
ఇది ASI స్మారక కట్టడం సంఖ్యకు సంబంధించిన ఛాయాచిత్రం
Credit: Bhajish Bharathan · CC BY-SA 4.0 · source

తవ్వకాల్లో బయటపడిన మొహెంజోదారో శిథిలాలు; ముందుభాగంలో మహా స్నానవాటిక, వెనుకభాగంలో ధాన్యాగారపు దిబ్బ కనిపిస్తున్నాయి
Credit: Saqib Qayyum · CC BY-SA 3.0 · source

Map study
పరిపక్వ హరప్పా నాగరికత, సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900: ఇది స్థావరాల విస్తరణను సూచిస్తుంది; ఒకే సామ్రాజ్యపు భూభాగాన్ని కాదు.
- ప్రాదేశిక విస్తృతిని విశ్లేషించే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని చిహ్నాల వివరణను చదవండి.
- కేంద్ర ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు ఉజ్జాయింపులు మాత్రమే; అవి కాలక్రమంలో మారాయి.
Credit: Avantiputra7 · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. భౌగోళిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకోవడం
సింధు లోయ నాగరికత అనే పేరు, దాని ప్రధాన నగరాలను తొలుత సింధు నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో కనుగొన్న విషయాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ప్రాతినిధ్య పురావస్తు స్థలమైన హరప్పా నుంచి వచ్చిన ‘హరప్పా నాగరికత’ అనే పేరు, దాని మరింత విస్తృతమైన వ్యాప్తికి బాగా సరిపోతుంది. ఒండ్రు మైదానాలు, ఎడారి అంచులు, తీర ప్రాంతాలు, పర్వత పాద ప్రాంతాల్లో పురావస్తు అవశేషాలు కనిపిస్తాయి. సింధు నది, దాని ఉపనదులు ఈ నాగరికత వ్యాప్తికి ప్రధాన అక్షంగా ఉండగా, గుజరాత్, ఘగ్గర్-హక్రా ప్రాంతాల్లోనూ గణనీయంగా జనావాసాలు విస్తరించాయి.
దీని భౌగోళిక విస్తీర్ణాన్ని సాధారణంగా సుమారు 1.3 మిలియన్ చదరపు కిలోమీటర్లుగా అంచనా వేస్తారు. దీంతో ఇది కాంస్య యుగంలోని అత్యంత విస్తృతమైన సాంస్కృతిక ప్రాంతాల్లో ఒకటిగా నిలుస్తుంది. అయితే, ఈ అంచనా ఏయే స్థలాలను, దశలను పరిగణనలోకి తీసుకున్నారనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. మృణ్మయ పాత్రలు, ముద్రలు, తూనికరాళ్లు, ఇటుకలు, హస్తకళా సంప్రదాయాల్లో కనిపించే ఉమ్మడి లక్షణాలు సాంస్కృతిక పరస్పర సంబంధాలను సూచిస్తాయి; అంతేగానీ ప్రతి జనావాసం ఒకే కేంద్రీకృత పాలనలోని రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేదని అవి నిర్ధారించవు.
వ్యాప్తి పటాలను పరిశీలించేటప్పుడు కాలక్రమాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవడం అత్యవసరం. సాధారణంగా తొలి హరప్పా దశ పరిణామాలను సుమారు క్రీ.పూ. 3300–2600 కాలానికి, పరిపక్వ హరప్పా పట్టణ దశను క్రీ.పూ. 2600–1900 కాలానికి, మలి హరప్పా దశ పరిణామాలను సుమారు క్రీ.పూ. 1900–1300 కాలానికి చెందినవిగా నిర్ధారిస్తారు; అయితే ప్రాంతాలవారీగా తేడాలు ఉన్నాయి. పరిపక్వ దశ నగరాలను మాత్రమే చూపించే పటంతో పోలిస్తే, ఈ మూడు దశలను కలిపి చూపించే పటం ఆయా దశల మొత్తం వ్యాప్తిని మరింత విస్తృతంగా చూపిస్తుంది.
- ప్రిలిమ్స్ కోసం పురావస్తు ఆధారాల విస్తరణ, పరిపక్వ పట్టణ స్థావరం, రాజకీయ నియంత్రణ మధ్య తేడాలను గుర్తించండి.
- ఆధునిక దేశ, రాష్ట్ర సరిహద్దులు స్థానాలను గుర్తించడానికి ఉపయోగపడే సూచికలు మాత్రమే; అవి ప్రాచీన సాంస్కృతిక సరిహద్దులు కావు.
2. ప్రధాన నదీ వ్యవస్థలు, అంతర్భాగంలోని జనావాస సమూహాలు
సింధు మైదానం ఉత్తర ప్రాంతంలోని వ్యవసాయ ప్రాంతాలను దిగువ నదీ పరీవాహక ప్రాంతంతోనూ, అరేబియా సముద్రంతోనూ అనుసంధానించింది. హరప్పా పాకిస్తాన్లోని పంజాబ్లో రావి నది పూర్వ ప్రవాహ మార్గానికి సమీపంలో ఉంది. మొహెంజోదారో పాకిస్తాన్లోని సింధ్లో సింధు మైదానంలో ఉంది. సింధ్లోని ఇతర ముఖ్యమైన పురావస్తు స్థలాల్లో చన్హుదారో, కోట్ డిజి ఉన్నాయి. నదీ పరిసరాలు సారవంతమైన నేలలు, నీరు, రాకపోకల మార్గాలను సమకూర్చాయి. అయితే వరదలు, నదీ ప్రవాహ మార్గాల్లో మార్పులు కూడా జనావాసాలను ప్రభావితం చేశాయి.
ఘగ్గర్-హక్రా ప్రాంతీయ మార్గంలో పురావస్తు స్థలాలు దట్టంగా విస్తరించి ఉన్నాయి. ఈ వ్యాప్తి హర్యానా, ఉత్తర రాజస్థాన్, పాకిస్తాన్లోని చోలిస్తాన్ వరకు కొనసాగుతుంది. ముఖ్యమైన స్థలాల్లో రాజస్థాన్లోని కాళీబంగన్, హర్యానాలోని బనావలి, రాఖీగఢీ, చోలిస్తాన్లోని గన్వేరివాలా ఉన్నాయి. ఇప్పటివరకు తెలిసిన అతిపెద్ద హరప్పా స్థలాల్లో రాఖీగఢీ ఒకటి. నమోదైన అనేక స్థలాలు వేర్వేరు కాలాలకు చెందినవి కావడం, వాటన్నింటిలోనూ ఒకే సమయంలో ప్రజలు నివసించకపోవడం వల్ల జనావాసాల సంఖ్యలను జాగ్రత్తగా విశ్లేషించాలి.
ఘగ్గర్-హక్రాను వేదాల్లో పేర్కొన్న సరస్వతీ నదిగా గుర్తించే అంశంపై చర్చ కొనసాగుతోంది. పరిపక్వ దశ అంతటా ప్రతి జనావాసానికి ఒకే పెద్ద జీవనది ఆధారంగా నిలిచిందని భావించడానికి పురావస్తు శాస్త్రం, అవక్షేపాల అధ్యయనాలు, ప్రాచీన నదీ ప్రవాహ మార్గాలపై పరిశోధనలు తగిన ఆధారాలను ఇవ్వడం లేదు. వర్షపాతం, కాలానుగుణ ప్రవాహాలు, భూగర్భ జలాలు, స్థానిక జల నిర్వహణ జనావాసాల ఉనికికి తోడ్పడి ఉండవచ్చు. నదులు తమ ప్రవాహ మార్గాలను కూడా మార్చుకున్నాయి. అందువల్ల ప్రస్తుతం సమీపంలో ఉన్న నదీ ప్రవాహ మార్గం ప్రాచీన భూదృశ్యాన్ని యథాతథంగా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు.
తూర్పు వైపున హరప్పా సంబంధిత జనావాసాలు ఎగువ గంగా-యమునా దోయాబ్ వరకు విస్తరించాయి. ఉత్తర ప్రదేశ్లోని మీరట్ జిల్లాలో హిండన్ నదికి సమీపంలో ఉన్న ఆలంగీర్పూర్ను సాధారణంగా తూర్పు సరిహద్దుగా పరిగణిస్తారు. దీనర్థం ఈ నాగరికత మొత్తం గంగా మైదానమంతటా విస్తరించిందని కాదు.
3. గుజరాత్, తీర ప్రాంతం, వాయవ్య సరిహద్దు
గుజరాత్ అప్రధానమైన అంచు ప్రాంతంగా కాకుండా, ప్రధాన దక్షిణ మరియు సముద్ర సంబంధిత మండలంగా ఉండేది. కచ్, సౌరాష్ట్ర, వాటిని ఆనుకుని ఉన్న ప్రధాన భూభాగ ప్రాంతాల్లో జనావాసాలు విస్తరించి ఉండేవి. కచ్లోని గ్రేట్ రణ్లో ఖదీర్ బెట్పై ఉన్న ధోలవీరా, నీటి కొరత ఉన్న పర్యావరణానికి పట్టణ జీవనం ఎలా అనుకూలించిందో తెలియజేస్తుంది. సుర్కోటడా కచ్లోని మరో ముఖ్యమైన స్థలం కాగా, ఖంభాత్ సింధుశాఖ సమీపంలోని లోథల్, అంతర్భాగంలోని ఉత్పత్తికి, తీరప్రాంత వస్తు వినిమయానికి మధ్య ఉన్న సంబంధాలను వెల్లడిస్తుంది.
తీరప్రాంత గుజరాత్ సముద్రపు గవ్వలు, మత్స్య వనరులు, సముద్ర మార్గాలను అందుబాటులోకి తెచ్చింది. లోథల్లో ఇటుకలతో అంచులు నిర్మించిన పెద్ద జలాశయాన్ని సాధారణంగా నౌకా నిలయంగా (dockyard) భావిస్తారు; అయితే, దాని నిర్దిష్ట ఉపయోగంపై చర్చ కొనసాగుతోంది. ప్రస్తుత తీరరేఖలు క్రీస్తుపూర్వం మూడవ సహస్రాబ్దిలోనూ మార్పు లేకుండా అలాగే ఉన్నాయని భావించకూడదు: అవక్షేపాల నిక్షేపణ, జలమార్గాల్లో మార్పులు జనావాసాలకు, సముద్రానికి మధ్య ఉన్న అనుసంధానాలను మార్చివేశాయి.
పశ్చిమ దిశలో, ప్రస్తుత పాకిస్తాన్లోని మక్రాన్ తీరం వెంబడి హరప్పా స్థలాలు ఉన్నాయి. దాష్ట్ నది సమీపంలో, ఇరాన్ సరిహద్దుకు దగ్గరగా ఉన్న సుత్కాగెన్-దోర్ను సాధారణంగా పశ్చిమాన చివరి స్థలంగా పరిగణిస్తారు. పస్నీ సమీపంలోని సోత్కా కోహ్ కూడా మక్రాన్ మార్గం ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ జనావాసాలు సింధు ప్రాంతాన్ని మరింత పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతాలతో అనుసంధానించిన తీరప్రాంత రాకపోకలు, సమాచార సంబంధాలతో ముడిపడి ఉన్నాయి.
ఈశాన్య అఫ్గానిస్తాన్లోని కోక్చా నది సమీపంలో ఉన్న షోర్తుగై, సుదూరంలో నెలకొన్న హరప్పా వాణిజ్య జనావాసం. దాని స్థానం వల్ల లాపిస్ లాజులి ఉత్పత్తి అయ్యే బదఖ్షాన్ ప్రాంతానికి, మధ్య ఆసియా గుండా వెళ్లే మార్గాలకు చేరుకునే అవకాశం కలిగింది. దీనిని సుదూర ప్రాంతాల వరకు విస్తరించిన వాణిజ్య సంబంధాలకు ఆధారంగా అర్థం చేసుకోవాలి; మధ్యలోని భూభాగమంతటా నిరంతరంగా హరప్పా జనావాసాలు ఉన్నాయనడానికి రుజువుగా భావించకూడదు.
4. సాధారణంగా పేర్కొనే హద్దులు మరియు కాలక్రమానికి సంబంధించిన జాగ్రత్తలు
ప్రామాణిక పరీక్షా సారాంశాలు తరచుగా మాండా, ఆలంగీర్పూర్, సుత్కాగెన్-దోర్, దైమాబాద్లను వరుసగా ఉత్తర, తూర్పు, పశ్చిమ, దక్షిణ హద్దులుగా గుర్తిస్తాయి. ఇది గుర్తుంచుకోవడానికి ఉపయోగకరమైన పద్ధతి అయినప్పటికీ, భిన్నమైన పురావస్తు చరిత్రలు ఉన్న స్థలాలను ఒకచోట కలుపుతుంది. జమ్మూ కాశ్మీర్లోని అఖ్నూర్ సమీపంలో ఉన్న మాండా, చీనాబ్ నది ఒడ్డున ఉంది. సాధారణంగా అనుసరించే ఈ హద్దుల నిర్ధారణ పద్ధతిలో ఇది ఉత్తరాన పర్వత పాదప్రాంతపు అంచును సూచిస్తుంది.
మహారాష్ట్రలోని ప్రవరా నది ఒడ్డున ఉన్న దైమాబాద్కు మలి హరప్పా సంస్కృతితో సంబంధం ఉన్నందున దానిని దక్షిణ హద్దుగా పేర్కొంటారు. పరిపక్వ హరప్పా దశకు చెందిన మొహెంజోదారోకు దక్షిణాన ఉన్న సమానస్థాయి పట్టణంగా దానిని చూపకూడదు. ఆలంగీర్పూర్ను కూడా సాధారణంగా మలి హరప్పా విస్తరణతో ముడిపెట్టి చర్చిస్తారు. ప్రత్యేకంగా పరిపక్వ హరప్పా పట్టణ భౌగోళిక విస్తరణ గురించి అడిగే ప్రశ్నకు, చిట్టచివరి హద్దుల్లోని స్థలాలను కంఠస్థం చేయడం కంటే ఆయా దశలకు సంబంధించిన నిర్దిష్ట ఆధారాలే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంటాయి.
సుమారు క్రీ.పూ. 1900 తరువాత, అనేక పెద్ద పట్టణ కేంద్రాలు క్షీణించాయి లేదా వాటి స్వరూపం మారింది. అదే సమయంలో, కొన్ని తూర్పు, దక్షిణ ప్రాంతాలలో చిన్న ఆవాసాలు కొనసాగాయి లేదా విస్తరించాయి. ఇది అన్ని సముదాయాలు ఏకకాలంలో అదృశ్యమైన పరిణామం కాకుండా, ప్రాంతీయ పరివర్తన ప్రక్రియ. అందువల్ల, పట్టణీకరణ భౌగోళికంగా కుదించుకుపోవడంతోపాటు హరప్పా సంప్రదాయాలు కొత్త ప్రాంతాలకు వ్యాపించడం కూడా సాధ్యమైంది.
- దిశలకు సంబంధించిన ప్రశ్నలు: మాండా—ఉత్తరం; ఆలంగీర్పూర్—తూర్పు; సుత్కాగెన్-దోర్—పశ్చిమం; దైమాబాద్—దక్షిణం.
- ప్రశ్న హరప్పా నాగరికతలోని అన్ని దశలకు సంబంధించినదా, లేక పరిపక్వ పట్టణ దశకు మాత్రమే సంబంధించినదా అనేది ఎల్లప్పుడూ పరిశీలించండి.
5. ఈ విస్తరణ ఎందుకు ముఖ్యమైనది
ఈ నాగరికత విస్తృతి, పరస్పర పూరకమైన పర్యావరణ ప్రాంతాలను అనుసంధానించిన ఆర్థిక వ్యవస్థను వెల్లడిస్తుంది. ఒండ్రు మైదానాలు వ్యవసాయానికి తోడ్పడ్డాయి; గుజరాత్ సముద్ర వనరులను, సముద్ర వాణిజ్య మార్గాలకు ప్రవేశాన్ని అందించింది; పొరుగున ఉన్న ఉన్నత భూభాగాలు ఖనిజాలు, రాళ్లను సరఫరా చేశాయి లేదా వాటి రవాణాకు మార్గాలుగా నిలిచాయి. రాజస్థాన్ సహా వివిధ ప్రాంతాల నుంచి వచ్చిన రాగి, కార్నీలియన్, లాపిస్ లాజులీ వంటి పదార్థాలు వినిమయ నెట్వర్క్ల ద్వారా చలామణి అయ్యాయి. అయినప్పటికీ, వనరుల లభ్యతా ప్రాంతాలను, వాణిజ్య భాగస్వాములను హరప్పా ఆవాసాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.
భౌతిక సంస్కృతిలోని విస్తృత సారూప్యతలు సుదూర ప్రాంతాల మధ్య నిరంతర పరస్పర సంబంధాలను సూచిస్తాయి. అదే సమయంలో, నిర్మాణ సామగ్రి, ఆహారోత్పత్తి, జల నిర్వహణలోని వ్యత్యాసాలు ప్రాంతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా జరిగిన అనుసరణను తెలియజేస్తాయి. ధోలవీరాలో రాతిని విస్తృతంగా ఉపయోగించడం, జలాశయాల నిర్మాణం అనేవి సింధు మైదానంలో సాధారణంగా కనిపించే ఇటుక నిర్మిత పట్టణ స్వరూపాలకు భిన్నంగా ఉన్నాయి.
పటాల ఆధారిత అధ్యయనం కోసం, పురావస్తు స్థలాలను వాటి ప్రస్తుత స్థానం, నది లేదా పర్యావరణ నేపథ్యం, పురావస్తు దశ ఆధారంగా క్రమబద్ధీకరించండి. ప్రతి స్థలాన్నీ ఒక ప్రధాన నగరంగా పరిగణించవద్దు. ఒమాన్, బహ్రెయిన్, మెసొపొటేమియాలతో ఉన్న సముద్రాంతర సంబంధాలు ఆవాస ప్రాంతానికి వెలుపల కూడా వినిమయం జరిగినట్లు తెలియజేస్తాయి; విదేశాల్లో హరప్పా వస్తువులు లభించినంత మాత్రాన ఆ ప్రాంతాలు ఈ నాగరికత భౌగోళిక విస్తృతిలో భాగమవుతాయని భావించరాదు.
కాలరేఖ
c. 3300–2600 BCE
తొలి హరప్పా ప్రాంతీయ సంస్కృతులు వాయవ్య ప్రాంతంలోని అనేక ఆవాస మండలాల్లో అభివృద్ధి చెందాయి.
c. 2600–1900 BCE
పరిపక్వ హరప్పా పట్టణీకరణ, విస్తృత అంతర్ప్రాంతీయ వినిమయం సింధు మైదానాలను, వాటిని ఆనుకుని ఉన్న అంతర్భాగ ప్రాంతాలను, గుజరాత్ను అనుసంధానించాయి.
c. 1900–1300 BCE
చివరి హరప్పా దశలోని ప్రాంతీయీకరణలో భాగంగా కొన్ని ప్రాంతాల్లో పట్టణాలు క్షీణించగా, మరికొన్ని ప్రాంతాల్లో ఆవాసాలు కొనసాగాయి లేదా విస్తరించాయి.
హరప్పా స్థావరాల విస్తరణ పటాన్ని విశ్లేషించే పద్ధతి
- 1. చూపిన పురావస్తు దశను గుర్తించండి
- 2. సింధు, ఘగ్గర్-హక్రా, గుజరాత్ స్థావర సమూహాలను పటంలో గుర్తించండి
- 3. ప్రధాన నగరాలను చిన్న స్థావరాలు, దూరప్రాంత వాణిజ్య కేంద్రాల నుంచి వేరు చేయండి
- 4. స్థలాలకు జలమార్గాలు, తీరాలు, వనరులతో ఉన్న సంబంధాన్ని గుర్తించండి
- 5. స్థావరాల విస్తృతిని సముద్రాంతర వస్తు వినిమయం నుంచి వేరు చేసి చూడండి
| దిశ | స్థలం | ప్రస్తుత స్థానం | భౌగోళిక సంబంధం |
|---|---|---|---|
| ఉత్తరం | మాండా | జమ్మూ కశ్మీర్, భారతదేశం | చీనాబ్; హిమాలయ పాదప్రాంతపు అంచు |
| తూర్పు | ఆలంగీర్పూర్ | ఉత్తరప్రదేశ్, భారతదేశం | హిండన్; ఎగువ గంగా-యమునా దోయాబ్ (రెండు నదుల మధ్య భూభాగం) |
| పడమర | సుత్కాగెన్-దోర్ | బలూచిస్తాన్, పాకిస్తాన్ | దష్త్ నది; మక్రాన్ ప్రాంతం |
| దక్షిణం | దైమాబాద్ | మహారాష్ట్ర, భారతదేశం | ప్రవరా; మలి హరప్పా దశతో సంబంధం |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
ధోలవీరా: జీవనదీ మైదానాలకు వెలుపల పట్టణీకరణ
గుజరాత్లోని ధోలవీరాను 2021లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చారు. రుతుపవన కాలంలో ప్రవహించే మాన్సర్, మన్హర్ వాగుల మధ్య ఉన్న ఈ పట్టణంలో జలాశయాలు, నీటి నియంత్రణ నిర్మాణాలు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి. హరప్పా నాగరికత భౌగోళిక స్వరూపాన్ని కేవలం పెద్ద జీవనదుల ఆధారంగానే ఎందుకు వివరించలేమో ఈ స్థలం తెలియజేస్తుంది.
షోర్తుగై: సుదూర వాణిజ్య అనుబంధ కేంద్రం
అఫ్గానిస్తాన్లోని షోర్తుగైలో జరిపిన తవ్వకాల్లో హరప్పా సంస్కృతికి విలక్షణమైన భౌతిక సంస్కృతి ఆధారాలు బయటపడ్డాయి. బదఖ్షాన్కు చేరుకునే మార్గాల సమీపంలో ఉన్న దీని స్థానం, ఆవాసానికి విలువైన ముడి పదార్థాలకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది సుదూర అనుబంధ కేంద్రానికి, నిరంతర జనావాసం గల ప్రాదేశిక మండలానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని కూడా స్పష్టం చేస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
ఏ హరప్పా స్థలాల జత ప్రస్తుత హర్యానాలో ఉంది?
- A. కాలీబంగన్ మరియు ఆలంగీర్పూర్
- B. రాఖీగఢీ మరియు బనావలీ
- C. మాండా మరియు హరప్పా
- D. ధోలవీరా మరియు సుర్కోటడా
ప్రశ్న 2
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. దైమాబాద్ను దక్షిణ సరిహద్దుగా చేర్చేటప్పుడు, దానికి మలి హరప్పా దశతో ఉన్న సంబంధాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. 2. సమ్మిళిత హరప్పా పటంలోని ప్రతి స్థలంలోనూ పరిపక్వ పట్టణ దశలో జనావాసం ఉండేది. 3. ఈశాన్య అఫ్గానిస్తాన్తో హరప్పా వాణిజ్య సంబంధాలకు షోర్తుగై ఆధారాలను అందిస్తుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
హరప్పా విస్తరణకు సంబంధించి సాంప్రదాయికంగా పేర్కొనే ఉత్తర, తూర్పు, పశ్చిమ మరియు దక్షిణ సరిహద్దులను ఏ వరుస సరిగ్గా గుర్తిస్తుంది?
- A. మాండా—ఆలంగీర్పూర్—సుత్కాగెన్-దోర్—దైమాబాద్
- B. హరప్పా—కాలీబంగన్—షోర్తుగై—లోథల్
- C. మాండా—రాఖీగఢీ—ధోలవీరా—దైమాబాద్
- D. షోర్తుగై—ఆలంగీర్పూర్—సుత్కాగెన్-దోర్—సుర్కోటడా
మెయిన్స్: హరప్పా నాగరికత భౌగోళిక విస్తరణ సాంస్కృతిక ఏకీకరణను, పర్యావరణ వైవిధ్యాన్ని రెండింటినీ ప్రతిబింబిస్తుంది. చర్చించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- సింధు మైదానాలు, ఘగ్గర్-హక్రా మార్గ ప్రాంతం, గుజరాత్, పరిధీయ అనుబంధ కేంద్రాలను గుర్తించండి.
- వివిధ ప్రాంతాల్లో ఉమ్మడిగా కనిపించే ముద్రలు, తూనికలు, హస్తకళా సంప్రదాయాలను అంతర్ప్రాంతీయ పరస్పర సంబంధాలతో అనుసంధానించండి.
- ఒండ్రు నేలల్లో వ్యవసాయం, తీరప్రాంత వనరులు, పాక్షిక శుష్క ప్రాంతాల జల నిర్వహణ మధ్య వ్యత్యాసాలను పోల్చండి.
- ధోలవీరా, షోర్తుగైలను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
- పురావస్తు ఆధారాలు సూచించే విస్తృతికి, రాజకీయ ఐక్యతకు మధ్య తేడాను గుర్తించి, కాలక్రమానుసారమైన వైవిధ్యాన్ని గమనించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Themes in Indian History, Part I: Bricks, Beads and Bones.
- NCERT, Our Pasts—I: In the Earliest Cities.
- UNESCO World Heritage Centre: Dholavira: a Harappan City.
- Archaeological Survey of India: excavation reports and site information on Harappan settlements.
- Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century.
