New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · చరిత్రపూర్వ యుగం

మొక్కలు, జంతువుల మచ్చిక

మానవ నిర్వహణ వల్ల మొక్కలు, జంతువుల్లో వంశపారంపర్యంగా సంక్రమించే మార్పులు ఏర్పడే దీర్ఘకాలిక ప్రక్రియను మచ్చిక అంటారు. చరిత్రపూర్వ యుగంలో ఇది ఆహారోత్పత్తి, పశుపోషణ, అనేక స్థిరనివాస సమాజాల ఏర్పాటుకు తోడ్పడింది. అయితే, ఇది అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే సమయంలో జరగలేదు; వేట, ఆహార సేకరణలను వెంటనే భర్తీ చేయలేదు. ప్రాచీన భారతదేశంలో మెహర్‌గఢ్, వింధ్య–గంగా ప్రాంతం, కాశ్మీర్, తూర్పు భారతదేశం, దక్షిణ దక్కన్ ప్రాంతాలు వ్యవసాయం, పశుపోషణ వైపు సాగిన భిన్న మార్గాలను వెల్లడిస్తున్నాయి.

వాతావరణ నేపథ్యంతో సహా ఎంపిక చేసిన జంతువుల మచ్చిక ప్రక్రియల తులనాత్మక కాలక్రమం.

వాతావరణ నేపథ్యంతో సహా ఎంపిక చేసిన జంతువుల మచ్చిక ప్రక్రియల తులనాత్మక కాలక్రమం.

Credit: Gillian P. McHugo, Michael J. Dover, and David E. MacHugh · CC BY 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. మచ్చిక అర్థం, అది జరిగే విధానాలు

పెంపుడు జాతులుగా మార్చడం (Domestication) అనేది ఒక పరిణామ సంబంధం. ఇందులో మానవ కార్యకలాపాలు తరతరాలుగా మరో జాతి పునరుత్పత్తి, ప్రవర్తన లేదా భౌతిక లక్షణాలను పునర్నిర్మిస్తాయి. ఇది మచ్చిక చేసుకోవడం కంటే భిన్నమైనది: మానవ ఆదేశాలకు అలవాటుపడిన అడవి ఏనుగు మచ్చికైనదే అయినప్పటికీ, కేవలం దీనివల్ల పునరుత్పత్తి ద్వారా కొనసాగగల పెంపుడు జంతు సమూహం ఏర్పడదు. అదేవిధంగా, అడవిలో పెరిగే ధాన్యాన్ని సేకరించడం ఆహార సేకరణ కాగా, దానిని విత్తి, సంరక్షించడం సాగు అవుతుంది. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు పెంపుడు మొక్కల లక్షణాలను గుర్తించగలిగే దశకు ముందే, సాగు గణనీయమైన కాలంపాటు కొనసాగి ఉండవచ్చు.

ఒక జాతిని మార్చాలనే ఉద్దేశపూర్వక ప్రయత్నంతోనే ఎంపిక ప్రక్రియ ప్రారంభం కావాల్సిన అవసరం లేదు. ప్రజలు పదేపదే నిర్దిష్ట మొక్కల పంటను కోసి, విత్తనాలను నిల్వచేసి, వాటిని నివాసాల సమీపంలో విత్తినప్పుడు, కొన్ని వంశపారంపర్య లక్షణాలు మరింత సాధారణమవుతాయి. తృణధాన్యాల్లో ఒక ముఖ్యమైన మార్పు ఏమిటంటే, పండిన గింజలు సహజంగా రాలిపోయి వ్యాపించకుండా వాటిని నిలిపి ఉంచే కంకి ఏర్పడటం. పెద్ద విత్తనాలు, తగ్గిన విత్తన సుప్తావస్థ కూడా అభివృద్ధి చెందవచ్చు. అయితే, ప్రతి పంటలోనూ ఒకే రకమైన లక్షణాల సమ్మేళనం కనిపించదు.

జంతువులను పెంపుడు జాతులుగా మార్చే ప్రక్రియ అనేక రకాల సంబంధాల ద్వారా అభివృద్ధి చెందవచ్చు. కుక్కల వంటి కొన్ని జంతువులు క్రమబద్ధమైన పశుపోషణ ప్రారంభం కావడానికి ముందే మానవ శిబిరాలతో అనుబంధం ఏర్పరచుకొని ఉండవచ్చు. గొర్రెలు, మేకలు, పశువులను మాంసం కోసం, ఆ తరువాత వివిధ సందర్భాల్లో పాలు, ఉన్ని, బరువులు లాగించడం, రవాణా కోసం మరింత విస్తృతంగా పెంచడం ప్రారంభించారు. సంతానోత్పత్తి, మనుగడపై మానవ నియంత్రణ వల్ల సులభంగా అదుపు చేయగల ప్రవర్తనకు ప్రాధాన్యం లభించింది. శరీర పరిమాణం, కొమ్ముల ఆకృతి, జంతు జనసంఖ్య నిర్మాణంలో మార్పులు ఈ ప్రక్రియను వెల్లడించగలవు. అయితే, ఏ ఒక్క లక్షణమూ పెంపుడు జాతిగా మారినట్లు నిశ్చయంగా నిర్ధారించదు.

  • సేకరణ: సహజంగా లభించే వృక్ష వనరులను సేకరించడం; ఇందులో వాటి పునరుత్పత్తిని తప్పనిసరిగా నిర్వహించాల్సిన అవసరం లేదు.
  • సాగు: భూమిని సిద్ధం చేయడం, విత్తడం, సంరక్షించడం లేదా ఇతర విధాలుగా మొక్కల పెరుగుదలను ప్రోత్సహించడం.
  • మందల పెంపకం: జంతువుల గుంపులను నిర్వహించడం; పశుపోషణ అనేది ప్రధానంగా పశుసంపదపై ఆధారపడే జీవనోపాధి.
  • మచ్చిక: నిరంతర మానవ నిర్వహణతో ముడిపడి, ఒక మొక్కల లేదా జంతువుల సముదాయం స్థాయిలో సంభవించే వంశపారంపర్య మార్పు.

2. మూలాలు మరియు ఆహార ఉత్పత్తి వైపు పరివర్తన

ఆహార ఉత్పత్తి ప్రారంభాలు ప్లీస్టోసీన్ చివరి దశ నుంచి తొలి హోలోసీన్ దశ వరకు విస్తరించిన ఒక విస్తృత పరివర్తనలో భాగంగా ఉన్నాయి. హోలోసీన్ సుమారు 11,700 సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమైంది. ఉష్ణోగ్రత, వర్షపాతం, మొక్కలు మరియు జంతువుల విస్తరణలో మార్పులు జీవనాధార అవకాశాలను మార్చాయి. అయితే, కేవలం వాతావరణం ఆధారంగానే పెంపుడు జాతుల ఆవిర్భావాన్ని వివరించలేము. జనాభా ఒత్తిళ్లు, ప్రమాదాల నిర్వహణ, పర్యావరణ పరిజ్ఞానం, సామాజిక సంబంధాలు, నమ్మదగిన ఆహార సరఫరాల పట్ల ఆకర్షణ కూడా స్థానిక నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేశాయి.

పెంపుడు జాతుల ఆవిర్భావం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఒకే ఆవిష్కరణగా కాకుండా, అనేక ప్రాంతాల ప్రత్యేక చారిత్రక పరిణామాల ద్వారా జరిగింది. నైరుతి ఆసియా గోధుమ, బార్లీ, గొర్రెలు, మేకలకు సంబంధించిన తొలి కేంద్రాల్లో ఒకటిగా ఉండేది. చైనాలో వరి, చిరుధాన్యాలకు సంబంధించిన ప్రధాన అభివృద్ధి క్రమాలు చోటుచేసుకున్నాయి. ఆఫ్రికా, అమెరికా ఖండాల్లో ఇతర పంటలు పెంపుడు జాతులుగా మారాయి. ఆ తరువాత ప్రజలు, విత్తనాలు, జంతువులు, పరిజ్ఞానం ఒక ప్రాంతం నుంచి మరో ప్రాంతానికి చేరడంతో ఆహార ఉత్పత్తి పద్ధతులు వాటి ప్రారంభ కేంద్రాలకు వెలుపల కూడా వ్యాపించాయి. దక్షిణ ఆసియాలో, ఇతర ప్రాంతాల నుంచి ప్రవేశపెట్టిన పెంపుడు మొక్కలు, జంతువులు స్థానిక మొక్కలు, జంతువులు, అప్పటికే స్థిరపడిన వేట–ఆహార సేకరణ సంప్రదాయాలతో పరస్పర సంబంధం ఏర్పరచుకున్నాయి.

ఆహార ఉత్పత్తి వల్ల కలిగిన గాఢమైన పరిణామాలను వివరించడానికి V. గోర్డన్ చైల్డ్ ‘నవీన శిలాయుగ విప్లవం’ అనే పదబంధాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు. దీర్ఘకాలిక ప్రాధాన్యాన్ని సూచించడంలో ఈ పదం ఉపయోగకరమైనదే అయినప్పటికీ, దీనిని అకస్మాత్తుగా జరిగిన సంఘటనగా భావిస్తే అపోహలకు దారితీయవచ్చు. అనేక సముదాయాలు చిన్నస్థాయి సాగుతోపాటు వేట, చేపల వేట, ఆహార సేకరణను కొనసాగించాయి. వ్యవసాయానికి ప్రాధాన్యం పెరగకముందే కొన్ని సముదాయాలు స్థిరనివాసాలు ఏర్పరచుకున్నాయి; పశుపోషక సమూహాలు మాత్రం సంచార జీవనాన్ని కొనసాగించగలిగాయి. అందువల్ల, శాశ్వత గ్రామం ఉన్నంత మాత్రాన అది వ్యవసాయానికి రుజువు కాదు; అలాగే వ్యవసాయం ఉన్నంత మాత్రాన పట్టణీకరణ లేదా రాజ్య వ్యవస్థ ఏర్పడిందని భావించరాదు.

3. భారత ఉపఖండంలోని ప్రాంతీయ ఆధారాలు

మెహర్‌గఢ్ ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లోని కాచి మైదానంలో బోలన్ కనుమ సమీపంలో ఉంది. సుమారు క్రీ.పూ. 7000లో ప్రారంభమైన అక్కడి తొలి జనావాసం నుంచి మట్టి ఇటుకల కట్టడాలు, నిల్వ సదుపాయాలు, ఖననాలు, బార్లీ, గోధుమలు, పశుసంపదతో ముడిపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి. దాని తొలిదశ మృణ్మయ పాత్రలు లేని దశ (aceramic); అంటే ఆ దశలో మట్టి పాత్రలు లేవు. ఈ జనావాస ఆర్థిక వ్యవస్థలో గొర్రెలు, మేకలు, పశువులు ముఖ్యమైనవిగా మారాయి. మెహర్‌గఢ్ పరిపక్వ హరప్పా నాగరికత కంటే అనేక సహస్రాబ్దాల ముందునాటిది; దానిని అప్పటికే పట్టణంగా అభివృద్ధి చెందిన హరప్పా కేంద్రంగా పొరబడరాదు.

వింధ్య, మధ్య గంగా ప్రాంతాల్లోని కోల్డిహ్వా, మహాగరా, లహురాదేవా వంటి స్థలాలు తొలి వరి వినియోగం, సాగుకు సంబంధించిన చర్చల్లో ప్రధానమైనవి. లహురాదేవా నుంచి అత్యంత ప్రాచీన వరి అవశేషాలు లభించినట్లు నివేదికలు వెలువడ్డాయి. అయితే, వరి సేకరణ, సాగు, పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన మచ్చికీకరణ మధ్య సంబంధంపై చర్చ ఇంకా కొనసాగుతోంది. అదేవిధంగా, కోల్డిహ్వాలో తొలి వరి ఆధారాల గురించి పాఠ్యపుస్తకాల్లోని ప్రస్తావనలను చదివేటప్పుడు కాలనిర్ణయం, గుర్తింపుపై శ్రద్ధ వహించాలి. మహాగరాలో పశువుల దొడ్డిగా భావిస్తున్న నిర్మాణానికి సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి; ఇవి పశువుల నిర్వహణ ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తాయి.

బుర్జహోమ్, గుఫ్‌క్రాల్ సహా కాశ్మీర్‌లోని నవీన శిలాయుగ జనావాసాల్లో వ్యవసాయం, పశుపోషణతోపాటు వేట కూడా కొనసాగింది. గోధుమలు, బార్లీ, మచ్చిక చేసుకున్న జంతువులు ప్రాంతీయ జీవనాధారాల్లో భాగంగా ఉండేవి. బుర్జహోమ్ ప్రత్యేకించి గుంట నివాసాలు, ఎముక పనిముట్లు, జంతువుల ఖననాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దక్షిణ దక్కన్‌లో ఉట్నూర్, బుడిహాల్, సంగనకల్లు–కుప్గల్ సముదాయం వంటి స్థలాలు పశువులపై కేంద్రీకృతమైన వ్యవసాయ–పశుపోషక సంప్రదాయాలను తెలియజేస్తాయి. పేరుకుపోయిన పశువుల పేడను పదేపదే దహనం చేయడం వల్ల బూడిద దిబ్బలు ఏర్పడ్డాయని సాధారణంగా భావిస్తారు. దేశీయ చిరుధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాలు దక్షిణ ప్రాంత వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థలకు తోడ్పడ్డాయి.

తూర్పు, ఈశాన్య ప్రాంతాల ఆధారాలు మరింత వైవిధ్యాన్ని తెలియజేస్తాయి. బిహార్‌లోని చిరాంద్‌లో వ్యవసాయ సంబంధిత అవశేషాలు, ఎముక పనిముట్లతో కూడిన నవీన శిలాయుగ నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. అసోంలోని దావోజలి హాడింగ్ నూరి మెరుగుపెట్టిన రాతి పనిముట్లు, తాడు ముద్రలున్న మట్టి పాత్రలకు ప్రసిద్ధి చెందింది; దీనికి తూర్పు, ఆగ్నేయ ఆసియాతో సాంస్కృతిక సంబంధాలు ఉన్నాయి. ప్రత్యక్ష వృక్షశాస్త్ర ఆధారాలు లేకుండా, వస్తు అవశేషాల్లో కనిపించే ఇటువంటి సంబంధాలను ఒక నిర్దిష్ట మచ్చికీకరించిన పంట ఉనికికి రుజువుగా భావించరాదు.

4. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు మచ్చికీకరణను ఎలా గుర్తిస్తారు

పురావృక్షశాస్త్రం (Archaeobotany) మాడిపోయిన ధాన్యపు గింజలు, విత్తనాలు, పొట్టు, వృక్ష సిలికా అవశేషాలు (phytoliths), పుప్పొడి వంటి ప్రాచీన వృక్ష అవశేషాలను అధ్యయనం చేస్తుంది. ప్లవన పద్ధతి (Flotation) ద్వారా తవ్వకాల్లో సేకరించిన మట్టి నుంచి చిన్న సేంద్రియ అవశేషాలను వేరుచేసి, వాటిని మరింత సమర్థంగా సేకరించవచ్చు. విత్తనాల కొలతలు, తృణధాన్యాల కంకి ప్రధాన అక్షం (rachis) నిర్మాణంలో మార్పులు అడవి రూపాలను, మానవులు సాగుకు అనువుగా మలిచిన రూపాలను వేరుచేయడానికి తోడ్పడతాయి. వరి చిరుకంకుల అడుగు భాగాలు గింజలు సహజంగా రాలిపోయే స్వభావం గురించి ఆధారాలను అందించవచ్చు. అయితే, అవశేషాల పరిరక్షణ అన్ని చోట్లా ఒకే విధంగా ఉండదు. సాధారణంగా, మట్టిపాత్రపై పంటకు సంబంధించిన ముద్ర, బాగా పరిరక్షితమై, కాలం విశ్వసనీయంగా నిర్ధారించబడిన అవశేషాల సముదాయం కంటే తక్కువ సమాచారాన్ని అందిస్తుంది.

పురాజంతుశాస్త్రవేత్తలు జంతువుల ఎముకలు, దంతాలు, కొమ్ముల లోపలి అస్థి భాగాలు, మరణించే సమయానికి వాటి వయస్సులో కనిపించే నమూనాలను విశ్లేషిస్తారు. మందల నిర్వహణ వ్యూహంలో సంతానోత్పత్తి చేసే ఆడ జంతువులను ఉంచుకొని, అనేక చిన్నవయసు మగ జంతువులను వధించడం భాగంగా ఉండవచ్చు. అయితే, వేట వల్ల కూడా నిర్దిష్ట వయస్సు, లింగం గల జంతువుల అవశేషాలు అధికంగా కనిపించవచ్చు. అందువల్ల, వాటి అర్థాన్ని వివరించడానికి పలు రకాల ఆధారాలు అవసరం. ప్రాచీన DNA ద్వారా వంశమూలాలు, జనసమూహాల కదలికలను పరిశోధించవచ్చు. స్థిర సమస్థానీయాలు జంతువుల ఆహారం, సంచారం, నిర్వహణ గురించి అవగాహన కల్పించగలవు. మట్టిపాత్రల్లోని లిపిడ్ అవశేషాలు పాల ఉత్పత్తులతో సహా జంతు కొవ్వుల ప్రాసెసింగ్‌ను గుర్తించడానికి తోడ్పడవచ్చు.

కాలక్రమ నిర్ధారణకు రేడియోకార్బన్ కాలనిర్ణయం అత్యంత కీలకం. సమీపంలోని మట్టిలో లభించిన బొగ్గుపై మాత్రమే ఆధారపడటం కంటే, విత్తనం లేదా ఎముకకు నేరుగా కాలనిర్ణయం చేయడం సాధారణంగా సంబంధిత కాలంతో మరింత బలమైన అనుబంధాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. అయితే, ఈ రెండు సందర్భాల్లోనూ అవి లభించిన పురావస్తు సందర్భాన్ని జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి. క్రమాంకనం చేసిన తేదీలు (calibrated dates) వాతావరణంలోని రేడియోకార్బన్‌లో సంభవించే మార్పులను పరిగణనలోకి తీసుకుంటాయి. పరీక్షల దృష్ట్యా, ఒక మొక్క ఉనికికి సంబంధించి తొలిసారిగా నివేదించిన ఆధారం, దాని సాగుకు సంబంధించిన ఆధారం, దానిని మానవులు సాగుకు అనువుగా మలిచినట్లు తెలిపే విశ్వసనీయ ఆధారం మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. ఇవి భిన్నమైన పురావస్తు నిర్ధారణలను సూచిస్తాయి; ఒకదాని స్థానంలో మరొకటి ఉపయోగించగల మైలురాళ్లు కావు.

5. పర్యవసానాలు మరియు పరీక్షాపరమైన ప్రాధాన్యం

ఆహారోత్పత్తి ఆహార సరఫరాలను నిల్వ చేసుకోవడానికి, మరింత పెద్ద సముదాయాలను పోషించడానికి అవకాశాలను పెంచింది. ఇది గృహాలు, నిల్వ సదుపాయాలు, పొలాలపై పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించింది. పశుసంపద తరలించగల సంపదగా ఉపయోగపడటంతోపాటు, కొన్ని సందర్భాల్లో పంటల వైఫల్యాల నుంచి రక్షణ కల్పించింది. కాలక్రమేణా, వ్యవసాయం వృత్తిపరమైన ప్రత్యేకీకరణకు, వస్తువుల మార్పిడికి తోడ్పడగలిగింది. అయినప్పటికీ, మిగులు ఉత్పత్తి అనివార్యంగా రాజకీయ అధికార శ్రేణీకరణకు దారితీయలేదు. ఆస్తి సంబంధాలు, సామాజిక అసమానతలు, రాజ్య ఆవిర్భావం అనేవి మొక్కలను సాగుకు అనువుగా మలచడం లేదా జంతువులను మచ్చిక చేసుకోవడం వల్ల నేరుగా ఉద్భవించలేదు; అదనపు చారిత్రక ప్రక్రియల ద్వారా రూపుదిద్దుకున్నాయి.

ఈ పరివర్తన కొన్ని ప్రతికూల పరిణామాలను కూడా తీసుకువచ్చింది. పరిమిత రకాల ఆహార వనరులపై ఆధారపడటం వల్ల పంటల వైఫల్యం, పోషకాహార లోపాలకు గురయ్యే ప్రమాదం పెరగవచ్చు. జనసాంద్రత అధికంగా ఉన్న ఆవాసాలు, వ్యర్థాలు పేరుకుపోవడం, జంతువులతో సన్నిహిత సంబంధాలు కొన్ని అంటువ్యాధులు వ్యాప్తి చెందడానికి అనుకూల పరిస్థితులను సృష్టించాయి. భూమిని సాగు కోసం చదును చేయడం, పశువులను మేపడం, పదేపదే సాగు చేయడం స్థానిక పర్యావరణాలను మార్చివేశాయి. సంచార పశుపోషకులు, స్థిరనివాస వ్యవసాయదారులు పూర్తిగా వేర్వేరు సమాజాలుగా ఉండటం కంటే, తరచుగా ఉత్పత్తులను పరస్పరం మార్పిడి చేసుకుంటూ, ఒకదానికొకటి అనుబంధంగా ఉన్న పర్యావరణ మండలాలను ఉపయోగించుకున్నారు.

  • భారతదేశమంతటా నవీన శిలాయుగాన్ని ఒకే కాలానికి చెందిన ఏకరీతి దశగా పరిగణించకూడదు.
  • నూరే రాళ్లు, కొడవళ్లు లేదా జంతువుల ఎముకలు లభించాయనే కారణంతోనే మొక్కలను సాగుకు అనువుగా మలిచారని లేదా జంతువులను మచ్చిక చేసుకున్నారని నిర్ధారించకూడదు.
  • మెహర్‌గఢ్‌లోని తొలి వ్యవసాయాన్ని, సాధారణంగా సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 కాలానికి చెందినదిగా పరిగణించే పరిపక్వ హరప్పా పట్టణీకరణ నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.
  • మొక్కజొన్న, బంగాళాదుంప వంటి సాగుకు అనువుగా మలిచిన పంటలు అమెరికా ఖండాల్లో ఆవిర్భవించాయని, అవి చరిత్రపూర్వ భారతీయ వ్యవసాయంలో భాగం కాదని గుర్తుంచుకోవాలి.

జంతువులను పెంపుడు జంతువులుగా మార్చడం: ప్రక్రియలు, కాలక్రమాలు, ఆధారాలు

అందించిన మెటాడేటా, ఎంపిక చేసిన జంతువులను పెంపుడు జంతువులుగా మార్చే ప్రక్రియలను వాతావరణం, మానవ–జంతు పరస్పర సంబంధాలతో అనుసంధానించే కాలక్రమాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది నిర్దిష్ట భారతీయ పురావస్తు స్థలాలకు ఆధారంగా కాకుండా, తులనాత్మక విశ్లేషణ చట్రంగా ప్రత్యక్ష ప్రాసంగికతను కలిగి ఉంది. జంతువులను పెంపుడు జంతువులుగా మార్చడం అంటే కేవలం ఒక జంతువును మచ్చిక చేయడం కాదు: జంతు సముదాయంలో వంశపారంపర్యంగా సంక్రమించే మార్పులకు దారితీయగల, తరతరాలపాటు కొనసాగే సంబంధాలు ఇందులో భాగమవుతాయి. వేట, రక్షణ, నియంత్రిత సంతానోత్పత్తి, పశుపోషణ వేర్వేరు రకాల పరస్పర సంబంధాలను సూచించవచ్చు. అయితే, వాటిని అన్నిచోట్లా వర్తించే ఒకే క్రమంలోని దశలుగా యాంత్రికంగా అమర్చకూడదు.

చరిత్రపూర్వ దక్షిణాసియాకు సంబంధించి, స్థానిక సమాజాలు తమ నియంత్రణలో ఉంచి పోషించిన జంతువులను జీవనోపాధుల్లో ఎలా భాగం చేసుకున్నాయనేది ప్రధాన ప్రశ్న. తొలి వ్యవసాయం, పశుపోషణలను అధ్యయనం చేయడంలో మెహర్‌గఢ్ ముఖ్యమైనది; ఇతర ప్రాంతాలు మాత్రం భిన్నమైన అభివృద్ధి మార్గాలను అనుసరించాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు అస్థిపంజర కొలతలు, వయస్సు–లింగ నిష్పత్తుల వివరాలు, ఆవాస సందర్భాలు, అవశేషాల పరిరక్షణ స్థితి అనుకూలించిన చోట్ల జన్యు లేదా సమస్థానిక ఆధారాలను కలిపి పరిశీలించడం ద్వారా జంతువులను పెంపుడు జంతువులుగా మార్చే ప్రక్రియను అంచనా వేస్తారు. ఏ ఒక్క సూచికా అన్నిసందర్భాల్లోనూ నిర్ణయాత్మకం కాదు: జంతువుల పరిమాణంలో మార్పులు పర్యావరణ పరిస్థితులను కూడా ప్రతిబింబించవచ్చు; ఒక ఆవాసంలో లభించిన ఎముకలు వేటాడిన జంతువులకు చెందినవి కావచ్చు. అందువల్ల, భౌగోళికంగా అసమానంగా సాగిన, కాలనిర్ధారణ ఇప్పటికీ అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలపై ఆధారపడే ఈ ప్రక్రియలను కాలక్రమం సరళీకరించి చూపుతుంది.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తించాల్సిన వ్యత్యాసం: మచ్చిక చేయడం ఒక జంతువుకు సంబంధించినది; పెంపుడు జంతువులుగా మార్చే ప్రక్రియ అనేక తరాలపాటు జంతు సముదాయాలకు సంబంధించినది. పశుపోషణ, స్థిర గ్రామ జీవనం ఒకేసారి అభివృద్ధి చెందాల్సిన అవసరం లేదు.
  • మెయిన్స్‌తో అనుసంధానం: వాతావరణ మార్పు ఆవాసాలను, వనరులను మార్చవచ్చు. అయితే, వాతావరణ మార్పు, జంతువులను పెంపుడు జంతువులుగా మార్చే ప్రక్రియ ఒకే కాలంలో చోటుచేసుకున్నంత మాత్రాన, ఆ ప్రక్రియకు వాతావరణమే కారణమని నిర్ధారించలేం.
  • భారతీయ ఆధారాల పరిమితి: ప్రశ్నలను రూపొందించడానికి తులనాత్మక కాలక్రమాన్ని ఉపయోగించాలి; నిర్దిష్ట పురావస్తు స్థలానికి సంబంధించిన ఆధారాలు లేకుండా భారతీయ జాతులను పెంపుడు జంతువులుగా మార్చిన కాలాన్ని లేదా ఆ ప్రక్రియ ఆవిర్భవించిన ప్రాంతాలను నిర్ణయించడానికి ఉపయోగించకూడదు.

కాలరేఖ

  1. Before the beginnings of agriculture

    ప్రధాన వ్యవసాయ పశువుల కంటే ముందే కుక్కలను పెంపుడు జంతువులుగా మార్చారు; ఈ ప్రక్రియ కచ్చితమైన మూలాలపై చర్చ కొనసాగుతోంది.

  2. About 9700 BCE

    హోలోసీన్ ప్రారంభం అనేక తొలి ఆహారోత్పత్తి పరివర్తనలకు పర్యావరణ నేపథ్యాన్ని సమకూర్చింది.

  3. About 7000 BCE

    మెహర్‌గఢ్‌లో తొలి వ్యవసాయ, పశుపోషక సమాజాలు ఏర్పడ్డాయి.

  4. Fourth–third millennia BCE onward

    ఉపఖండంలోని పలు ప్రాంతాల్లో భిన్నమైన ప్రాంతీయ నవీన శిలాయుగ, వ్యవసాయ–పశుపోషక సంప్రదాయాలు అభివృద్ధి చెందాయి.

  5. About 2600–1900 BCE

    పరిణత హరప్పా పట్టణ నాగరికతకు, అంతకంటే ఎంతో ముందటి పరిణామాల ద్వారా ఏర్పడిన ఆహారోత్పత్తి ఆర్థిక వ్యవస్థలు పునాదిగా నిలిచాయి.

పంటల మచ్చికకు ఇది ఒక సాధ్యమైన మార్గం మాత్రమే; అన్ని ప్రాంతాలకూ వర్తించే క్రమం కాదు

  1. 1. అడవి మొక్కలను పదేపదే సేకరించడం, వాటి గురించి వివరణాత్మక అవగాహన పొందడం
  2. 2. ఉపయోగకరమైన మొక్కల సమూహాలను రక్షించడం, సంరక్షించడం, సాగు చేయడం
  3. 3. పదేపదే పంట కోయడం, విత్తనాలను నిల్వ ఉంచడం, విత్తడం
  4. 4. ఎంపిక ద్వారా ఉపయోగకరమైన వంశపారంపర్య లక్షణాల నిష్పత్తి పెరుగుతుంది
  5. 5. మచ్చిక చేసిన పంటలు ప్రాంతీయ జీవనాధార వ్యవస్థల్లో అంతర్భాగమవుతాయి
ఎంపిక చేసిన స్థలాలు, మచ్చిక ప్రక్రియకు సంబంధించి వాటి ప్రాముఖ్యం
స్థలం లేదా ప్రాంతంప్రస్తుత భౌగోళిక స్థానంప్రధాన ప్రాముఖ్యం
మెహర్‌గఢ్బలూచిస్తాన్, పాకిస్తాన్తొలినాటి గోధుమ–బార్లీ సాగు, పశుసంపద నిర్వహణ; ప్రారంభంలో మృణ్మయ పాత్రలు లేని దశ
కోల్దిహ్వా, మహాగరాఉత్తరప్రదేశ్వరి సంబంధిత ఆధారాలు, పశువుల నిర్వహణ; ప్రారంభ కాలనిర్ణయం విషయంలో జాగ్రత్త అవసరం
లహురాదేవాఉత్తరప్రదేశ్తొలినాటి వరి వినియోగం, సాగుపై చర్చలు; వరి ఉనికి మాత్రమే దాని మచ్చికను నిరూపించదు
బుర్జహోమ్కాశ్మీర్వ్యవసాయం, పశుపోషణ, వేటతో కూడిన మిశ్రమ జీవనాధారం; గుంత నివాసాలు, జంతువుల ఖననాలు
ఉట్నూర్, బుడిహాల్వరుసగా తెలంగాణ, కర్ణాటకదక్షిణ భారత నవీన శిలాయుగ పశుపోషణ, బూడిద దిబ్బల సంప్రదాయాలు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

మెహర్‌గఢ్: మట్టి పాత్రలకు ముందే ఆహార ఉత్పత్తి

మెహర్‌గఢ్‌లోని అత్యంత తొలి మృణ్మయ పాత్రలు లేని ఆవాస దశ, వ్యవసాయానికి లేదా స్థిర నివాస జీవితానికి మట్టి పాత్రలు ముందస్తు అవసరం కాదని నిరూపిస్తుంది. మట్టి ఇటుకల నిర్మాణాలు, నిల్వ సదుపాయాలు, వృక్ష, జంతు అవశేషాలు—పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఒకే నిర్ధారక వస్తువుపై కాకుండా, సమగ్ర ఆధారాల ఆధారంగా జీవనాధార పద్ధతులను ఎలా పునర్నిర్మిస్తారో తెలియజేస్తాయి.

దక్షిణ భారత బూడిద దిబ్బలు: పంట అవశేషాలకు అతీతమైన ఆధారాలు

ఉట్నూర్, బుడిహాల్ వంటి దక్షిణ భారత నవీన శిలాయుగ స్థలాల్లో, కాల్చిన పశువుల పేడతో సంబంధం ఉన్న బూడిద నిక్షేపాలు పశుసంపద నిర్వహణను, ఆవాస స్థల విన్యాసాన్ని వెల్లడిస్తాయి. నిర్దిష్ట దహన ఘటనలు సాధారణ వ్యర్థాల తొలగింపులో భాగమా, కాలానుగుణ ఆచరణలా, లేక క్రతువులా అనేది ఆయా స్థలాల ఆధారాలను బట్టి విశ్లేషించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

చరిత్రపూర్వ ఆహార ఉత్పత్తికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. పెంపుడు వృక్ష జాతుల లక్షణాలు కనిపించడానికి ముందే పంటల సాగు ప్రారంభం కావచ్చు. 2. ఒక అడవి జంతువును మచ్చిక చేసుకోవడం వల్ల తప్పనిసరిగా పెంపుడు జంతు సమూహం ఏర్పడుతుంది. 3. గింజలు సహజంగా రాలిపోని కంకి అనేక తృణధాన్యాల్లో పెంపుడు జాతిగా మారినట్లు సూచించే ముఖ్యమైన లక్షణం. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. మెహర్‌గఢ్ — మృణ్మయ పాత్రలు లేని తొలి వ్యవసాయ ఆవాసం 2. బుర్జహోమ్ — కాశ్మీర్ నవీన శిలాయుగ ఆవాసం 3. ఉట్నూర్ — దక్షిణ భారత నవీన శిలాయుగ బూడిద దిబ్బల స్థలం. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడూ
  • D. ఏదీ కాదు

ప్రశ్న 3

చరిత్రపూర్వ స్థలంలో పెంపుడు జాతులుగా మారిన తృణధాన్యాలను గుర్తించడానికి కింది వాటిలో ఏది అత్యంత బలమైన ఆధారాన్ని అందిస్తుంది?

  • A. సంబంధిత వృక్ష అవశేషాలు లేని నూరే రాళ్లు
  • B. నది సమీపంలోని శాశ్వత గృహాలు
  • C. కాలనిర్ణయం చేయని మట్టి పాత్ర పెంకుపై ఉన్న ఏదైనా ధాన్యపు ముద్ర
  • D. విత్తన వ్యాప్తికి సంబంధించిన నిర్మాణాల్లో నిర్ధారక మార్పులను చూపే, విశ్వసనీయంగా కాలనిర్ణయం చేసిన వృక్ష అవశేషాలు
మెయిన్స్: భారత ఉపఖండంలో ఆహార ఉత్పత్తికి పరివర్తన అనేది ఒకే నవీన శిలాయుగ విప్లవం కాకుండా, వివిధ ప్రాంతీయ పరిణామాల సమాహారం. పురావస్తు ఉదాహరణలతో చర్చించండి. (250 పదాలు)
  • ఆహార సేకరణ, పంటల సాగు, పశువుల మందల పెంపకం, పెంపుడు జాతులుగా మార్చడం మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • నవీన శిలాయుగ విప్లవం అనే భావనకు ఉన్న దీర్ఘకాలిక ప్రాముఖ్యతను, పరిమితులను వివరించండి.
  • వాయవ్య ప్రాంతంలోని తొలి వ్యవసాయాన్ని, పశుపోషణను వివరించడానికి మెహర్‌గఢ్‌ను ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
  • కాలనిర్ణయం, గుర్తింపునకు సంబంధించిన చర్చలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటూ, వింధ్య–గంగా ప్రాంతంలోని వరి సంబంధిత ఆధారాలను చర్చించండి.
  • కాశ్మీర్‌లోని మిశ్రమ జీవనాధార పద్ధతులను, దక్షిణ భారతంలోని పశువుల పెంపకం ప్రధానంగా ఉన్న వ్యవసాయ–పశుపోషక జీవన విధానంతో పోల్చి, తేడాలను వివరించండి.
  • వేట, ఆహార సేకరణల ప్రాధాన్యం కొనసాగడాన్ని, మట్టి పాత్రలు, స్థిర నివాస జీవితం అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే విధంగా ఆవిర్భవించకపోవడాన్ని నొక్కిచెప్పండి.
  • పర్యావరణ వైవిధ్యం, స్థానిక ఆవిష్కరణలు, ప్రాంతాల మధ్య పరస్పర మార్పిడి వివిధ పరిణామ మార్గాలను తీర్చిదిద్దాయని ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts–I, chapter From Gathering to Growing Food.
  • R. S. Sharma, India’s Ancient Past, chapters on Stone Age cultures and early food production.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India, sections on the Neolithic and Chalcolithic.
  • Archaeological Survey of India, Indian Archaeology—A Review, excavation reports on relevant prehistoric sites.
  • Dorian Q Fuller, Agricultural Origins and Frontiers in South Asia: A Working Synthesis, Journal of World Prehistory.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Domestication_Timeline.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp