New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · చరిత్రపూర్వ యుగం

తొలి జనావాసాలు

భారత ఉపఖండంలో తొలి జనావాసాలు, సంచార వేట–ఆహార సేకరణ జీవనం నుంచి పంటల సాగు, పశుపోషణ, చేతివృత్తుల ఉత్పత్తిని చేపట్టే మరింత స్థిరమైన సమాజాలుగా మారే విభిన్న పరివర్తనల ద్వారా అభివృద్ధి చెందాయి. స్థిర నివాస జీవనం, వ్యవసాయం, మృణ్మయ పాత్రల వినియోగం అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకేసారి ఆవిర్భవించలేదని పురావస్తు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. మధ్య శిలాయుగ శిబిరాల నుంచి నవీన శిలాయుగ గ్రామాలు, తామ్ర శిలాయుగ జనావాసాల వరకు, ప్రాంతీయ పర్యావరణాలు, వనరుల లభ్యత విభిన్న జీవన విధానాలను రూపొందించాయి.

1. తొలి జనావాసాలు, వాటి పురావస్తు ఆధారాలను అర్థం చేసుకోవడం

తొలినాటి జనావాసం అంటే ఒక సముదాయం పదేపదే లేదా నిరంతరంగా నివసించిన ప్రదేశం. అది తాత్కాలిక వేట శిబిరం, రుతువారీ పశుపోషక స్థావరం, శిలాశ్రయం లేదా మన్నికైన ఇళ్లతో కూడిన గ్రామం కావచ్చు. నివాస అవశేష నిక్షేపాల లోతు, విస్తీర్ణం, ఇళ్ల పునర్నిర్మాణం, పొయ్యిలు, నిల్వ సదుపాయాలు, వ్యర్థాల పోగులు, వినియోగించిన మొక్కలు, జంతువుల రుతువారీ లభ్యత ఆధారంగా పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఈ అవకాశాలను వేరుచేసి గుర్తిస్తారు. అందువల్ల, శిలాశ్రయం ఉన్నంత మాత్రాన అది శాశ్వత నివాసానికి లేదా వ్యవసాయానికి ఆధారమని భావించరాదు.

చరిత్రపూర్వ సముదాయాలు తమ జీవితాల గురించి అర్థం చేసుకోగలిగే లిఖిత వృత్తాంతాలను వదిలిపెట్టలేదు. రాతి, ఎముక పనిముట్లు, మృణ్మయ పాత్రలు, ఇళ్ల నేలలు, స్తంభాలు పాతిన గుంతలు, సమాధులు, విత్తనాలు, జంతువుల ఎముకలు వంటి భౌతిక అవశేషాల ఆధారంగా వారి జనావాసాల స్వరూపాన్ని పునర్నిర్మిస్తారు. పురావృక్షశాస్త్రం మొక్కల అవశేషాలను పరిశోధిస్తే, జంతు పురావస్తుశాస్త్రం జంతువుల అవశేషాలను పరిశీలిస్తుంది. పనిముట్లపై సూక్ష్మస్థాయిలో కనిపించే అరుగుదల గుర్తులు, మానవ నిర్మిత వస్తువులపై మిగిలిన అవశేషాలు మొక్కలను కోయడం, జంతు చర్మాలను శుద్ధి చేయడం లేదా ఆహారాన్ని నూరడం వంటి కార్యకలాపాలను సూచించవచ్చు. ప్రతి రకమైన ఆధారం విస్తృతమైన జీవనచిత్ర పునర్నిర్మాణానికి తోడ్పడుతుంది; ఏ ఒక్క ఆధారమూ స్వతంత్రంగా మొత్తం జీవన విధానాన్ని నిరూపించదు.

స్తరశాస్త్రం నివాస పొరల సాపేక్ష క్రమాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. రేడియోకార్బన్ కాలనిర్ణయ పద్ధతి వాటితో సంబంధమున్న సేంద్రియ పదార్థాల వయస్సును అంచనా వేయగలదు. కాలనిర్ణయ ఫలితాలను వాటి పురావస్తు సందర్భంతో కలిపి అర్థం చేసుకోవాలి: అధ్యయనం చేస్తున్న కార్యకలాపం కంటే బొగ్గు పాతది కావచ్చు; తరువాతి కాలంలో జరిగిన కలతల వల్ల నిక్షేపాలు కలిసిపోవచ్చు. UPSC కోసం ప్రత్యక్ష ఆధారానికి, దాని ఆధారంగా చేసే అనుమాన నిర్ధారణకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. నూరే రాయి పదార్థాలను నూరి సిద్ధం చేయడాన్ని సూచిస్తుంది; అయితే అది తప్పనిసరిగా ధాన్యపు పంటల సాగును సూచించదు. జంతువుల ఎముకలు వాటిని ఆహారంగా తీసుకోవడం లేదా ఇతర అవసరాలకు వినియోగించడాన్ని సూచిస్తాయి; కానీ అవి ఒక్కటే జంతువుల మచ్చికను నిర్ధారించవు.

  • జనావాస పురావస్తు శాస్త్రం ప్రజలు ఎక్కడ నివసించారు, నివాస స్థలాన్ని ఎలా వ్యవస్థీకరించుకున్నారు, ఆ స్థలాలు చుట్టుపక్కల వనరులతో ఎలా అనుసంధానమై ఉండేవి అనే అంశాలను అధ్యయనం చేస్తుంది.
  • మచ్చికీకరణలో నిరంతర మానవ నిర్వహణ వల్ల మొక్కలు లేదా జంతువుల్లో మార్పులు సంభవిస్తాయి; స్పష్టమైన మచ్చికీకరణ లక్షణాలు కనిపించడానికి ముందే పంటల సాగు ప్రారంభం కావచ్చు.

2. సంచార శిబిరాల నుంచి క్రమంగా స్థిరపడుతున్న సముదాయాల వరకు

పాతరాతియుగ సమూహాలు సాధారణంగా వేట, ఆహార సేకరణపై ఆధారపడి, వనరులు లభించే ప్రాంతాల మధ్య సంచరించేవి. నివాసం గుహలకే పరిమితం కాలేదు: నదులు, రాతి వనరులు, జంతు ఆవాసాలకు సమీపంలోని బహిరంగ ప్రదేశాలు కూడా ముఖ్యమైనవి. మధ్యప్రదేశ్‌లోని భీమ్‌బేట్కాలో చరిత్రపూర్వ నివాసానికి సంబంధించిన సుదీర్ఘ క్రమంలోని అవశేషాలు భద్రపడి ఉన్నాయి. అక్కడి శిలాశ్రయాలు, చిత్రాలు ఆ భూప్రదేశంతో మానవులు పదేపదే ఏర్పరచుకున్న సంబంధాన్ని తెలియజేస్తాయి. అయితే, ఆ చిత్రాలు వేర్వేరు కాలాలకు చెందినవి కాబట్టి వాటన్నింటినీ పాతరాతియుగానికి చెందినవిగా పేర్కొనరాదు.

మధ్యరాతియుగంలో అనేక పనిముట్ల సముదాయాల్లో సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు విలక్షణమైన భాగాలుగా మారాయి. ఈ చిన్న రాతి పనిముట్లను చెక్క లేదా ఎముక పిడుల్లో అమర్చి సంయుక్త పనిముట్లను తయారు చేయగలిగేవారు. సముదాయాలు అడవి మొక్కలు, చేపలు, చిన్న, పెద్ద జంతువులతో సహా విభిన్న వనరులను వినియోగించుకున్నాయి. ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని సరాయ్ నహర్ రాయ్, మహదహా, దమ్‌దమాలలో మధ్యరాతియుగ జనసమూహాలకు సంబంధించిన నివాస, ఖనన ఆధారాలు భద్రపడి ఉన్నాయి. ఖననాలు ఆరోగ్యం, ఆహారం, సామాజిక ఆచారాలను పునర్నిర్మించడంలో తోడ్పడతాయి; అయితే అవి ఒక్కటే ఏడాది పొడవునా అక్కడ నివాసం ఉన్నట్లు నిరూపించవు.

స్థిర నివాస జీవనం వైపు పరివర్తన అకస్మాత్తుగా గానీ, అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే విధంగా గానీ జరగలేదు. అధిక ఉత్పాదకత కలిగిన చిత్తడి నేలలు, నమ్మదగిన అడవి వనరులు సాగు చేయకుండానే ఒకేచోట ఎక్కువ కాలం నివసించడానికి దోహదపడేవి. మరోవైపు, తొలి వ్యవసాయదారులు, పశుపోషకులు ఋతువులకు అనుగుణంగా సంచార జీవనాన్ని కొనసాగించేవారు. V. గోర్డన్ చైల్డ్‌తో ముడిపడిన ‘నవీన శిలాయుగ విప్లవం’ అనే పదబంధం ఆహారోత్పత్తి తెచ్చిన పరివర్తనాత్మక ప్రాధాన్యాన్ని వివరిస్తుంది; భారతదేశమంతటా ఏకకాలంలో జరిగిన ఒకే సంఘటనను కాదు. వేట, ఆహార సేకరణ, చేపలు పట్టడం, సాగు, పశుపోషణ చాలాకాలం పాటు పరస్పర పూరక కార్యకలాపాలుగా కొనసాగాయి.

  • సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు తరువాతి కాలాల్లోనూ కొనసాగాయి; అవి లభించినంత మాత్రాన ఒక జనావాసపు కాలాన్ని కచ్చితంగా నిర్ధారించలేము.
  • వేట–ఆహార సేకరణ, పశుపోషణ, వ్యవసాయాలను పరస్పరం కలిసి ఉండలేని ఆర్థిక వర్గాలుగా పరిగణించవద్దు.

3. తొలి గ్రామ జీవనంలోని ప్రాంతీయ రీతులు

ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లోని బోలన్ కనుమ సమీపంలో ఉన్న మెహర్‌గఢ్, తొలి ఆహారోత్పాదక జనావాసాల అధ్యయనంలో కీలకమైనది. ఇక్కడ సుమారు క్రీ.పూ. 7000లో జనావాసం ప్రారంభమైంది. దీని తొలి నవీన శిలాయుగ దశ మృణ్మయ పాత్రలు లేని దశ (అసెరామిక్). మట్టి ఇటుకల భవనాలు, నిల్వ స్థలాలు, గోధుమ, బార్లీ సాగు, పశుపోషణ ఆధారాలు స్థిరపడిన గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థను సూచిస్తాయి. తరువాతి దశల్లో మృణ్మయ పాత్రలు, మరింత విస్తృతమైన హస్తకళా కార్యకలాపాలు కనిపిస్తాయి. మెహర్‌గఢ్ పరిణత హరప్పా పట్టణీకరణ కంటే పూర్వం నాటిది; అయితే దానిని సరళీకరించి హరప్పా నగరంగా వర్ణించకూడదు.

కాశ్మీర్‌లోని బుర్జహోమ్, గుఫ్క్రాల్ సమశీతోష్ణ వాతావరణానికి అనుగుణంగా జీవన విధానాలను మలచుకున్న తీరును సూచిస్తాయి. బుర్జహోమ్‌లోని తొలి నివాస దశలో నేలలో తవ్విన గుంట నివాసాలు ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తాయి; తరువాత గృహ నిర్మాణంలో మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. వేటకు సంబంధించిన ఆధారాలతోపాటు ఎముక పనిముట్లు, రాతి పనిముట్లు, సాగు చేసిన పంటలు, పెంపుడు జంతువుల ఆధారాలు కూడా లభిస్తాయి. మధ్య గంగా ప్రాంతంలో లహురాదేవా, కోల్దిహ్వా వంటి ప్రదేశాలు తొలి వరి వినియోగం, సాగుపై చర్చలకు ముఖ్యమైనవి. వరిని అత్యంత ప్రాచీన కాలంలోనే పెంపుడు పంటగా మార్చారనే వాదనల విషయంలో జాగ్రత్త అవసరం. ఎందుకంటే కాలనిర్ణయం, పురావస్తు సందర్భం, పెంపుడు పంటగా మారినట్లు గుర్తించడానికి ఉపయోగించే ప్రమాణాలు ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశాలుగా ఉన్నాయి.

బిహార్‌లోని చిరాంద్, బిహార్‌లోని సెనువార్, ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని మహాగర ఉత్తర భారతదేశంలోని వ్యవసాయ సమాజాలకు సంబంధించిన ఆధారాలను మరింత విస్తృతం చేస్తాయి. దక్షిణ ప్రాంతంలో తెలంగాణలోని ఉట్నూర్, కర్ణాటకలోని పిక్లిహాల్, కర్ణాటకలోని బుదిహాల్ వంటి ప్రదేశాలు పశుపోషణకు, స్థిర నివాసానికి మధ్య సంబంధాన్ని స్పష్టం చేస్తాయి. దక్షిణ భారత నవీన శిలాయుగ సంప్రదాయాలు సుమారు క్రీ.పూ. మూడవ సహస్రాబ్ది నుంచి ప్రాంతీయ వైవిధ్యాలతో అభివృద్ధి చెందాయి. ఈశాన్య ప్రాంతంలో అస్సాంలోని దావోజలి హాడింగ్ అరగదీసిన రాతి పనిముట్లకు, తాడు ముద్రలున్న మృణ్మయ పాత్రలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇవి ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతీయ సాంస్కృతిక నేపథ్యాన్ని సూచిస్తాయి.

  • వాయవ్య ప్రాంతం: తొలి గోధుమ–బార్లీ సాగు, పశుపోషణ.
  • కాశ్మీర్: గుంట నివాసాలు, ఎముక పనిముట్ల సంప్రదాయాలు, మిశ్రమ జీవనాధార పద్ధతులు.
  • గంగా ప్రాంతం: వరి సాగుకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన ఆధారాలు, చర్చలు.
  • దక్కన్, దక్షిణ ప్రాంతం: పశుపోషణ, వ్యవసాయం, బూడిద దిబ్బల ప్రదేశాలు.

4. గృహాలు, ఆహారోత్పత్తి, సాంకేతికత, సామాజిక వ్యవస్థ

తొలి గ్రామాల్లోని ఇళ్ల నిర్మాణానికి స్థానికంగా లభించే మట్టి ఇటుకలు, కలప, రెల్లు, గడ్డి, కర్రల అల్లికపై మట్టి పూత వంటి పదార్థాలను ఉపయోగించేవారు. స్తంభాల గుంతలు కలప ఆధారాల ఉనికిని వెల్లడిస్తాయి; నేలలు, పొయ్యిలు, నిల్వ గుంతలు గృహ కార్యకలాపాలను సూచిస్తాయి. పదేపదే పునర్నిర్మించడం నిర్దిష్ట ప్రదేశాలతో ప్రజలకు ఉన్న అనుబంధాన్ని సూచిస్తుంది. నివాస స్థలాల ఎంపిక నీటి లభ్యత, సాగుకు అనువైన భూమి, మేత వనరులు, వరద ముప్పు, రాయి లేదా ఇతర ముడిపదార్థాల లభ్యతపై ఆధారపడి ఉండేది. కాలానుగుణ వరదలు నేల సారాన్ని పునరుద్ధరించగలిగేవి; అయితే అవి నివాసాలను మరోచోటికి తరలించాల్సిన లేదా పునర్నిర్మించాల్సిన అవసరాన్ని కూడా కలిగించేవి.

నవీన శిలాయుగ సాంకేతికతలో సాధారణంగా అరగదీసి, మెరుగుపెట్టిన రాతి గొడ్డళ్లు, బాడిసెలు, నూరే పరికరాలు, అనేక ప్రాంతాల్లో మట్టి పాత్రలు ఉండేవి. ఈ లక్షణాలన్నీ ఎల్లప్పుడూ ఒకేసారి కనిపించలేదు. మట్టి పాత్రలు వంటకు, నిల్వకు అవకాశాలను మెరుగుపరిచాయి; అయినప్పటికీ, మట్టి పాత్రల తయారీకి ముందే గ్రామాల్లో వ్యవసాయం ప్రారంభమై ఉండవచ్చని మెహర్‌గఢ్ తెలియజేస్తుంది. పంటల సాగు, పశుపోషణ శ్రమ సమయ ప్రణాళికలను మార్చాయి; పొలాలు, పశుమందలపై వనరులను వెచ్చించడాన్ని ప్రోత్సహించాయి; జనాభా పెరుగుదలకు తోడ్పడే అవకాశం కల్పించాయి. అయితే, ఆహారోత్పత్తి ప్రారంభమైనంత మాత్రాన పోషకాహార స్థితి మెరుగుపడలేదు లేదా పంటల వైఫల్యానికి గురయ్యే ముప్పు తొలగిపోలేదు.

ఖననాలు, ఆభరణాలు, ఇళ్ల మధ్య తేడాలు సామాజిక సంబంధాలను అధ్యయనం చేయడంలో పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు తోడ్పడతాయి. సమాధుల్లో ఉంచిన వస్తువులలో అసమానతలు సామాజిక భేదాలను సూచించవచ్చు; అయితే వాటి ఆధారంగా మాత్రమే స్థిరమైన వర్గ విభజనలనో, వంశపారంపర్య రాజకీయ అధికారాన్నో నిర్ధారించలేము. పూసలు, స్థానికేతర రాళ్లు నివాస స్థలాలను అనుసంధానించిన వినిమయ వ్యవస్థలను సూచిస్తాయి. ఈ వినిమయాల ద్వారా వస్తువులతోపాటు జ్ఞానం, సాంకేతిక పద్ధతులు కూడా వ్యాపించి ఉండవచ్చు. అందువల్ల, తరువాతి కాలపు రాజ్యాల సంస్థలు అప్పటికే ఉన్నాయని ఊహించకుండా, గృహ సముదాయాలు, సహకారం, సామాజిక భేదీకరణలను పునర్నిర్మించేందుకు ఆధారాలను ఉపయోగించాలి.

  • నిల్వ ఋతుపరమైన కొరతలను తట్టుకోవడానికి తోడ్పడేది. అయితే, నిల్వకు సంబంధించిన నిర్మాణం ఉన్నంత మాత్రాన పన్నుల విధింపు లేదా కేంద్రీకృత ప్రభుత్వం ఉన్నట్లు నిరూపణ కాదు.
  • సేంద్రియ పదార్థాలు సులభంగా కుళ్లిపోతాయి. దీనివల్ల పురావస్తు ఆధారాలు అసంపూర్ణంగా, అసమానంగా లభిస్తాయి.

5. తామ్రశిలాయుగ గ్రామాలు మరియు తొలి నివాస స్థలాల ప్రాముఖ్యత

తామ్రశిలాయుగ సమాజాలు రాతి పనిముట్లతోపాటు రాగిని ఉపయోగించాయి. ముఖ్యమైన ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలలో రాజస్థాన్‌లోని అహర్-బనాస్, మధ్య భారతదేశంలోని కాయథా, మాల్వా, మహారాష్ట్రలోని జోర్వే ఉన్నాయి. వీటి కాలక్రమాలు హరప్పా, హరప్పా అనంతర చరిత్రలోని వివిధ దశలతో కొంతవరకు సమకాలీనంగా ఉన్నాయి. ఈ నివాస స్థలాలన్నీ ఒకే విధంగా పట్టణ స్వభావాన్ని కలిగి లేవు; అలాగే అన్నీ ఒకే నవీన శిలాయుగ సంస్కృతి నుంచి ఉద్భవించలేదు. వ్యవసాయం, పశుపోషణ, మట్టి పాత్రల తయారీ, చేతివృత్తి ఉత్పత్తి స్థానికంగా విశిష్టమైన రీతుల్లో కలిసి ఉన్నట్లు ఇవి తెలియజేస్తాయి.

మహారాష్ట్రలో ఘోడ్ నది ఒడ్డున ఉన్న ఇనామ్‌గావ్ తామ్రశిలాయుగ ఇళ్లు, ఖననాలు, మారుతున్న జీవనాధార పద్ధతులకు సంబంధించిన ఆధారాలను అందిస్తుంది. ఇటువంటి ప్రదేశాలు నివాస స్థలాల ప్రణాళిక, గృహ వ్యవస్థీకరణ, పర్యావరణ ఒత్తిళ్లకు ప్రతిస్పందనలను అధ్యయనం చేయడానికి వీలు కల్పిస్తాయి. తొలి గ్రామాలు చేతివృత్తులలో మరింత ప్రత్యేకీకరణకు, నిరంతర వినిమయానికి అనుకూల పరిస్థితులను సృష్టించాయి; అయితే పట్టణీకరణ వాటి అనివార్య ఫలితం కాదు. పరీక్ష సమాధానాల్లో భౌతిక ఆధారాలను జాగ్రత్తగా చేసిన వ్యాఖ్యానంతో అనుసంధానించండి; ప్రాంతీయ వైవిధ్యాన్ని నొక్కిచెప్పండి; గ్రామ నివాసాల ఏర్పాటును, తరువాతి కాలంలో నగరాలు, రాజ్యాలు ఆవిర్భవించడాన్ని వేరు చేసి చూపండి.

  • పరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యమైన భేదాలు: స్థిరనివాస జీవనం–వ్యవసాయం; సాగు–పెంపకీకరణ; నవీన శిలాయుగం–తామ్రశిలాయుగం; గ్రామ జీవనం–పట్టణ జీవన వ్యవస్థ.

కాలరేఖ

  1. From approximately 10,000 BCE

    మధ్యశిలాయుగ అనుకూలన పద్ధతులు అనేక ప్రాంతాల్లో విస్తృతంగా వ్యాపించాయి. వాటి స్థానిక కాలక్రమాలు వైవిధ్యభరితంగా ఉండగా, వేట, ఆహార సేకరణపై ఆధారపడటం కొనసాగింది.

  2. Approximately 7000 BCE

    మెహర్‌గఢ్‌లో తొలి వ్యవసాయ, పశుపోషక ఆవాసం అభివృద్ధి చెందింది; దాని అత్యంత ప్రాచీన దశలో మట్టిపాత్రలు లేవు.

  3. Third millennium BCE onward

    దక్షిణ భారతదేశంలో నవీన శిలాయుగ ఆవాసాలు, బూడిద దిబ్బల సంప్రదాయాలు అభివృద్ధి చెందాయి; కశ్మీర్‌లోనూ నవీన శిలాయుగ సమాజాలు వర్ధిల్లాయి.

  4. Third–second millennia BCE

    వివిధ ప్రాంతీయ తామ్రశిలాయుగ సంప్రదాయాలు అభివృద్ధి చెందాయి. వాటి ప్రారంభ కాలాలు, కొనసాగిన కాలవ్యవధులు, హరప్పా ఆవాసాలతో వాటికి ఉన్న సంబంధాలు భిన్నంగా ఉండేవి.

గ్రామ జనావాసాల ఏర్పాటుకు ఇది ఒక సాధ్యమైన మార్గం మాత్రమే; అన్ని ప్రాంతాలకూ వర్తించే క్రమం కాదు

  1. 1. అనుకూలమైన వనరుల ప్రాంతాన్ని పదేపదే వినియోగించడం
  2. 2. ఎక్కువ కాలంపాటు లేదా మరింత తరచుగా ఒకేచోట నివసించడం
  3. 3. మొక్కలు, జంతువులపై మానవ నిర్వహణ పెరగడం
  4. 4. గృహాలు, నిల్వ సౌకర్యాలు, ఆహారాన్ని సిద్ధం చేసే పరికరాల కోసం వనరులను వెచ్చించడం
  5. 5. విస్తరిస్తున్న చేతివృత్తులు, వస్తు మార్పిడి కార్యకలాపాలతో మరింత స్థిరమైన గ్రామాలు ఏర్పడటం
తొలి జనావాసాలు: భౌగోళిక స్థానాలు, గుర్తింపునకు తోడ్పడే అనుబంధ లక్షణాలు
పురావస్తు స్థలంప్రస్తుత భౌగోళిక స్థానంముఖ్య అనుబంధ లక్షణాలు
మెహర్‌గఢ్బలూచిస్తాన్, పాకిస్తాన్తొలి వ్యవసాయం; మట్టి ఇటుకల నిర్మాణాలు; మృణ్మయ పాత్రలు లేని నవీన శిలాయుగ దశ
బుర్జహోమ్జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్గుంత నివాసాలు; ఎముక పనిముట్లు; మానవ, జంతు ఖననాలు
చిరాంద్బిహార్నవీన శిలాయుగ నివాసం; ఎముక పనిముట్లు; వ్యవసాయం, జంతువుల వినియోగం
ఉట్నూరుతెలంగాణదక్షిణ భారత నవీన శిలాయుగ బూడిద దిబ్బ, పశువులకు సంబంధించిన కార్యకలాపాలు
దావోజలి హాడింగ్అస్సాంఅరగదీసిన రాతి పనిముట్లు, తాడు ముద్రలున్న మృణ్మయ పాత్రలు
ఇనామ్‌గావ్మహారాష్ట్రజోర్వే సంస్కృతి నివాస దశతో కూడిన తామ్ర శిలాయుగ జనావాసం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

మెహర్‌గఢ్‌: మట్టిపాత్రల కంటే ముందే వ్యవసాయం

తొలి వ్యవసాయానికి మట్టిపాత్రలు తప్పనిసరి అనే భావనను మెహర్‌గఢ్‌ సవాలు చేస్తుంది. అక్కడి అత్యంత ప్రాచీన గ్రామీణ దశలో మట్టిపాత్రలు లేకుండానే మట్టి ఇటుకల నిర్మాణాలు, ఆహారోత్పత్తి, నిల్వ పద్ధతులు ఉనికిలో ఉండేవి. తరువాతి కాలంలో చేతివృత్తుల అభివృద్ధి, నవీన శిలాయుగ జీవనానికి చెందిన సుపరిచిత లక్షణాలన్నీ ఒకేసారి సమగ్ర రూపంలో ఆవిర్భవించకుండా, కాలక్రమేణా సమకూరాయని తెలియజేస్తుంది.

బుదిహాళ్‌: పశువులు, సామూహిక కార్యకలాపాలు

కర్ణాటకలోని బుదిహాళ్‌లో బూడిద దిబ్బతోపాటు ఆవాస అవశేషాలు, పశువులకు సంబంధించిన కార్యకలాపాల ఆధారాలు లభించాయి. దక్షిణ భారత నవీన శిలాయుగ బూడిద దిబ్బలు, పేరుకుపోయిన పశువుల పేడను పదేపదే కాల్చడం వల్ల ఏర్పడ్డాయని విస్తృతంగా వ్యాఖ్యానిస్తున్నారు. ఇవి పశుపోషణ ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తాయి. అయితే, పేడను కాల్చడం వెనుక ఉన్న నిర్దిష్ట ఆచరణాత్మక, ఆచార సంబంధిత ప్రయోజనాలపై చర్చ కొనసాగుతోంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. స్థిరనివాస సమాజాలు తప్పనిసరిగా వ్యవసాయంపై ఆధారపడేవి. 2. మెహర్‌గఢ్‌లోని అత్యంత ప్రాచీన నవీన శిలాయుగ దశలో మట్టిపాత్రలు లేవు. 3. మధ్య శిలాయుగం తరువాత కూడా కొన్ని సమాజాల్లో సూక్ష్మ శిలా పరికరాల వినియోగం కొనసాగింది. పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతల్లో ఏది తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. బుర్జహోమ్ — గుంత నివాసాలు
  • B. ఉట్నూర్ — నవీన శిలాయుగ బూడిద దిబ్బ
  • C. దావోజలి హాడింగ్ — అస్సాం
  • D. ఇనామ్‌గావ్ — బలూచిస్తాన్

ప్రశ్న 3

పురావస్తు ఆధారాల వ్యాఖ్యానానికి సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. నూరే రాళ్లు మాత్రమే ధాన్యాల సాగును నిశ్చయంగా నిరూపిస్తాయి. 2. జంతువుల మచ్చికను అంచనా వేయడానికి, వాటి ఎముకలను అవి లభించిన సందర్భంతో కలిపి పరిశీలించాలి. 3. ఇళ్లను పదేపదే పునర్నిర్మించడం, ఒక ఆవాసంతో నిరంతర అనుబంధాన్ని సూచించవచ్చు. పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: భారత ఉపఖండంలో తొలి ఆవాసాల ఆవిర్భావం, వేట నుంచి వ్యవసాయానికి జరిగిన ఏకరీతి పరివర్తన కాకుండా, ప్రాంతీయ వైవిధ్యంతో కూడిన ప్రక్రియ. పురావస్తు ఉదాహరణలతో చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • స్థిరనివాస జీవనాన్ని నిర్వచించి, దానిని పంటల సాగు, మొక్కలు–జంతువుల మచ్చిక నుంచి వేరుచేసి వివరించండి.
  • వేట, ఆహార సేకరణ, చేపల వేట, వ్యవసాయం, పశుపోషణ ఏకకాలంలో కొనసాగడాన్ని వివరించండి.
  • మట్టిపాత్రలకు ముందే తొలి ఆహారోత్పత్తి జరిగిందని వివరించడానికి మెహర్‌గఢ్‌ను ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
  • కశ్మీర్‌లోని గుంత నివాసాలు, గంగా ప్రాంత వ్యవసాయం, దక్షిణ భారతదేశంలోని పశుపోషణ ఆధారిత ఆవాసాలను పోల్చండి.
  • ఇళ్లు, నిల్వ సదుపాయాలు, పనిముట్లు, విత్తనాలు, జంతువుల ఎముకలను ఆధారాలుగా చర్చించండి.
  • శాశ్వత గ్రామాలు ఏర్పడినంత మాత్రాన నగరాలు లేదా రాజ్యాలు వాటంతటవే ఆవిర్భవించలేదని ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts–I: From Hunting–Gathering to Growing Food.
  • R. S. Sharma, India's Ancient Past.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century.
  • Archaeological Survey of India, Indian Archaeology—A Review, excavation and exploration reports.
  • UNESCO World Heritage Centre, Rock Shelters of Bhimbetka and tentative-list documentation for the Neolithic Settlement of Burzahom.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp