New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · సింధు లోయ నాగరికత

మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థలు

సింధు లేదా హరప్పా నాగరికతలో పట్టణ జీవనానికి మురుగునీటి పారుదల ఒక ప్రముఖ లక్షణం. ముఖ్యంగా సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 నాటి పరిపక్వ హరప్పా దశలో ఇది ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. అనేక జనావాసాల్లో జరిపిన తవ్వకాలలో స్నాన వేదికలు, ఇళ్ల నుంచి నీరు బయటకు వెళ్లే మార్గాలు, వీధి మురుగుకాలువలు, తనిఖీ చేసేందుకు ప్రవేశ మార్గాలు, ఘన పదార్థాలు అడుగున పేరుకునే ఏర్పాట్లు వెలుగులోకి వచ్చాయి. వీటి ప్రాధాన్యం ఏదో ఒక ఆవిష్కరణలో కాకుండా భవనాలు, వీధులు, మురుగునీటి విసర్జన వ్యవస్థల మధ్య సమన్వయంలో ఉంది. UPSC కోసం మురుగునీటి పారుదలను పట్టణ ప్రణాళిక, నిర్మాణ సామగ్రి, నీటి సరఫరా, ప్రాంతీయ వైవిధ్యాలతో కలిపి అధ్యయనం చేయాలి. అదే సమయంలో అన్ని చోట్లా మురుగునీటి కాలువల వ్యవస్థ ఉండేదని లేదా ఆధునిక మురుగునీటి శుద్ధి జరిగేదని ఆధారాలు లేని వాదనలు చేయకుండా ఉండాలి.

ఇది ASI స్మారక కట్టడం సంఖ్యకు సంబంధించిన ఛాయాచిత్రం

ఇది ASI స్మారక కట్టడం సంఖ్యకు సంబంధించిన ఛాయాచిత్రం

Credit: Bhajish Bharathan · CC BY-SA 4.0 · source

1. పురావస్తు నేపథ్యం మరియు భౌగోళిక విస్తరణ

సింధు నాగరికత వాయవ్య దక్షిణాసియాలోని విశాలమైన ప్రాంతంలో విస్తరించింది. ఇందులో ప్రస్తుత పాకిస్థాన్‌తోపాటు భారతదేశంలోని వాయవ్య, పశ్చిమ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. అత్యంత విస్తృతంగా అభివృద్ధి చెందిన దాని పట్టణ మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ పరిపక్వ హరప్పా దశకు చెందినది. ప్రధాన జనావాసాల్లో వీధులు, నివాస సముదాయాలు, బావులు, స్నాన ప్రదేశాలు, కాలువలు ఉండేవి. తవ్వకాల ద్వారా వీటి మధ్య పరస్పర సంబంధాలను పునర్నిర్మించవచ్చు. అందువల్ల మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ కేవలం పరిశుభ్రతను సూచించేదే కాకుండా, పట్టణ స్థల వ్యవస్థీకరణకు భౌతిక ఆధారంగా నిలుస్తుంది.

సింధ్‌లోని మొహెంజోదారోలో ఇటుక నిర్మాణాలు, బావులు, వీధి మురుగుకాలువలు విస్తృతంగా తవ్వి వెలికితీయబడినందున, ఇది అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. పంజాబ్‌లోని హరప్పాలో కూడా మురుగునీటి పారుదల నిర్మాణాలు మిగిలి ఉన్నాయి. అయితే, ఇటుకలను తొలగించడం, అవశేషాలు అన్ని చోట్లా ఒకే స్థాయిలో మిగిలి లేకపోవడం పురావస్తు ఆధారాల ద్వారా లభించే అవగాహనను ప్రభావితం చేస్తున్నాయి. గుజరాత్‌లోని లోథల్, రాజస్థాన్‌లోని కాలీబంగన్ వంటి స్థలాలు మురుగునీటి పారుదల, గృహాల్లో వాడిన నీటిని బయటకు పంపే ఏర్పాట్లు అతిపెద్ద నగరాలకే పరిమితం కాలేదని చూపుతున్నాయి. అయితే, వాటి పరిమాణం, నిర్మాణ సామగ్రి, అమరిక భిన్నంగా ఉండేవి.

ఒక జనావాసంలో నమోదైన లక్షణం ప్రతి హరప్పా జనావాసంలోనూ ఉండేదని సహజంగానే భావించకూడదనేది ముఖ్యమైన పరిమితి. చిన్న గ్రామాలు, ప్రత్యేక కార్యకలాపాలకు ఉద్దేశించిన జనావాసాలు, పెద్ద నగరాలకు భిన్నమైన అవసరాలు ఉండేవి. తవ్వకాలు జరిగిన ప్రాంతాలు కూడా జనావాసాల్లోని కొన్ని భాగాలకు, నిర్దిష్ట నివాస దశలకు మాత్రమే ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాయి. అందువల్ల, 'హరప్పా మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ' అనే పదబంధం పరస్పర సంబంధం ఉన్న పద్ధతుల సమూహాన్ని సూచిస్తుంది తప్ప, అన్ని చోట్లా అమలైన ఒకే విధమైన కాలువల జాలాన్ని కాదు.

  • ప్రస్తుత భౌగోళిక స్థానాలు: మొహెంజొదారో—సింధ్, పాకిస్తాన్; హరప్పా—పంజాబ్, పాకిస్తాన్; ధోలవీరా, లోథాల్—గుజరాత్, భారతదేశం.
  • ప్రిలిమ్స్ కోసం, విస్తృతంగా అభివృద్ధి చెందిన పట్టణ మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థను హరప్పా అభివృద్ధిలోని ప్రతి దశతో కాకుండా ప్రధానంగా పరిపక్వ హరప్పా దశతో అనుసంధానించి గుర్తుంచుకోవాలి.

2. గృహ స్నాన ప్రదేశాల నుంచి వీధి మురుగుకాలువల వరకు

తవ్వకాల్లో బయటపడిన అనేక ఇళ్లలో నేల పరచిన స్నాన ప్రదేశాలు ఉండేవి. సాధారణంగా వీటిని ఇటుకలను దగ్గరదగ్గరగా అమర్చి నిర్మించేవారు. స్వల్ప వాలు ఉండడం వల్ల నీరు నేలపై నిలిచిపోకుండా బయటకు వెళ్లే మార్గం వైపు ప్రవహించేది. అనుసంధానాలు మిగిలి ఉన్న చోట్ల, మురుగునీరు గోడలోని రంధ్రం లేదా చిన్న కాలువ ద్వారా ఇంటి బయట ఉన్న మురుగుకాలువలోకి వెళ్లేది. కొన్ని భవనాల్లో ఎగువ అంతస్తుల నుంచి నీటిని కిందకు తీసుకువచ్చేందుకు ఉద్దేశించినవిగా భావించే ఏర్పాట్లు కూడా మిగిలి ఉన్నాయి. అయితే, ఇవి అన్ని ఇళ్లలోనూ ఉండేవని సాధారణీకరించకూడదు.

వీధి మురుగుకాలువలకు తరచుగా ఇటుకలతో లోపలి పొరను నిర్మించేవారు; అవి వీధులు లేదా సందుల పక్కన సాగేవి. వాటి వాలుల వల్ల నీరు గురుత్వాకర్షణతో ప్రవహించేది. అనేక ఉదాహరణల్లో చిన్న కాలువలు పెద్ద మురుగుకాలువలతో కలుస్తూ, గృహాల్లోని ఏర్పాట్లను పరిసర ప్రాంతాల మౌలిక సదుపాయాలతో అనుసంధానించేవి. పైన కప్పిన పలకలు లేదా ఇటుకలు మురుగునీటితో నేరుగా సంపర్కం ఏర్పడటాన్ని తగ్గించి, కాలువలపై రాకపోకలకు వీలు కల్పించేవి. నిర్వహణ కోసం కొన్ని భాగాలను తెరవగలిగేవారు; అందువల్ల కప్పి ఉంచిన మురుగుకాలువ తప్పనిసరిగా చేరుకోవడానికి వీలులేని భూగర్భ మురుగునీటి వాహిక అని భావించకూడదు.

పెద్ద జాడీలు, గుంటలు, చిన్న గదుల వంటి నిర్మాణాలు అవక్షేపాలను, వ్యర్థాలను అడ్డుకుని నిలిపి ఉంచగలిగేవి. వీటిని తరచుగా ఇంకుడు లేదా అవక్షేపణ ఏర్పాట్లుగా వర్ణిస్తారు. అయితే, వాటి కచ్చితమైన విధి వాటి నిర్మాణం, సందర్భంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అవక్షేపణ గది ఘన పదార్థాలను నిలిపి ఉంచుతుంది; ఇంకుడు గుంట ద్రవం చుట్టుపక్కల నేలలోకి ఇంకేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది. ఈ రెండింటిలో ఏదీ ఆధునిక రసాయన లేదా జీవసంబంధ మురుగునీటి శుద్ధికి సమానం కాదు. పేరుకుపోయిన పదార్థాలను క్రమానుగతంగా తొలగించాల్సి వచ్చేది.

తవ్వకాల ఆధారంగా ప్రతి మురుగుకాలువకు సంబంధించిన పూర్తి పారవేత మార్గాన్ని నిర్ధారించలేం. కొన్ని కాలువలు గుంటల్లోకి లేదా స్థానిక సేకరణ ప్రదేశాల్లోకి మురుగునీటిని విడుదల చేసేవి. తవ్వకాలు జరిగిన పరిధికి ఆవల వాటి అనుసంధానాలు ఎలా ఉండేవన్నది ఇంకా అనిశ్చితంగానే ఉంది. అందువల్ల, మురుగునీరు అంతా ఒకే ప్రధాన మురుగుకాలువలోకి చేరేదని లేదా సమీపంలోని నదిలోకి విడుదలయ్యేదని చెప్పడం సముచితం కాదు.

  • సాధారణ భాగాలు: స్నాన వేదిక, నీరు బయటకు వెళ్లే మార్గం, చిన్న కాలువ, మడ్డి అడుగున చేరే లేదా నీరు ఇంకే ఏర్పాటు, వీధి మురుగుకాలువ.
  • కార్యనిర్వహణ సూత్రాలు: గురుత్వాకర్షణ ఆధారిత ప్రవాహం, నీటివల్ల కలిగే నష్టాన్ని తట్టుకునే సామర్థ్యం, ఘన పదార్థాలను అడ్డుకొని నిలిపివేయడం, శుభ్రపరిచేందుకు అందుబాటులో ఉండడం.
  • తవ్వకాల్లో బయటపడిన ప్రతి మురుగుకాలువ మానవ మలమూత్రాలను తీసుకువెళ్లేదని భావించవద్దు; స్నానానికి వాడిన మురుగునీరు, గృహాల్లో ఇతర అవసరాలకు వాడిన నీరు వీటిలో ప్రవహించేవనే విషయానికి మరింత బలమైన ఆధారాలు ఉన్నాయి.

3. నిర్మాణ సామగ్రి, ఇంజినీరింగ్ మరియు మహా స్నానవాటిక

హరప్పా నిర్మాణకారులు స్థానిక వనరులు, నిర్మాణ అవసరాలకు అనుగుణంగా సామగ్రిని ఎంచుకుంటూ మట్టి ఇటుకలను, కాల్చిన ఇటుకలను రెండింటినీ ఉపయోగించారు. రక్షణ పూతలేని మట్టి ఇటుకలతో పోలిస్తే కాల్చిన ఇటుకలు పదేపదే తడవడాన్ని మెరుగ్గా తట్టుకునేవి. అందువల్ల అవి మురుగుకాలువలు, బావులు, స్నానపు నిర్మాణాలకు ప్రత్యేకంగా అనుకూలంగా ఉండేవి. పరిపక్వ హరప్పా దశలో ఇటుకల మందం-వెడల్పు-పొడవు నిష్పత్తి సాధారణంగా 1:2:4గా ఉండేది. అయితే, ప్రదేశాలు, కాలాలను బట్టి పరిమాణాలు, నిర్మాణ పద్ధతుల్లో తేడాలు ఉండేవి.

మురుగుకాలువల నిర్మాణంలో కీళ్లకు, కాలువల కొలతలకు, వీధుల మట్టాల్లోని మార్పులకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాల్సి వచ్చేది. మరమ్మతులు, పునర్నిర్మాణాలు పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలను ఒకసారి ఏర్పాటు చేసి, ఆ తరువాత మార్పులేమీ చేయకుండా వదిలేయలేదని చూపుతున్నాయి. వీధుల మట్టాలను ఎత్తడం లేదా ఇళ్లను పునర్నిర్మించడం వల్ల నీటి నిష్క్రమణ మార్గాలను, మురుగుకాలువలను మార్చాల్సి వచ్చేది. నగరంలో కనిపించే అవశేషాలన్నింటినీ ఒకే సమయంలో అమలైన ప్రణాళికకు చెందినవిగా పరిగణించకుండా, వరుసగా సాగిన జనావాస దశలను వేరు చేసి గుర్తించడానికి ఇటువంటి ఆధారాలు పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు తోడ్పడతాయి.

మొహెంజోదారోలోని మహా స్నానవాటిక ప్రత్యేకమైన జలసంబంధ నిర్మాణ నైపుణ్యానికి ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. దాని తొట్టి సుమారు 12 మీటర్ల పొడవు, 7 మీటర్ల వెడల్పు, 2.4 మీటర్ల లోతుతో ఉండేది; అందులోకి దిగేందుకు మెట్లు ఉండేవి. జాగ్రత్తగా పేర్చిన ఇటుకలు, జిప్సం గార, బిటుమెన్ పొర ఆ నిర్మాణం నుంచి నీరు లీక్ కాకుండా చేయడానికి తోడ్పడ్డాయి. నీటి నిష్క్రమణ మార్గం ద్వారా తొట్టిని ఖాళీ చేయగలిగేవారు. దీనిని ఆచారపరమైన లేదా ఉత్సవ సంబంధ స్నానాల కోసం ఉపయోగించేవారనేది సాధారణ వ్యాఖ్యానం. అయితే, చదివి అర్థం చేసుకున్న లిఖిత ఆధారాల ద్వారా దీని కచ్చితమైన ప్రయోజనం నిర్ధారణ కాలేదు.

మహా స్నానవాటికను సాధారణ గృహ స్నాన వేదికల నుంచి, నగర మురుగుకాలువల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. పెద్ద ప్రజా నిర్మాణంలో నీటిని నిల్వ చేసి, విడుదల చేయగల సామర్థ్యాన్ని ఇది చాటుతుంది. అంతేగానీ, మొహెంజోదారోలో ఆధునిక ప్రజా ఈత కొలనులు, అందరికీ అందుబాటులో స్నాన గదులు లేదా మురుగునీటి శుద్ధి కేంద్రం ఉండేవని ఇది నిరూపించదు.

  • జలచొరబాటు నిరోధక ఏర్పాటు తొట్టిలోని నీరు బయటకు పోకుండా నిలిపి ఉంచుతుంది; నీటి పారుదల ఏర్పాటు ఒక ప్రదేశం నుంచి అనవసరమైన నీటిని తొలగిస్తుంది.
  • ఇటుకల ప్రామాణిక నిష్పత్తులు ఉమ్మడి సాంకేతిక సంప్రదాయాలను సూచిస్తాయి; అవి ఒకే పాలకుడు ఉన్నాడనడానికి లేదా సామ్రాజ్యమంతటా పనిచేసే పురపాలక శాఖ ఉండేదనడానికి రుజువు కావు.

4. నీటి పారుదల, నీటి సరఫరా మరియు ప్రాంతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణమైన సర్దుబాటు

నీటి సరఫరా, మురుగునీటి పారుదల పరస్పర సంబంధం ఉన్నప్పటికీ వేర్వేరు వ్యవస్థలు. బావులు నీటిని సరఫరా చేసేవి; స్నాన వేదికలు ఆ నీటి వినియోగానికి తోడ్పడేవి; కాలువలు మురుగునీటిని బయటకు తీసుకుపోయేవి. మొహెంజోదారోలోని అనేక బావులు, మురుగునీటి పారుదల నిర్మాణాలు ఈ సంబంధాలను ప్రత్యేకంగా స్పష్టం చేస్తున్నాయి. అయినప్పటికీ, ఈ సౌకర్యాల అందుబాటు భవనాల మధ్య భిన్నంగా ఉండేది. సమీపంలో బావి ఉన్నంత మాత్రాన గృహాలకు గొట్టాల ద్వారా నీటి సరఫరా జరిగేదని నిర్ధారించలేం.

కచ్ రణ్‌లోని ఖదీర్ ద్వీపంపై ఉన్న ధోలవీరా భిన్నమైన ప్రాధాన్యాన్ని చూపుతుంది. నీటి కొరత ఉన్న ఈ వాతావరణంలో అక్కడి నివాసులు జలాశయాలు, కాలువలు, కాలానుగుణ ఉపరితల ప్రవాహాన్ని సేకరించే ఏర్పాట్లను అభివృద్ధి చేశారు. ఈ నివాస స్థలం కాలానుగుణంగా ప్రవహించే మాన్సర్, మన్హర్ వాగుల మధ్య ఉండేది. అక్కడి వాస్తు నిర్మాణాల్లో రాయిని విస్తృతంగా ఉపయోగించారు. అధునాతన నీటి నిర్వహణ ఏర్పాట్లతోపాటు ఇతర విశిష్టతలను గుర్తిస్తూ, UNESCO 2021లో ‘ధోలవీరా: ఒక హరప్పా నగరం’ను ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చింది.

లోథాల్‌లో తవ్వకాల్లో బయటపడిన స్నాన ప్రదేశాలు, కాలువలు ప్రణాళికాబద్ధమైన మురుగునీటి పారుదలకు ఆధారాలను అందిస్తున్నాయి. కాలీబంగన్‌లో గృహ మురుగునీటి పారుదల ఏర్పాట్లలో మొహెంజోదారోతో పోల్చదగినంత విస్తృతమైన వీధి కాలువల వ్యవస్థకు బదులుగా స్థానిక నిష్క్రమణ మార్గాలు, సేకరణ తొట్టెలు ఉండేవి. హరప్పా నాగరికత అంతటా ఒకే నమూనా అమలైందని భావించి, దాని ఆధారంగా ప్రతి నివాస స్థలానికి స్థాయి నిర్ణయించడానికి బదులుగా, నిర్దిష్ట నిర్మాణాలను పోల్చాల్సిన అవసరాన్ని ఈ తేడాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

  • నీటి సరఫరా: బావులు మరియు నిల్వ చేసిన మంచినీరు.
  • జల సంరక్షణ: ఉపరితల ప్రవాహ జలాల సేకరణ మరియు జలాశయాల్లో నిల్వ.
  • మురుగునీటి నిర్వహణ: గృహాల నుంచి నీరు బయటకు వెళ్లే మార్గాలు, మురుగుకాలువలు మరియు పారవేత గుంటలు.
  • పరీక్షలో పొరపాటుకు దారితీసే అంశం: ధోలవీరా జలాశయాలను కేవలం మురుగునీటి తొట్టులుగా వర్ణించకూడదు.

5. సామాజిక ప్రాధాన్యం, నిర్ధారణల పరిమితులు

వ్యక్తిగత భవనాలను ఉమ్మడి కాలువలకు అనుసంధానించడం, గృహస్థులకు, విస్తృత పట్టణ సమూహాలకు మధ్య కొంత సమన్వయం ఉన్నట్లు సూచిస్తుంది. మురుగునీటి నిష్క్రమణ మార్గాలను సరైన క్రమంలో అమర్చడం, కాలువల్లో అడ్డంకులు లేకుండా ఉంచడం, వాటి మూతలను మరమ్మతు చేయడం వంటి పనులకు క్రమం తప్పకుండా శ్రమ అవసరమయ్యేది. వీధులను వినియోగయోగ్యంగా ఉంచడం, మురుగునీటిని నియంత్రిత పద్ధతిలో పారవేయడం పట్ల ఆచరణాత్మక శ్రద్ధ ఉన్నట్లు ఈ ఏర్పాట్లు సూచిస్తున్నాయి. పట్టణ ప్రణాళిక కేవలం భారీ కట్టడాల నిర్మాణానికే పరిమితం కాకుండా, ఇరుగుపొరుగు ప్రాంతాలు, రోజువారీ గృహ కార్యకలాపాల స్థాయిలోనూ అమలైందని ఇవి చూపుతున్నాయి.

ఈ వ్యవస్థలకు బాధ్యత వహించిన సంస్థల గురించి స్పష్టత లేదు. హరప్పా నాగరికతలో పురపాలక సంస్థ, పారిశుధ్య పన్ను, వృత్తిపరమైన ఇంజినీరింగ్ విభాగం లేదా లిఖిత ప్రజారోగ్య నియమావళి ఉన్నట్లు పురావస్తు ఆధారాలు నిర్ధారించడం లేదు. నిర్వహణలో కుటుంబాలు, ఇరుగుపొరుగు సమూహాలు, పాలనా అధికారులు లేదా వీరి ఉమ్మడి భాగస్వామ్యం ఉండి ఉండవచ్చు. లిపిని ఇప్పటికీ అర్థం చేసుకోలేకపోయినందున, కచ్చితమైన పరిపాలనా నిర్మాణాల గురించి బలమైన వాదనలు చేయడం అందుబాటులోని ఆధారాలను మించినదవుతుంది.

అదేవిధంగా, మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థను ఆధునిక సూక్ష్మజీవ సిద్ధాంతం, సంపూర్ణ పారిశుధ్య సదుపాయాల విస్తరణ లేదా వ్యాధుల నుంచి విముక్తితో సమానంగా పరిగణించకూడదు. మురుగు కాలువలకు, నిర్దిష్ట మరుగుదొడ్డి నిర్మాణాలకు మధ్య సంబంధాన్ని ప్రతి సందర్భంలోనూ విడిగా అంచనా వేయాలి. ప్రాచీన మెసొపొటేమియా, ఇతర సమాజాలతో విస్తృతంగా పోల్చినప్పుడు, 'ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ' వంటి నిరపేక్ష వాదనలు కూడా నమ్మదగినవి కావని తెలుస్తుంది. అనేక హరప్పా పట్టణాల్లో నీటి పారుదలను నివాస భవన నిర్మాణం, వీధుల ప్రణాళికతో విశేషమైన స్థాయిలో అనుసంధానించారనేదే ఆధారాలు బలంగా సమర్థించే నిర్ధారణ.

  • ఆధారాల బలానికి తగిన భాషను ఉపయోగించండి: పురావస్తు ఆధారాలు సమన్వయం ఉన్నట్లు సూచిస్తున్నాయి; అయితే దాని కచ్చితమైన సంస్థాగత రూపాన్ని వెల్లడించడం లేదు.
  • సమాధానాల్లో ఇంజినీరింగ్‌ను నిర్వహణ, స్థానిక పర్యావరణ పరిస్థితులు, గృహ వాస్తు నిర్మాణం, పురావస్తు వ్యాఖ్యాన పరిమితులతో అనుసంధానించండి.
  • ‘ప్రతి ఇల్లు’, ‘ప్రతి నగరం’, ‘ఒకే విధమైన ప్రణాళిక’, ‘పూర్తిస్థాయిలో మురుగునీటి పారుదల సదుపాయం’ వంటి నిరపేక్ష వ్యక్తీకరణలను నివారించండి.

అనుసంధానాలు చెక్కుచెదరకుండా ఉన్న చోట మురుగునీటి ప్రవాహ మార్గాన్ని చూపే ఉదాహరణ

  1. 1. ఇంటిలో నేల పరచిన స్నాన వేదికపై నీటిని ఉపయోగిస్తారు
  2. 2. నేల వాలు నీటిని బయటకు వెళ్లే మార్గం వైపు మళ్లిస్తుంది
  3. 3. ఒక చిన్న కాలువ నీటిని గది లేదా ఇంటి వెలుపలికి తీసుకెళుతుంది
  4. 4. ఘన పదార్థాలు అడుగున పేరుకునే ఏర్పాటు వాటిని నిలువరించవచ్చు
  5. 5. వీధి మురుగుకాలువ నీటిని స్థానిక విసర్జన ప్రదేశానికి చేరవేస్తుంది
  6. 6. క్రమానుగత శుభ్రపరచడం ద్వారా పేరుకుపోయిన మడ్డి, చెత్తను తొలగిస్తారు
హరప్పా నాగరికతలోని నీటి సంబంధిత నిర్మాణాల మధ్య తేడాలను గుర్తించడం
నిర్మాణంప్రధాన విధిగమనించవలసిన ముఖ్య విషయం
బావిభూగర్భ జలాలను పొందే సౌకర్యంపైపుల ద్వారా నీటి సరఫరా జరిగిందనడానికి ఇది ఆధారం కాదు
స్నాన వేదికకడుక్కోవడానికి, మురుగునీటిని మళ్లించడానికి నేల పరచిన ఉపరితలందీనిని తప్పనిసరిగా మరుగుదొడ్డిగా భావించరాదు
మూత ఉన్న వీధి మురుగుకాలువమురుగునీటిని తరలించడంఇది తప్పనిసరిగా ఆధునిక పారిశుద్ధ్య మురుగునీటి కాలువ వంటిది కాదు
అవక్షేపణ గది లేదా ఇంకుడు గుంతఘన పదార్థాలను నిలిపివేయడం లేదా ద్రవాన్ని నేలలోకి ఇంకించడంవాటి విధులు వేర్వేరు; ఏదీ ఆధునిక శుద్ధి ప్రక్రియను సూచించదు
జలాశయంనీటిని సేకరించడం, నిల్వ చేయడంధోలవీరాలో ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగినది; మురుగునీటి విసర్జనకు భిన్నమైనది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

మొహెంజొదారో: నివాస ప్రాంతాల వీధులతో అనుసంధానం

తవ్వకాల్లో బయటపడిన నివాస ప్రాంతాల్లో గృహ స్నాన ప్రదేశాలు, బావులు, మూతలతో కూడిన ఇటుక మురుగు కాలువలు ఉన్నాయి. వాటి స్థానపరమైన అనుసంధానాలు, భవనాలు, వీధుల నిర్మాణంతోపాటే మురుగునీటి పారుదలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకున్నట్లు చూపుతున్నాయి. తొలగించగల మూతలు, అవక్షేపాలను సేకరించే ఏర్పాట్లు కేవలం ప్రారంభ నిర్మాణ సాంకేతికతనే కాకుండా నిర్వహణకు ఇచ్చిన ప్రాధాన్యాన్ని కూడా స్పష్టం చేస్తున్నాయి. ఇవి వ్యవస్థీకృత పట్టణ సహకారం ఉండేదనే అనుమానానికి ఆధారమవుతున్నప్పటికీ, దానికి బాధ్యత వహించిన అధికార వ్యవస్థ ఏదో తెలియజేయడం లేదు.

ధోలవీరా: నీటి కొరతకు అనుగుణంగా నీటి నిర్వహణ

కచ్ ప్రాంత పర్యావరణ పరిస్థితుల్లో ధోలవీరా జలాశయాలు, కాలువలు కాలానుగుణంగా లభించే నీటిని సేకరించి సంరక్షించాయి. నీటి నిర్వహణను కేవలం మురుగునీటి పారుదలకే ఎందుకు పరిమితం చేయకూడదో ఈ స్థలం చూపిస్తుంది: నీటి నిల్వ, ఉపరితల ప్రవాహ సేకరణ కీలక ప్రాధాన్యాలుగా ఉండేవి. మొహెంజొదారోతో పోలిక ద్వారా, భిన్న పర్యావరణ పరిస్థితులు, నిర్మాణ సామగ్రికి అనుగుణంగా వ్యక్తమైన ఉమ్మడి సాంకేతిక సామర్థ్యం వెల్లడవుతుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

హరప్పా నివాస ప్రాంతాల్లో మురుగునీటి పారుదలకు సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. తొలగించగల మురుగు కాలువ మూతలు నిర్వహణను సులభతరం చేసి ఉండవచ్చు. 2. ప్రతి హరప్పా గృహం నగరమంతటా విస్తరించిన మురుగునీటి వ్యవస్థతో అనుసంధానమై ఉండేది. 3. మురుగునీరు పెద్ద కాలువల్లోకి ప్రవేశించడానికి ముందే కొన్ని ఏర్పాట్లు ఘన పదార్థాలను అడ్డుకునేవి. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతల్లో ఏది సరిగ్గా జతపరచబడింది?

  • A. ధోలవీరా — జలాశయాలు, కాలానుగుణ ఉపరితల ప్రవాహ సేకరణ
  • B. మొహెంజొదారో — మురుగునీటి శుద్ధి కేంద్రంగా ఉపయోగించినట్లు నిరూపితమైన మహా స్నానవాటిక
  • C. హరప్పా — మురుగు కాలువల నిర్మాణానికి రాయిని మాత్రమే ఉపయోగించడం
  • D. కాలీబంగన్ — అన్ని గృహాలకూ గొట్టాల ద్వారా నీటి సరఫరా

ప్రశ్న 3

హరప్పా నగరాల్లో గృహాల నుంచి మురుగునీరు బయటకు వెళ్లే మార్గాలను వీధి మురుగు కాలువలతో అనుసంధానించడం ఏ నిర్ధారణకు అత్యంత ప్రత్యక్షంగా మద్దతు ఇస్తుంది?

  • A. ఎన్నికైన పురపాలక ప్రభుత్వం ఉనికిలో ఉండటం
  • B. ఆధునిక సూక్ష్మజీవ సిద్ధాంతంపై అవగాహన
  • C. గృహ నిర్మాణం, ఉమ్మడి మౌలిక సదుపాయాల మధ్య సమన్వయం
  • D. నాగరికత అంతటా ఒకే విధమైన పారిశుద్ధ్య ఏర్పాట్లు
మెయిన్స్: హరప్పా మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థలు సాంకేతిక నైపుణ్యాన్ని, సామూహిక పట్టణ వ్యవస్థీకరణను వెల్లడిస్తున్నాయి. పురావస్తు ఆధారాలను, వాటి ఆధారంగా చేసే అనుమానాలను వేరుచేస్తూ చర్చించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • చర్చను ప్రధానంగా సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 నాటి పరిపక్వ హరప్పా పట్టణ దశకు పరిమితం చేయండి.
  • స్నాన వేదికలు, గురుత్వాకర్షణ ఆధారిత ప్రవాహం, ఇటుకలతో కట్టిన కాలువలు, మూతలు, అవక్షేపాలు అడుగున చేరే ఏర్పాట్లను వివరించండి.
  • గృహాలకు, వీధుల్లోని మౌలిక సదుపాయాలకు మధ్య అనుసంధానాలను వివరించడానికి మొహెంజొదారోను ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
  • నిర్దిష్ట పురపాలక వ్యవస్థ ఉన్నట్లు నిర్ధారించకుండా, నిర్వహణను, సమన్వయంతో కూడిన నిర్మాణాన్ని సామూహిక వ్యవస్థీకరణతో అనుసంధానించండి.
  • ధోలవీరాలో నీటి సేకరణ, నిల్వను మురుగునీటి పారుదల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి.
  • ప్రాంతీయ వైవిధ్యం, అసంపూర్ణ తవ్వకాలు, ఇంకా అర్థాన్ని ఛేదించని లిపి వ్యాఖ్యానానికి పరిమితులని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part I: Bricks, Beads and Bones—The Harappan Civilisation.
  • NCERT, Our Pasts—I: In the Earliest Cities.
  • UNESCO World Heritage Centre: Archaeological Ruins at Moenjodaro.
  • UNESCO World Heritage Centre: Dholavira: a Harappan City.
  • Archaeological Survey of India: excavation reports and publications on Dholavira, Lothal and Kalibangan.
  • Jonathan Mark Kenoyer, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp