారాయి.

Credit: Avantiputra7 · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. భౌగోళిక స్థానం, ఆవిష్కరణ, చారిత్రక నేపథ్యం

ధోలావీరా ప్రస్తుత గుజరాత్‌లోని గ్రేట్ రణ్ ఆఫ్ కచ్‌లో ఖదీర్ బెట్‌పై ఉంది. దీని భౌగోళిక పరిసరాలు హరప్పా, మొహెంజోదారోల నదీతీర భూదృశ్యాల కంటే స్పష్టంగా భిన్నమైనవి. ఈ జనావాసం ఉత్తరాన మన్‌సర్, దక్షిణాన మన్‌హర్ అనే రెండు కాలానుగుణ ప్రవాహాల మధ్య ఏర్పడింది. కాలానుగుణ ఉపరితల ప్రవాహ జలాల లభ్యత, సమీపంలో లభించే రాయి, కచ్‌ను ఇతర హరప్పా ప్రాంతాలతో అనుసంధానించే మార్గాలు దీని అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేశాయి. అయితే, ఆధునిక ఉప్పు ఎడారి భూదృశ్యం క్రీ.పూ. మూడవ సహస్రాబ్దిలోనూ ఇదే రూపంలో ఉండేదని భావించకూడదు.

జె. పి. జోషి 1967–68లో ఈ స్థలాన్ని గుర్తించారు. భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ తరఫున ఆర్. ఎస్. బిష్ట్ నేతృత్వంలో 1990–2005 మధ్య నిర్వహించిన క్రమబద్ధమైన తవ్వకాలు నిర్మాణం, పునర్నిర్మాణం, జనావాసంలో మార్పులకు సంబంధించిన సుదీర్ఘ క్రమాన్ని వెల్లడించాయి. UNESCO ప్రకారం, ఈ స్థలంలో జనావాసం కొనసాగిన విస్తృత కాలపరిధి సుమారు క్రీ.పూ. 3000–1500. పరీక్షల దృష్ట్యా, ఈ స్థానిక కాలక్రమాన్ని సాధారణంగా ఆమోదించిన పరిపక్వ హరప్పా దశ అయిన సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 కాలం నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

ధోలావీరా సింధు నాగరికతలోని ప్రధాన పట్టణ కేంద్రాలలో ఒకటి; ప్రస్తుత భారతదేశ పరిధిలోని ఆ నాగరికతకు చెందిన అత్యంత ముఖ్యమైన స్థలాలలోనూ ఒకటి. దీని పరిణామ క్రమంలో పట్టణ విస్తరణ, దుర్గీకరణలోనూ జల మౌలిక సదుపాయాలలోనూ మార్పులు, తదనంతర కాలంలో జనావాసం కుంచించుకుపోవడం లేదా రూపాంతరం చెందడం ఉన్నాయి. హరప్పా పట్టణీకరణ స్థిరంగా ఉండలేదని, అన్ని ప్రాంతాలలో ఒకే విధంగా కూడా లేదని ఈ క్రమం సూచిస్తుంది.

  • పటంలో అనుసంధానం: ధోలవీరా–ఖదీర్ బెట్–గ్రేట్ రణ్ ఆఫ్ కచ్–గుజరాత్.
  • ధోలవీరాను లోథల్‌తో పొరబడవద్దు. గుజరాత్‌లోని మరో హరప్పా స్థలమైన లోథల్‌లో సాధారణంగా నౌకా నిలయంగా భావించే జలద్రోణి ఉంది.
  • స్థానిక పురావస్తు దశల క్రమం ఈ నాగరికత పట్టణ వికాసం అత్యున్నత స్థాయిలో ఉన్న దశకు వెలుపల కూడా విస్తరించి ఉంది.

2. పట్టణ ప్రణాళిక మరియు రాతి వాస్తుశిల్పం

ధోలావీరాను సాధారణంగా దుర్గం, మధ్య పట్టణం, దిగువ పట్టణం అనే మూడు ప్రధాన విభాగాలుగా వర్ణిస్తారు. అయితే, విడివిడిగా ప్రాకారాలతో ఆవరించిన భాగాలు, ఉపవిభాగాలతో దీని వాస్తవ ప్రణాళిక మరింత సంక్లిష్టంగా ఉండేది. దుర్గంలో పటిష్ఠంగా రక్షణ కల్పించిన కోట, దానికి ఆనుకుని ప్రాకారంతో ఆవరించిన ప్రాంగణం (బెయిలీ) ఉండేవి. అంతర్గత గోడలు, ప్రవేశ ద్వారాలు, వీధులు, బహిరంగ ప్రదేశాలు స్పష్టంగా వేర్వేరు విభాగాలు కనిపించే పట్టణ భూదృశ్యాన్ని రూపొందించాయి. అందువల్ల, సుపరిచితమైన ఈ మూడు భాగాల వర్ణన ప్రిలిమ్స్‌కు ఉపయోగకరమైనప్పటికీ, అది ఈ జనావాసంలోని సూక్ష్మస్థాయి వాస్తు నిర్మాణ వ్యవస్థను మరుగున పడేయకూడదు.

స్థానికంగా లభించే రాయిని విస్తృతంగా ఉపయోగించడం, ముఖ్యమైన నిర్మాణాలలో చెక్కి తీర్చిదిద్దిన రాళ్లను వినియోగించడం దీని విశిష్ట లక్షణం. మట్టి ఇటుకలు, ఇతర నిర్మాణ సామగ్రిని కూడా ఉపయోగించారు; ధోలావీరా పూర్తిగా రాతితోనే నిర్మించిన నగరం కాదు. ఇతర అనేక ప్రధాన హరప్పా స్థలాలలో కాల్చిన ఇటుకల వాస్తు నిర్మాణాలకు ప్రాధాన్యం ఉండగా, ఇక్కడి రాతి కట్టడాలు వాటికి భిన్నంగా కనిపిస్తాయి. ముద్రలు, తూకపు రాళ్లు, హస్తకళా సంప్రదాయాలు, ఇతర సాంస్కృతిక ఆచారాలలో ఉమ్మడి లక్షణాలు కలిగిన ఒకే నాగరికతలోనూ ప్రాంతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మార్పులు చేసుకున్న తీరును ఈ భేదం తెలియజేస్తుంది.

పట్టణ సముదాయంలో విశాలమైన బహిరంగ మైదానాలు ఉండేవి. వీటిని కొన్నిసార్లు క్రీడా ప్రాంగణాలుగా వర్ణిస్తారు. ఇవి ఆచార సంబంధిత సమావేశాలకు లేదా ఇతర సామూహిక కార్యకలాపాలకు ఉపయోగపడి ఉండవచ్చు. భారీ ప్రవేశద్వారాలు, జాగ్రత్తగా వ్యవస్థీకరించిన ఆవరణలు విస్తృతమైన ప్రణాళికను, శ్రమశక్తి సమీకరణను సూచిస్తాయి. అయితే, పురావస్తు శాస్త్రంలో ఉపయోగించే కోట లేదా దుర్గం వంటి పదాలు, సాంప్రదాయిక చారిత్రక అర్థంలో రాజు, రాజభవనం లేదా సైనిక రాజ్యం ఉనికిని నిరూపించవు. హరప్పా సమాజపు నిర్దిష్ట రాజకీయ వ్యవస్థ ఇప్పటికీ అనిశ్చితంగానే ఉంది.

  • పరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యమైన వాస్తు గుర్తింపు లక్షణాలు: రాతి కట్టడం, ప్రాకారాలతో రక్షణ కల్పించిన అనేక విభాగాలు, భారీ ప్రవేశ ద్వారాలు.
  • పురావస్తు స్థలాల ఆధారిత ప్రశ్నలలో ధోలావీరాను ప్రత్యేకంగా గుర్తించడానికి మధ్య పట్టణం ఎంతో ఉపయోగకరమైన లక్షణం.
  • పట్టణంలోని విభాగాల మధ్య భేదాలు వ్యవస్థీకృత అధికార వ్యవస్థను సూచిస్తాయి. అయితే, పాలక వర్గాలు ఎవరు, వారి అధికారాలు ఏమిటి అనే విషయాలు ఇప్పటికీ తెలియవు.

3. జల సంచయనం మరియు పర్యావరణ అనుకూలనం

పరిమితమైన, ప్రధానంగా నిర్దిష్ట రుతువులకే పరిమితమయ్యే వర్షపాతం గల ప్రాంతంలో నీటిని సేకరించడం, నిల్వ చేయడం, పంపిణీ చేయడం కోసం ఏర్పరచిన సమగ్ర వ్యవస్థ ధోలావీరా సాధించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ విజయం. అక్కడి నివాసులు చుట్టుపక్కల పరీవాహక ప్రాంతం నుంచి వచ్చే ఉపరితల ప్రవాహాన్ని సేకరించి, ఆనకట్టలు, కాలువల ద్వారా కాలానుగుణ వాగుల ప్రవాహాలను మళ్లించారు. ఆవాస సముదాయంలోని జలాశయాలు పొడి కాలాల్లో ఉపయోగించేందుకు నీటిని నిల్వ చేసేవి. అందువల్ల, నీటి లభ్యత కోసం ఒకే బావి లేదా నదిపై ఆధారపడకుండా, విస్తృత భూభాగ స్థాయిలో సమన్వయంతో కూడిన వ్యవస్థ ద్వారా ఆ అవసరాన్ని తీర్చుకున్నారు.

తవ్వకాల్లో భారీ జలాశయాలు, రాతి పూతతో నిర్మించిన కట్టడాలు, శిలలను తొలిచి రూపొందించిన భాగాలు, కాలువలు, నీటి పారుదల మార్గాలు, మెట్ల ద్వారా చేరుకునే ఏర్పాట్లు బయటపడ్డాయి. నిర్మిత ఆవాసం చుట్టూ జలాశయాలు గణనీయమైన విస్తీర్ణాన్ని ఆక్రమించాయి. సహజ భూస్వరూపాన్ని, ఇంజినీరింగ్ నిర్మాణాలను సమన్వయం చేయడం వల్ల నీటిని నిల్వ ప్రదేశాల వైపు మళ్లించడం సాధ్యమైంది. బావులు ఈ ఏర్పాట్లకు అనుబంధంగా ఉపయోగపడ్డాయి. నీటికి సంబంధించిన నిర్మాణాలు వేర్వేరు విధులను నిర్వర్తించి ఉండవచ్చు. అయినప్పటికీ, వర్షపు నీటి సేకరణను మురుగునీటి తొలగింపుతో స్వయంచాలకంగా సమానంగా పరిగణించకూడదు; ప్రతి నిర్మాణాన్ని దాని సందర్భం ఆధారంగా అర్థం చేసుకోవాలి.

ఈ వ్యవస్థ సాంకేతిక పరిజ్ఞానానికి, ప్రజా మౌలిక సదుపాయాలపై పెట్టుబడికి, నిర్మాణం మరియు నిర్వహణను వ్యవస్థీకరించగల సామర్థ్యానికి సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది. పర్యావరణ పరిమితులకు అనుగుణంగా సర్దుబాటు చేసుకోవడానికి ఇది ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ కూడా. అయినప్పటికీ, అధునాతన నిల్వ వ్యవస్థలు సైతం దీర్ఘకాలిక పర్యావరణ ఒత్తిళ్ల వల్ల లేదా నిర్వహణ, వస్తు మార్పిడి కార్యకలాపాల్లో అంతరాయాల వల్ల తలెత్తే దుర్బలతను పూర్తిగా తొలగించలేకపోయాయి. ధోలావీరా చివరికి క్షీణించడానికి గల వివరణల్లో, ఒకే కారణం నిర్ద్వంద్వంగా నిర్ధారితమైనదిగా భావించి దానికే ఆ పరిణామాన్ని ఆపాదించకుండా, పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకున్న పర్యావరణ, ఆర్థిక, సామాజిక మార్పులను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

  • ప్రధాన ప్రక్రియ: పరీవాహక ప్రాంతం నుంచి వచ్చే ఉపరితల ప్రవాహాన్ని, కాలానుగుణ వాగుల నీటి ప్రవాహాన్ని సేకరించి, కాలువల ద్వారా మళ్లించి, నిల్వ చేసేవారు.
  • పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశం: ధోలావీరా ముఖ్యంగా ఆనకట్టలు, కాలువలు, పరస్పరం అనుసంధానమైన నీటి నిల్వ ఏర్పాట్లకు ప్రసిద్ధి చెందింది.
  • సమకాలీన ప్రాసంగికత: ప్రాచీన రూపకల్పనలను అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ యథాతథంగా అన్వయించవచ్చని భావించకుండా, పరీవాహక ప్రాంత పరిరక్షణ, వికేంద్రీకృత నీటి నిల్వ, నీటి అవసరాలు–పరిస్థితులను పరిగణనలోకి తీసుకునే ప్రణాళికలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం.

4. లిపి, చేతివృత్తులు, వస్తు మార్పిడి మరియు అంత్యక్రియల సంబంధిత ఆధారాలు

కోట ఉత్తర ప్రవేశద్వారం సమీపంలో తవ్వకాలు జరిపిన పురావస్తు పరిశోధకులు హరప్పా లిపికి చెందిన పది పెద్ద చిహ్నాలను కనుగొన్నారు. వీటిని సాధారణంగా సూచిక ఫలకంగా భావిస్తారు. ఈ చిహ్నాలను తెల్లని జిప్సం ముక్కలతో రూపొందించారు. బహుశా వీటిని చెక్క ఆధారంపై అమర్చి ఉండవచ్చు; ఆ చెక్క ఆధారం ప్రస్తుతం మిగిలి లేదు. వీటి అసాధారణ పరిమాణం, చిన్న ముద్రకు మాత్రమే పరిమితం కాకుండా అందరికీ కనిపించేలా ఉద్దేశించబడ్డాయని సూచిస్తుంది. హరప్పా లిపిని ఇప్పటికీ అర్థం చేసుకోలేకపోయినందున, ఈ పాఠ్యాన్ని రాజు పేరుగా, స్థలనామంగా లేదా పరిపాలనా ఆదేశంగా విశ్వసనీయంగా గుర్తించడం సాధ్యం కాదు.

ముద్రలు, పూసలు, ఆభరణాలు, మట్టి పాత్రలు, రాయి, గవ్వ, రాగి వంటి పదార్థాలతో తయారైన వస్తువులు హస్తకళా కార్యకలాపాలను, విస్తృత హరప్పా సంబంధ వ్యవస్థల్లో భాగస్వామ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. ధోలవీరా భౌగోళిక స్థానం దానిని గుజరాత్ అంతటా, దానికి ఆవల విస్తరించిన వనరుల ప్రాంతాలు, మార్గాలతో అనుసంధానించింది. సింధు నాగరికతకు పశ్చిమ ఆసియాతో ఉన్న విస్తృత సంబంధాలు దీనికి సంబంధిత నేపథ్యాన్ని అందిస్తాయి. అయితే, దిగుమతి చేసుకున్నట్లు కనిపించే ప్రతి పదార్థాన్ని లేదా పురావస్తువును ధోలవీరా స్వయంగా నిర్వహించిన ప్రత్యక్ష సముద్రాంతర వాణిజ్యానికి ఆధారంగా యాంత్రికంగా పరిగణించకూడదు.

ఈ సమాధి ప్రాంగణంలో భారీ స్మారక నిర్మాణాలతోపాటు, మానవ అవశేషాలు లేకుండా స్మారకార్థం వస్తువులను నిక్షిప్తం చేసిన నిర్మాణాలు వంటి వైవిధ్యమైన అంత్యక్రియల నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. మానవ అవశేషాలు లేని ఇటువంటి స్మారక నిర్మాణాలను తరచుగా స్మారక సమాధులు (cenotaphs) అంటారు. హరప్పా అంత్యక్రియల ఆచారాలు అన్నిచోట్లా ఒకే విధంగా ఉండేవన్న ఊహను ఇటువంటి ఆధారాలు ప్రశ్నార్థకం చేస్తాయి. సమాధుల నిర్మాణ శైలిలోని వ్యత్యాసాలు కర్మకాండ సంప్రదాయాలను, సామాజిక భేదాలను అర్థం చేసుకోవడానికి తోడ్పడవచ్చు. అయితే, అవి దేవతలు లేదా మరణానంతర జీవితం గురించిన నిర్దిష్ట విశ్వాసాలను నిర్ధారించవు. ఇతర లిఖిత ఆధారాలు లేని ఒక మత స్వరూపాన్ని నిశ్చయాత్మకంగా పునర్నిర్మించడం కంటే, జాగ్రత్తగా వ్యాఖ్యానించడానికే భౌతిక ఆధారాలు మద్దతునిస్తాయి.

  • పది చిహ్నాలతో కూడిన ప్రదర్శన ఫలకం ధోలావీరాలో లభించిన ఒక విశిష్ట ఆవిష్కరణ; దాని అర్థం ఇప్పటికీ తెలియదు.
  • ముద్రలు, శాసనాలు ఇప్పటివరకు అర్థం చేసుకోగలిగిన చారిత్రక రికార్డులు కావు; వాటి ఆధారంగా పాలకుల పేర్లతో కూడిన చరిత్రను పునర్నిర్మించలేం.
  • అంత్యక్రియలకు సంబంధించిన స్మారక నిర్మాణాలను, మృతదేహ అవశేషాలు లేని స్మారక సమాధులను సాధారణ నివాస వాస్తు నిర్మాణాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

5. వారసత్వ ప్రాముఖ్యత మరియు పరీక్షా దృక్పథం

హరప్పా నాగరికతకు సాక్ష్యంగా నిలవడం, విశిష్టమైన పట్టణ, వాస్తు అవశేషాలను కలిగి ఉండటాన్ని గుర్తిస్తూ, ‘ధోలవీరా: ఒక హరప్పా నగరం’ను 2021లో ప్రమాణాలు (iii), (iv) కింద UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చారు. జాబితాలో చేర్చిన సమయానికి ఇది భారతదేశంలోని నలభైవ ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా నిలిచింది. గుర్తింపు పొందిన ఈ వారసత్వ ప్రదేశంలో ప్రాకారాలతో కూడిన నగరం, దానికి అనుబంధంగా ఉన్న సమాధి ప్రాంగణం ఉన్నాయి. దీనివల్ల పట్టణ, సాంకేతిక, అంత్యక్రియల సంబంధిత ఆధారాలను ఒకే పురావస్తు భూదృశ్యంలో భాగంగా పరిశీలించవచ్చు.

బహిర్గతమైన రాతి కట్టడాలను రక్షించడం, క్రమక్షయాన్ని నియంత్రించడం, జలాశయాల పరిసర స్వరూపాన్ని పరిరక్షించడం, సందర్శకుల సంచారాన్ని క్రమబద్ధీకరించడం సంరక్షణ ప్రాధాన్యాల్లో ఉన్నాయి. పర్యాటకం పొరుగు సముదాయాలకు అవకాశాలను కల్పించగలదు. అయితే, సరైన ప్రణాళిక లేని నిర్మాణాలు లేదా అధిక ఒత్తిడి పురావస్తు భూదృశ్యాన్ని దెబ్బతీయవచ్చు. ఈ స్థలానికి సంబంధించిన వివరణలు దాని విజయాలతోపాటు ప్రస్తుత పరిజ్ఞానానికి ఉన్న పరిమితులను కూడా వివరించాలి; ముఖ్యంగా లిపి, రాజకీయ వ్యవస్థలు, క్షీణతకు కారణాల విషయంలో ఈ పరిమితులను స్పష్టం చేయాలి.

UPSC కోసం ధోలావీరాను అధ్యయనం చేసేటప్పుడు, విడివిడిగా దాని విశిష్టతలను గుర్తుంచుకోవడం కంటే పరస్పర సంబంధమున్న గుర్తింపు అంశాల ఆధారంగా సిద్ధమవ్వండి: గుజరాత్, ఖదీర్ బెట్, కాలానుగుణ జలప్రవాహాలు, రాతి నిర్మాణశైలి, వేర్వేరుగా విభజించిన పట్టణ ప్రాంతాలు, జలాశయాలు, పెద్ద సూచిక ఫలకం, UNESCO గుర్తింపు. విశ్లేషణాత్మక సమాధానాల్లో హరప్పా నాగరికతలోని ప్రాంతీయ వైవిధ్యాన్ని, పర్యావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణమైన ప్రణాళికను, ప్రజా మౌలిక సదుపాయాల ప్రాముఖ్యతను వివరించడానికి దీనిని ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి. అక్కడ నౌకా మరమ్మతు కేంద్రం (డాక్‌యార్డ్) ఉన్నట్లు నిరూపితమైందని, శాసనాన్ని చదివి అర్థం చేసుకున్నారని లేదా రాజభవనాన్ని నిశ్చయంగా గుర్తించారని ఆధారరహిత వాదనలు చేయవద్దు.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో ప్రధాన దృష్టి: భౌగోళిక స్థానం, పురావస్తు స్థలాలను వాటి లక్షణాలతో జతపరచడం, కాలక్రమం, పురావస్తు ఆవిష్కరణలు.
  • మెయిన్స్‌తో అనుసంధానం: పట్టణీకరణ, పర్యావరణ అనుకూలనం, వారసత్వ నిర్వహణ, జనావాస వ్యవస్థల్లో కొనసాగింపు వర్సెస్ మార్పు.

ధోలావీరా: పట్టణ ప్రణాళిక మరియు జల పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మలచుకోవడం

కచ్ రణ్‌లోని ఖదీర్ బెట్‌పై ఉన్న ధోలావీరా, హరప్పా పట్టణ వ్యవస్థ స్థానిక పర్యావరణ పరిస్థితులకు ఎలా అనుగుణంగా మలచుకుందో చూపిస్తుంది. అనేక ఇతర సింధు నగరాల్లో ప్రధానంగా ఇటుకలతో నిర్మించిన అవశేషాలు కనిపిస్తాయి; దీనికి భిన్నంగా ధోలావీరాలో రాయిని విస్తృతంగా ఉపయోగించారు. రక్షణ ప్రాకారాలతో కూడిన విభాగాలు, ప్రవేశ ద్వారాలు, వేర్వేరుగా విభజించిన పట్టణ ప్రదేశాలు వ్యవస్థీకృత ప్రణాళికను వెల్లడిస్తాయి. అయితే ఈ లక్షణాలు మాత్రమే ఒక నిర్దిష్ట పాలనా విధానాన్ని నిర్ధారించవు లేదా ప్రాకారాలతో ఆవరించిన ప్రతి ప్రాంతంలో నివసించిన సమూహాలను గుర్తించవు. అందించిన మెటాడేటా ఈ ప్రదేశాన్ని ధోలావీరాగా గుర్తిస్తుంది; ఛాయాచిత్రం ఏ నిర్మాణాన్ని చూపిస్తుందో అది పేర్కొనదు.

ఈ జనావాసాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో జల నిర్వహణ కీలకమైనది. జలాశయాలు, కాలువలు, కాలానుగుణ జలప్రవాహాలను ఒడిసిపట్టే ఏర్పాట్లు అనిశ్చిత నీటి లభ్యత సమస్యను ఎదుర్కోవడానికి తోడ్పడ్డాయి. వీటిని కేవలం మురుగునీటి పారుదల ఉదాహరణలుగా కాకుండా, భూస్వరూపం, ఉపరితల ప్రవాహం, నీటి నిల్వను అనుసంధానించే సమగ్ర వ్యవస్థగా అధ్యయనం చేయాలి. ధోలావీరాను విడిగా ఉన్న ఎడారి జనావాసంగా కాకుండా, హస్తకళా ఉత్పత్తి, వినిమయంతో కూడిన విస్తృత హరప్పా ప్రపంచంలో భాగంగా కూడా చూడాలి. దాని పెద్ద సూచిక ఫలకం సింధు చిహ్నాలను ప్రముఖంగా ఉపయోగించినట్లు ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. అయితే ఆ లిపిని ఇప్పటికీ చదివి అర్థం చేసుకోలేకపోయారు: అందులోని సందేశాన్ని గానీ, దాని పరిపాలనా ప్రయోజనాన్ని గానీ నిశ్చయంగా పేర్కొనలేము. 2021లో UNESCO జాబితాలో చేర్చడం ఈ ప్రదేశపు వారసత్వ ప్రాముఖ్యతకు గుర్తింపునిస్తుంది; అది ఈ ప్రదేశాన్ని కనుగొన్న తేదీ లేదా ఇక్కడ జనావాసం ఏర్పడిన తేదీ కాదు.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తుంచుకోవాల్సిన తేడా: ధోలావీరా గుజరాత్‌లో ఉంది, రాజస్థాన్‌లో కాదు; దాని జలాశయాలను లోథాల్‌లో సాధారణంగా డాక్‌యార్డ్‌గా వర్ణించే నిర్మాణంతో గందరగోళపరచవద్దు.
  • మెయిన్స్ అనుసంధానం: పర్యావరణానికి అనుగుణంగా మలచుకోవడాన్ని, పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలను వివరించడానికి ధోలావీరాను ఉపయోగించండి. అయితే ప్రతి హరప్పా నగరం ఒకే విధమైన ప్రణాళికను అనుసరించిందనే ఆధారరహిత వాదనలను నివారించండి.
  • ఆధారాల పరిమితి: భారీ నిర్మాణాలు శ్రమశక్తి, వనరుల సమన్వయాన్ని సూచిస్తాయి. అయితే రాజులు, పురోహితులు లేదా ఆధునిక తరహా పురపాలక సంస్థ పాలన సాగించిందని అవి నిరూపించవు.

కాలరేఖ

  1. Approximately 3000 BCE

    ధోలావీరాకు సంబంధించి UNESCO పేర్కొన్న విస్తృత కాలక్రమం ప్రకారం జనావాసం ప్రారంభం.

  2. Approximately 2600–1900 BCE

    పరిపక్వ హరప్పా దశ; ధోలావీరాలో జరిగిన ప్రధాన పట్టణాభివృద్ధికి విస్తృత కాలక్రమ నేపథ్యాన్ని అందిస్తుంది.

  3. Approximately 1500 BCE

    జనావాసంలో గణనీయమైన పరివర్తనల అనంతరం, UNESCO పేర్కొన్న విస్తృత కాలక్రమం ప్రకారం అక్కడ నివాసం ముగియడం.

  4. 1967–68

    J. P. జోషి ఈ పురావస్తు ప్రదేశాన్ని గుర్తించారు.

  5. 1990–2005

    R. S. బిష్ట్ ఆధ్వర్యంలో ASI చేపట్టిన ప్రధాన తవ్వకాలు దాని ప్రణాళికను, జలాశయాలను, జనావాస దశల క్రమాన్ని నమోదు చేశాయి.

  6. 2021

    ‘ధోలావీరా: ఒక హరప్పా నగరం’ UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చబడింది.

ధోలవీరా నీటి సేకరణ వ్యవస్థ పనితీరు — సరళ వివరణ

  1. 1. వర్షపాతం వల్ల పరీవాహక ప్రాంతమంతటా ఉపరితల ప్రవాహం ఏర్పడి, కాలానుగుణ వాగుల్లో నీరు ప్రవహిస్తుంది.
  2. 2. ఆనకట్టలు, నీటిని మళ్లించే నిర్మాణాలు ఈ నీటిలో కొంత భాగాన్ని అడ్డుకొని సేకరిస్తాయి.
  3. 3. కాలువలు సేకరించిన నీటిని నిల్వ నిర్మాణాల వైపు చేరవేస్తాయి.
  4. 4. వర్షాకాలం ముగిసిన తరువాత కూడా వినియోగించుకునేందుకు జలాశయాలు నీటిని నిల్వ చేస్తాయి.
  5. 5. నీటిని చేరుకునేందుకు ఏర్పాటు చేసిన నిర్మాణాలు, నిర్వహణ, పూడిక తొలగింపు ఈ వ్యవస్థ నిరంతర వినియోగానికి తోడ్పడతాయి.
ఇతర హరప్పా స్థలాల నుంచి ధోలవీరాను వేరుగా గుర్తించడం
స్థలంప్రస్తుత భౌగోళిక స్థానంపరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తుంచుకోవాల్సిన ముఖ్య అనుబంధ అంశం
ధోలవీరాగుజరాత్, భారతదేశంరాతి నిర్మాణకళ, జలాశయాలు, విభిన్న పట్టణ విభాగాలు, పది సంకేతాల ప్రదర్శన పలక
లోథల్గుజరాత్, భారతదేశంసాధారణంగా నౌకా నిలయంగా భావించే జలద్రోణి; పూసల తయారీ
కాళీబంగన్రాజస్థాన్, భారతదేశందున్నిన పొలం, అగ్నివేదికలకు సంబంధించిన ఆధారాలు
మొహెంజోదారోసింధ్, పాకిస్తాన్మహా స్నానవాటిక, విస్తృతమైన కాల్చిన ఇటుకల నిర్మాణకళ
హరప్పాపంజాబ్, పాకిస్తాన్ఈ నాగరికతకు పేరు అందించిన ప్రామాణిక స్థలం; శ్మశానాలు, ప్రధాన పట్టణ అవశేషాలు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ధోలావిరా జలాశయాలు: కాలానుగుణ నీటి కొరతను ఎదుర్కొనే ప్రణాళిక

ధోలావిరాలో నీటి నిల్వను కేవలం గృహస్థాయిలో జరిగే అనుబంధ కార్యకలాపంగా పరిగణించకుండా, జలాశయాలను నగర వ్యవస్థీకరణలో అంతర్భాగంగా రూపొందించారు. వాగుల ప్రవాహాన్ని మళ్లించడం, ఉపరితల ప్రవాహ జలాలను సేకరించడం, పెద్ద పరిమాణంలో నీటిని నిల్వ చేయడం వంటి చర్యల సమ్మేళనం, కాలానుగుణంగా పొడి పరిస్థితులు నెలకొనే ప్రాంతంలో మౌలిక సదుపాయాలు పట్టణ జీవనానికి ఎలా తోడ్పడగలవో వివరిస్తుంది. నీటి కొరత ఏర్పడిన తరువాత సరఫరాను విస్తరించడానికే పరిమితం కాకుండా, పరీవాహక ప్రాంతాలు, విశ్వసనీయమైన నీటి లభ్యత–వినియోగ లెక్కల ఆధారంగా జనావాసాలను ప్రణాళికాబద్ధంగా నిర్మించాలనేది దీనినుంచి నేటికి గ్రహించాల్సిన పాఠం.

ప్రవేశద్వారం వద్ద సూచిక ఫలకం: ఆధారాలు, వ్యాఖ్యాన పరిమితులు

కోట ఉత్తర ప్రవేశద్వారం సమీపంలో లభించిన జిప్సంతో రూపొందించిన పది పెద్ద లిపి చిహ్నాలు, హరప్పా పట్టణ పరిసరాల్లో పెద్ద పరిమాణంలో లేఖనం ఉండేదనడానికి అరుదైన ఆధారాన్ని అందిస్తున్నాయి. అవి ఉన్న ప్రదేశం, వాటి పరిమాణం ప్రజలకు కనిపించేలా వాటిని ఏర్పాటు చేసి ఉండవచ్చనే వ్యాఖ్యానానికి మద్దతునిస్తున్నాయి. అయితే, ఈ లిపిని ఇంకా చదివి అర్థం చేసుకోలేకపోయినందున, దానికి ఒక నిర్దిష్ట సందేశాన్ని ఆపాదించడం అందుబాటులోని ఆధారాలను మించి నిర్ధారణ చేయడమే అవుతుంది. పురావస్తు పరిశీలనను చారిత్రక అనుమితి నుంచి వేరుచేయడానికి ఇది ఉపయోగకరమైన ఉదాహరణ.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

UPSC ప్రిలిమ్స్ 2021

పరస్పరం అనుసంధానమైన జలాశయాల్లోకి నీటిని చేరవేసే వరుస ఆనకట్టలు, కాలువలతో కూడిన విస్తృతమైన నీటి సేకరణ, నిర్వహణ వ్యవస్థకు ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రాచీన పట్టణం ఏది?

  • A. ధోలావిరా
  • B. కాలీబంగన్
  • C. రాఖీగఢీ
  • D. రోపర్

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

ధోలావిరా గురించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ఇది గ్రేట్ రణ్ ఆఫ్ కచ్‌లోని ఖదీర్ బెట్‌లో ఉంది. 2. దీని పట్టణ వాస్తుశిల్పంలో రాతిని విస్తృతంగా ఉపయోగించారు. 3. దీని పెద్ద హరప్పా సూచిక ఫలకంలోని లిపిని నిశ్చయాత్మకంగా చదివి అర్థం చేసుకున్నారు. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

ధోలావిరాతో సంబంధం ఉన్న కాలానుగుణ వాగుల జంట ఏది?

  • A. రావి మరియు బియాస్
  • B. మాన్సర్ మరియు మన్హర్
  • C. బనాస్ మరియు చంబల్
  • D. నర్మద మరియు తాపి

ప్రశ్న 3

ధోలవీరా నుంచి లభించిన పురావస్తు ఆధారాలకు సంబంధించి ఏ వ్యాఖ్యానం అత్యంత సమర్థనీయమైనది?

  • A. దాని దుర్గీకృత కోట పాలకుని పేరును, వంశాన్ని నిర్ధారిస్తుంది.
  • B. సుదీర్ఘకాలం నీటి కొరత ఏర్పడటం అసాధ్యమని దాని జలాశయాలు నిరూపిస్తున్నాయి.
  • C. దాని పెద్ద సూచన ఫలకం దృశ్యరూపంలో సమాచారాన్ని తెలియజేయడాన్ని సూచిస్తుంది, అయితే దానిపై ఉన్న సందేశం ఏమిటో ఇప్పటికీ తెలియదు.
  • D. దాని రాతి కట్టడాలు అది హరప్పాతో సంబంధం లేని నాగరికతకు చెందినదని నిరూపిస్తాయి.
మెయిన్స్: ధోలావిరా హరప్పా పట్టణీకరణలోని ఉమ్మడి లక్షణాలను, ప్రాంతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మారగల సామర్థ్యాన్ని రెండింటినీ ప్రతిబింబిస్తుంది. దాని వాస్తుశిల్పం, నీటి నిర్వహణ, భౌతిక సంస్కృతిని ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ఖదీర్ బెట్‌లో ధోలావిరా స్థానాన్ని గుర్తించి, దాని పట్టణ వికాసాన్ని హరప్పా కాలక్రమంలో ఉంచి వివరించండి.
  • ప్రణాళికాబద్ధమైన జనావాసం, ముద్రలు, లిపి, ప్రత్యేక నైపుణ్యాలతో కూడిన చేతివృత్తులు, వినిమయం వంటి ఉమ్మడి లక్షణాలను వివరించండి.
  • విస్తృతమైన రాతి కట్టడాల నిర్మాణం, ప్రాకారాలతో వేరుచేసిన అనేక విభాగాలు, స్థానిక పర్యావరణానికి అనుగుణంగా మార్పులు చేసుకోవడం వంటి ప్రాంతీయ లక్షణాలను చర్చించండి.
  • పరీవాహక ప్రాంతాలు, కాలానుగుణ వాగులు, నీటి మళ్లింపు నిర్మాణాలు, జలాశయాల అనుసంధానాన్ని వివరించండి.
  • లిపిని చదివి అర్థం చేసుకున్నట్లు లేదా విశ్వాసాల గురించి నిశ్చయంగా తెలిసినట్లు పేర్కొనకుండా, విశిష్ట ఆధారాలను వివరించడానికి సూచిక ఫలకాన్ని, అంత్యక్రియలకు సంబంధించిన స్మారక నిర్మాణాలను ఉపయోగించండి.
  • ఉమ్మడి సాంస్కృతిక ఆచారాలు, స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా రూపొందిన పట్టణ రూపాలు సహజీవనం చేశాయని ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part I: Bricks, Beads and Bones.
  • UNESCO World Heritage Centre: Dholavira: a Harappan City, property description and Statement of Outstanding Universal Value.
  • Archaeological Survey of India: Dholavira site information and excavation publications.
  • R. S. Bisht, Excavations at Dholavira (1989–90 to 2004–05), Archaeological Survey of India.
  • UNESCO World Heritage Centre: Dholavira nomination dossier and ICOMOS evaluation.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dholavira_gujarat.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp