
2019లో భారతదేశంలోని సారనాథ్లో తవ్వకాలు జరిగిన ప్రదేశం
Credit: Deepak Purti · CC BY-SA 4.0 · source

ఒరిస్సాలోని సూర్య దేవాలయంలో సూక్ష్మమైన శిల్పనైపుణ్యంతో రూపొందించిన ధర్మచక్రం (లేదా బౌద్ధ చక్రం) ప్రతిరూపం
Credit: Chaithanya.krishnan · CC BY-SA 3.0 · source
1. చారిత్రక నేపథ్యం మరియు మధ్యమ మార్గం
క్రీ.పూ. మొదటి సహస్రాబ్దిలో మధ్య గంగా లోయలో నెలకొన్న మతపరమైన, మేధోపరమైన మథనం మధ్య బౌద్ధం ఆవిర్భవించింది. విస్తరిస్తున్న జనావాసాలు, రాజ్యాలు, వాణిజ్య సంబంధాల వ్యవస్థలు యజ్ఞాలు, పునర్జన్మ, నైతిక కర్మ, విముక్తి గురించిన చర్చలకు నేపథ్యంగా నిలిచాయి. బౌద్ధ, జైన, ఇతర శ్రమణ సంప్రదాయాలు బ్రాహ్మణీయ కర్మకాండ ఆధిపత్యంలోని కొన్ని అంశాలను ప్రశ్నించాయి. బుద్ధుని జీవితానికి సంబంధించిన కచ్చితమైన తేదీలపై ఇప్పటికీ చర్చ కొనసాగుతోంది; ఆయన ధర్మబోధన చేసిన కాలాన్ని సాధారణంగా క్రీ.పూ. ఐదవ శతాబ్దం ప్రాంతంలో ఉంచుతారు.
బౌద్ధ సంప్రదాయం ప్రకారం, సిద్ధార్థ గౌతముడు సకల సౌకర్యాలతో కూడిన గృహస్థ జీవితాన్ని అనుభవించి, దానిని త్యజించి, అనంతరం కఠోర తపస్సును ఆచరించాడు. బోధ్ గయలో జ్ఞానోదయం పొందడానికి ముందే ఆయన తీవ్రమైన ఆత్మపీడనను విడిచిపెట్టాడు. ఇంద్రియ సుఖాలలో మునిగిపోవడం గానీ, బాధాకరంగా తనను తాను పీడించుకోవడం గానీ విముక్తికి దారితీయవని సారనాథ్లో తన పూర్వ సహచరులైన ఐదుగురికి బోధించాడు. వీటికి ప్రత్యామ్నాయం మధ్యమ మార్గం; దీనినే ఆర్య అష్టాంగ మార్గంగా స్పష్టంగా పేర్కొన్నాడు.
పాళీ సంయుత్త నికాయంలో SN 56.11గా భద్రపరచబడిన ధమ్మచక్కప్పవత్తన సుత్తం ఈ బోధనకు ప్రధాన గ్రంథాధారం. దీని శీర్షిక ధర్మచక్రాన్ని ప్రవర్తింపజేయడాన్ని సూచిస్తుంది. పరీక్షల దృష్ట్యా, జ్ఞానోదయం పొందిన ప్రదేశమైన బోధ్ గయను, మొదటి ధర్మోపదేశం చేసిన ప్రదేశమైన సారనాథ్ నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. ఇక్కడ మధ్యేమార్గం అనేది రెండు అతివాదాలకు క్రమశిక్షణతో కూడిన ప్రత్యామ్నాయం; ఇది కేవలం రాజీకి సాధారణంగా ప్రాధాన్యమివ్వడం కాదు.
2. నాలుగు ఆర్య సత్యాలతో సంబంధం
ఈ మార్గాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి నాలుగు ఆర్య సత్యాలు ప్రాతిపదికను అందిస్తాయి. మొదటి సత్యం దుఃఖాన్ని గుర్తిస్తుంది: బాధ, ఒత్తిడి లేదా కారణాలు, పరిస్థితులపై ఆధారపడిన అస్తిత్వంలోని అసంతృప్తికర స్వభావం. జననం, వృద్ధాప్యం, వ్యాధి, మరణం, ఇష్టమైన వాటి నుంచి విడిపోవడం దీనికి ఉదాహరణలు. దుఃఖాన్ని కేవలం నొప్పిగా అనువదించడం సముచితం కాదు; ఎందుకంటే సుఖానుభవాల అస్థిరత్వం కూడా ఇందులో భాగమే.
రెండవ సత్యం తృష్ణను, లేదా తణ్హాను, దుఃఖానికి మూలంగా గుర్తిస్తుంది. ఇందులో ఇంద్రియ సుఖాల పట్ల తృష్ణ, అస్తిత్వం కొనసాగాలనే తృష్ణ, అస్తిత్వం లేకుండా పోవాలనే తృష్ణ ఉన్నాయి. దుఃఖాన్ని కొనసాగించే ప్రక్రియల్లో అవిద్యకు కూడా బౌద్ధ వివరణలు మౌలిక పాత్రను ఇస్తాయి. తృష్ణ క్షీణించి అంతమవడం ద్వారా దుఃఖనిరోధం సాధ్యమని మూడవ సత్యం ధ్రువీకరిస్తుంది. సంస్కృతంలో నిర్వాణం అని పిలిచే నిబ్బాన అనేది సృష్టికర్త అయిన దేవుడు ప్రసాదించే స్వర్గలోక ప్రతిఫలం కాదు.
నాలుగవ సత్యం దుఃఖనిరోధం వైపు నడిపించే ఆచరణాత్మక సాధనను గుర్తిస్తుంది: అదే అష్టాంగ మార్గం. రోగ నిర్ధారణ, కారణం, కోలుకునే అవకాశం, చికిత్స అనే పోలిక దీనిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడుతుంది. అందువల్ల బౌద్ధాన్ని కేవలం నిరాశావాదంగా పరిగణించకూడదు: అది ఒక సమస్యను గుర్తించి, దానిని అధిగమించడానికి మార్గాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ మార్గం అభ్యసించి పెంపొందించుకోవలసిన సాధన; కేవలం ప్రామాణికుల వాక్కుపై ఆధారపడి అంగీకరించే సిద్ధాంతం కాదు.
3. ఎనిమిది అంగాలు, త్రివిధ శిక్షణ
సంప్రదాయంగా ‘సరైన’ అని అనువదించే ‘సమ్మా’ అనే పదం, విముక్తికి తగిన సముచితత్వాన్ని లేదా అనుకూలతను కూడా సూచిస్తుంది. మొదటి రెండు అంగాలు ప్రజ్ఞకు, లేదా పఞ్ఞాకు, చెందినవి. సమ్యక్ దృష్టి అంటే కుశల, అకుశల కర్మలను, నైతిక కార్య–కారణ సంబంధాన్ని, ముఖ్యంగా నాలుగు ఆర్య సత్యాలను అర్థం చేసుకోవడం. సమ్యక్ సంకల్పం అంటే ఆసక్తి, ద్వేషం, క్రూరత్వాలకు బదులుగా పరిత్యాగం, మైత్రీభావం, అహింసను కలిగి ఉండటం.
మూడు అంగాలు నైతిక ప్రవర్తనను, లేదా శీలాన్ని, రూపొందిస్తాయి. సమ్యక్ వాక్కు అంటే అసత్యం, విభేదాలు కలిగించే మాటలు, పరుష వాక్కులు, వ్యర్థ ప్రలాపాలకు దూరంగా ఉండటం. సమ్యక్ కర్మ శారీరక ప్రవర్తనకు సంబంధించినది; ముఖ్యంగా ప్రాణహింస, ఇవ్వనిదాన్ని తీసుకోవడం, లైంగిక దురాచారాలకు దూరంగా ఉండటం. సమ్యక్ ఆజీవం అంటే హానికరమైన లేదా నిజాయతీ లేని వృత్తులను చేపట్టకుండా జీవనోపాధి పొందడం. గృహస్థ అనుయాయులను ఉద్దేశించిన ఒక బోధనలో ఆయుధాలు, జీవులు, మాంసం, మత్తు పదార్థాలు, విషంతో చేసే వ్యాపారాలను నివారించవలసినవిగా పేర్కొన్నారు.
మిగిలిన మూడు అంగాలను ఏకాగ్రత, లేదా సమాధి, కింద వర్గీకరిస్తారు. సమ్యక్ ప్రయత్నం అంటే ఇంకా ఉత్పన్నం కాని అకుశల చిత్తస్థితులు ఉత్పన్నం కాకుండా నిరోధించడం, ఇప్పటికే ఉన్నవాటిని విడిచిపెట్టడం, కుశల చిత్తస్థితులను పెంపొందించడం, వాటిని నిలుపుకోవడం. అందువల్ల ప్రయత్నం అంటే నైపుణ్యంతో కూడిన సాధన ద్వారా సద్గుణాలను పెంపొందించుకోవడం; కఠోర తపస్సు లేదా విచక్షణారహితమైన శ్రమ కాదు.
సమ్యక్ స్మృతి లేదా సతి అంటే శరీరం, వేదనలు, చిత్తం, మానసిక ధర్మాలను జాగరూకతతో పరిశీలించడం. ఇది కేవలం సమాచారాన్ని గుర్తుంచుకోవడం లేదా ఒక పనిపై ఏకాగ్రత చూపడం మాత్రమే కాదు. సమ్యక్ సమాధి చిత్త ఏకాగ్రతకు సంబంధించినది. సంప్రదాయంగా దీనిని నాలుగు ఝానాలు లేదా గాఢ ధ్యానస్థితుల ద్వారా వివరిస్తారు. స్మృతి, సమాధి పరస్పర సంబంధం కలిగినవే అయినప్పటికీ, అవి వేర్వేరు: మొదటిది స్పష్టమైన, జాగరూక పరిశీలనను కొనసాగిస్తే, రెండవది చిత్త ఏకీకరణను, స్థిరత్వాన్ని పెంపొందిస్తుంది.
4. బౌద్ధ ఆచరణలో మార్గం పనిచేసే విధానం
ఈ ఎనిమిది అంగాలు పరస్పరం తోడ్పడతాయి. నైతిక సంయమనం పశ్చాత్తాపాన్ని, హానికర ప్రవర్తనను తగ్గించి, మానసిక స్థిరత్వానికి దోహదపడుతుంది. మానసిక సాధన అనుభవాన్ని మరింత స్పష్టంగా అర్థం చేసుకునేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది. ప్రజ్ఞ తిరిగి ప్రవర్తనకు, ధ్యానానికి మార్గనిర్దేశం చేస్తుంది. గ్రంథాలు ఈ శిక్షణను వివరించేందుకు భిన్న క్రమాల్లో అమర్చినప్పటికీ, ఒక అంగాన్ని పూర్తిగా ముగించిన తరువాతే మరొక అంగాన్ని ప్రారంభించే నిచ్చెనవంటి ప్రక్రియగా ఈ మార్గాన్ని భావించకూడదు.
ఈ సాధన ఇతర ప్రధాన బౌద్ధ బోధనలతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. అనిత్యత లేదా అనిచ్చ అనేది హేతుప్రత్యయాలపై ఆధారపడి ఉద్భవించే ధర్మాల పరివర్తనశీల స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది. అనాత్మ లేదా అనత్త సిద్ధాంతం, నిరంతరం మారుతూ ఉండే అనుభవంలోని ఘటకాలను శాశ్వతమైన, స్వతంత్రమైన ఆత్మగా గుర్తించడాన్ని నిరాకరిస్తుంది. ఈ బోధనలను అర్థం చేసుకోవడం యొక్క ఉద్దేశం ఆసక్తిని, మమకారాన్ని తగ్గించడమే తప్ప నైతిక ఉదాసీనతను ప్రోత్సహించడం కాదు. కర్మను ప్రధానంగా సంకల్పం ఆధారంగా అర్థం చేసుకుంటారు; అందువల్ల ఆలోచనల, చర్యల గుణస్వభావానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది.
గృహస్థ అనుయాయులు, సన్యాసులు ఇద్దరూ ఈ మార్గాన్ని సాధన చేస్తారు; అయితే వారి బాధ్యతలు, అవకాశాలు భిన్నంగా ఉంటాయి. పంచశీలాలు గృహస్థ జీవితానికి ప్రాథమిక నైతిక చట్రాన్ని అందిస్తాయి; భిక్షువులు, భిక్షుణులు మరింత విస్తృతమైన వినయ నియమాలను అనుసరిస్తారు. ఈ చట్రాలకు ఈ మార్గంతో కొంత సారూప్యం ఉన్నప్పటికీ, అవి మార్గంతో పూర్తిగా సమానమైనవి కావు. థేరవాద, మహాయాన సంప్రదాయాలు రెండూ అష్టాంగ మార్గాన్ని గుర్తిస్తాయి. అయితే మహాయాన సంప్రదాయం బోధిసత్వ ఆదర్శం, పారమితుల ఆధారంగా కూడా సాధనను ప్రముఖంగా వ్యవస్థీకరిస్తుంది.
5. చారిత్రక ప్రాధాన్యం, పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన భేదాలు
ఈ మార్గం వైదిక యజ్ఞాన్ని విముక్తికి అనివార్య సాధనంగా పరిగణించకుండా, నైతిక సంకల్పం, వ్యక్తిగత క్రమశిక్షణ, అంతర్దృష్టికి విముక్తి సాధనలో కేంద్రస్థానం కల్పిస్తుంది. అయితే తొలి బౌద్ధంలో కర్మకాండలు, భక్తి లేదా అతీంద్రియ విశ్వాసాలు పూర్తిగా లేవని వర్ణించకూడదు. చరిత్రలోని బౌద్ధ సముదాయాలు నైతిక, ధ్యాన శిక్షణతోపాటు వైవిధ్యమైన భక్తి, ఆచార సంబంధిత పద్ధతులను అభివృద్ధి చేశాయి.
ప్రిలిమ్స్ కోసం బౌద్ధంలోని త్రిరత్నాలకు, త్రివిధ శిక్షణకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. త్రిరత్నాలు బుద్ధుడు, ధమ్మం, సంఘం; త్రివిధ శిక్షణ శీలం, సమాధి, ప్రజ్ఞ. జైనమతంలోని త్రిరత్నాలు సమ్యక్ దర్శనం, సమ్యక్ జ్ఞానం, సమ్యక్ చరిత్ర. అదేవిధంగా, బౌద్ధ అష్టాంగ మార్గం పతంజలి అష్టాంగ యోగం కాదు; పతంజలి అష్టాంగ యోగంలోని అంగాలలో యమం, నియమం, ఆసనం, ప్రాణాయామం ఉన్నాయి.
ధర్మచక్రం ఒక ముఖ్యమైన బౌద్ధ చిహ్నం. ఎనిమిది ఆకులు గల ధర్మచక్రం సాధారణంగా అష్టాంగ మార్గాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రతి చక్రం ఎనిమిది అంగాలను సూచిస్తుందని భావించకూడదు: భారత జాతీయ పతాకంలోని అశోక చక్రానికి ఇరవై నాలుగు ఆకులు ఉన్నాయి. అశోకుని శాసనాలు సంయమనం, మత సముదాయాల మధ్య పరస్పర గౌరవం వంటి నైతిక అంశాలను ప్రోత్సహించాయి. అయితే, ఆయన ప్రజలకు బోధించిన ధమ్మాన్ని అష్టాంగ మార్గానికి సంబంధించిన సంపూర్ణ వివరణగా పరిగణించలేము.
ఆచరణాత్మక మార్గదర్శకంగా చతురార్య సత్యాలు
- 1. దుఃఖాన్ని గుర్తించాలి.
- 2. తృష్ణ దుఃఖానికి మూలమని అర్థం చేసుకోవాలి.
- 3. దుఃఖ నిరోధం సాధ్యమని గుర్తించాలి.
- 4. దుఃఖ నిరోధానికి దారితీసే అష్టాంగ మార్గాన్ని ఆచరించాలి.
| శిక్షణ | అంగాలు | ప్రధాన దృష్టి |
|---|---|---|
| వివేకం: ప్రజ్ఞ (పఞ్ఞా) | సమ్మా దిట్ఠి (సమ్యక్ దృష్టి); సమ్మా సంకప్ప (సమ్యక్ సంకల్పం) | దుఃఖాన్ని అర్థం చేసుకోవడం; పరిత్యాగ భావన, మైత్రి, అహింసలను పెంపొందించుకోవడం |
| నైతిక ప్రవర్తన: శీలం | సమ్మా వాచా (సమ్యక్ వాక్కు); సమ్మా కమ్మంత (సమ్యక్ కర్మ); సమ్మా ఆజీవ (సమ్యక్ ఆజీవం) | సంభాషణ, ప్రవర్తన, వృత్తులలో సంయమనం పాటించడం, హాని చేయకుండా ఉండడం |
| ఏకాగ్రత: సమాధి | సమ్మా వాయామ (సమ్యక్ వ్యాయామం); సమ్మా సతి (సమ్యక్ స్మృతి); సమ్మా సమాధి (సమ్యక్ సమాధి) | కుశల మానసిక స్థితులు, ఎరుక, మానసిక స్థిరత్వాలను పెంపొందించుకోవడం |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
సారనాథ్: తొలి ధర్మోపదేశం జరిగిన ప్రదేశం
సారనాథ్లోని పురావస్తు ప్రదేశంలో ధమేఖ్ స్తూపం, విహారాల అవశేషాలు, ఇతర స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి. సంప్రదాయంగా బుద్ధుని తొలి ధర్మోపదేశంతో సంబంధం ఉన్న ప్రదేశానికి ఇది స్మారకంగా నిలుస్తుంది. ప్రస్తుతం మిగిలి ఉన్న నిర్మాణాలు వేర్వేరు చారిత్రక దశలకు చెందినవి; వాటన్నింటినీ బుద్ధుని జీవితకాలానికి చెందినవిగా నిర్ధారించకూడదు.
ప్రాచీన బౌద్ధ గ్రంథంలో సమ్యక్ ఆజీవం
అంగుత్తర నికాయంలోని వణిజ్జ సుత్తం, 5.177, గృహస్థ అనుయాయి నివారించవలసిన ఐదు వ్యాపారాలను పేర్కొంటుంది: ఆయుధాలు, జీవులు, మాంసం, మత్తు పదార్థాలు, విషం. బౌద్ధ నైతికత వ్యక్తిగత ధ్యానానికే పరిమితం కాకుండా ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు కూడా విస్తరిస్తుందనడానికి ఇది ఒక స్పష్టమైన ఉదాహరణ.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
అష్టాంగ మార్గపు సంప్రదాయ వర్గీకరణలో కింది వాటిలో ఏవి నైతిక ప్రవర్తన కిందకు వస్తాయి? 1. సమ్యక్ వాక్కు 2. సమ్యక్ సంకల్పం 3. సమ్యక్ ఆజీవం 4. సమ్యక్ సమాధి
- A. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- B. 1, 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 4 మాత్రమే
- D. 1, 3 మరియు 4 మాత్రమే
ప్రశ్న 2
కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. అష్టాంగ మార్గం నాలుగవ ఆర్య సత్యం. 2. తొలి ధర్మోపదేశంలోని మధ్యమ మార్గం ఇంద్రియ సుఖాలలో మునిగితేలడాన్ని, ఆత్మపీడనను రెండింటినీ తిరస్కరిస్తుంది. 3. తదుపరి అంగాన్ని ఆచరించడానికి ముందు ప్రతి అంగాన్ని పూర్తిచేయాలి. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
కింది వాటిలో ఏది బౌద్ధమత త్రిరత్నాలను సరిగ్గా గుర్తిస్తుంది?
- A. సమ్యక్ దర్శనం, సమ్యక్ జ్ఞానం మరియు సమ్యక్ చరిత్ర
- B. ప్రజ్ఞ, నైతిక ప్రవర్తన మరియు సమాధి
- C. బుద్ధుడు, ధమ్మం మరియు సంఘం
- D. అనిత్యత, దుఃఖం మరియు అనాత్మ
మెయిన్స్: బౌద్ధ మధ్యమ మార్గంలో ఆర్య అష్టాంగ మార్గం నైతిక ప్రవర్తన, మానసిక సాధన, ప్రజ్ఞలను ఎలా సమన్వయం చేస్తుందో వివరించండి. 150 పదాలలో సమాధానం రాయండి.
- అష్టాంగ మార్గాన్ని నాలుగవ ఆర్య సత్యంగా పరిచయం చేయండి.
- ఇంద్రియ సుఖాలలో మునిగితేలడాన్ని, తీవ్రమైన ఆత్మపీడనను తిరస్కరించడాన్ని వివరించండి.
- ఎనిమిది అంగాలను ప్రజ్ఞ, శీలం, సమాధి కింద వర్గీకరించండి.
- సమ్యక్ వాక్కు లేదా సమ్యక్ ఆజీవం ద్వారా నైతిక ఆచరణను ఉదాహరణతో వివరించండి.
- వాటి పరస్పర బలవర్ధక సంబంధాన్ని, తృష్ణను మరియు దుఃఖాన్ని అంతం చేయాలనే లక్ష్యాన్ని వివరించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Themes in Indian History, Part I: Thinkers, Beliefs and Buildings.
- Dhammacakkappavattana Sutta, Samyutta Nikaya 56.11; translations available on SuttaCentral.
- Magga-vibhanga Sutta, Samyutta Nikaya 45.8, for definitions of the eight factors.
- Vanijja Sutta, Anguttara Nikaya 5.177, for the five prohibited trades.
- Archaeological Survey of India: official information on Sarnath and its archaeological museum.
