New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · గుప్తుల యుగం, తొలి మధ్యయుగ పునాదులు

గుప్తుల పరిపాలన

గుప్తుల పరిపాలనలో శక్తిమంతమైన వంశపారంపర్య రాచరికంతోపాటు ప్రాంతీయ పాలన, స్థానిక సంస్థలు, అధీన పాలకులపై పరస్పర ఒప్పందాల ద్వారా నియంత్రణ కలగలిసి ఉండేవి. శాసనాలు, తామ్రపత్ర దానశాసనాలు, ముద్రలు, నాణేలు వెల్లడించే వ్యవస్థ ఏకరీతిగా కేంద్రీకృతమైన సామ్రాజ్యం కాకుండా, ప్రాంతాన్నిబట్టి మారుతూ ఉండేది. UPSC దృష్ట్యా పరిపాలనా విభాగాలు, అధికారుల పదవీ నామాలు, పట్టణ–గ్రామ సంస్థల భాగస్వామ్యం, రాజస్వ వసూలు, భూదానాలు, తొలి మధ్యయుగ రాజకీయ వ్యవస్థల క్రమక్రమ ఆవిర్భావం ముఖ్యమైన అంశాలు.

భారతదేశంలోని అలహాబాద్‌లో అశోక స్తంభం

భారతదేశంలోని అలహాబాద్‌లో అశోక స్తంభం

Credit: Rust, Thomas Alfred (1841 - 1904) · Public domain · source

స్కందగుప్తుని జునాగఢ్ శిలాశాసనం

స్కందగుప్తుని జునాగఢ్ శిలాశాసనం

Credit: Ministry of Culture · Public domain · source

గుప్త సామ్రాజ్యం, కప్పం చెల్లించే రాజ్యాలు: ప్రత్యక్ష పాలనను, కప్పం చెల్లించే సంబంధాలను వేరుగా గుర్తించడానికి పటంలోని సంకేతాల వివరణను ఉపయోగించండి.

Map study

గుప్త సామ్రాజ్యం, కప్పం చెల్లించే రాజ్యాలు: ప్రత్యక్ష పాలనను, కప్పం చెల్లించే సంబంధాలను వేరుగా గుర్తించడానికి పటంలోని సంకేతాల వివరణను ఉపయోగించండి.

  • ప్రాదేశిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
  • కేంద్ర ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు ఉజ్జాయింపులే; కాలక్రమేణా అవి మారుతూ వచ్చాయి.

Credit: Goran tek-en · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. మూలాధారాలు, గుప్తుల పాలనా స్వభావం

గుప్తుల పరిపాలనను పునర్నిర్మించడానికి, నేటికీ లభ్యమవుతున్న ఏదైనా పరిపాలనా నియమావళిపై కాకుండా, వివిధ చోట్ల లభించే ఆధారాలపై ఆధారపడాలి. సముద్రగుప్తుని ప్రయాగ ప్రశస్తి, దామోదర్‌పూర్ తామ్రశాసనాలు, స్కందగుప్తుని జునాగఢ్ శాసనం, వైశాలి నుంచి లభించిన ముద్రలు, రాజులు జారీ చేసిన నాణేలు ముఖ్యమైన ఆధారాలు. ధర్మశాస్త్ర గ్రంథాలు రాజత్వం, పన్నుల విధింపు, న్యాయపాలనలకు సంబంధించిన ఆదర్శ నియమాలను వివరిస్తాయి. అయితే, వాటిని వాస్తవ ఆచరణకు సంబంధించిన వర్ణనలుగా నేరుగా పరిగణించకూడదు.

హరిషేణుడు రచించిన ప్రయాగ ప్రశస్తి, వివిధ స్థాయుల్లో నియంత్రణ ఉన్న సామ్రాజ్యాన్ని చిత్రిస్తుంది. ఉత్తర భారతదేశంలోని కొందరు పాలకులను ఓడించి, వారి భూభాగాలను సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేశారు; దక్షిణాపథంలో ఓడించిన పాలకులను విడుదల చేసి, తిరిగి వారి రాజ్యాల్లో పాలకులుగా నియమించారు. సరిహద్దు పాలకులు, ఇతర రాజకీయ సమూహాలు కప్పం చెల్లించడం, విధేయత చూపడం, రాజసభకు హాజరుకావడం ద్వారా సార్వభౌమాధికారాన్ని అంగీకరించారు. అందువల్ల, సామ్రాజ్య ప్రభావ పరిధి ప్రత్యక్ష పరిపాలనా పరిధి కంటే విస్తృతంగా ఉండేది.

అధికార యంత్రాంగం ద్వారా నిశిత పర్యవేక్షణ జరగాలనే మౌర్యుల ఆదర్శంతో పోలిస్తే, గుప్తుల ప్రభుత్వం స్థానిక ప్రముఖులకు, అధీన పాలకులకు మరింత స్వేచ్ఛనిచ్చింది. అయినప్పటికీ, దానిని కేవలం బలహీనమైనదిగా లేదా పూర్తిగా వికేంద్రీకృతమైనదిగా వర్ణించడం తప్పుదారి పట్టిస్తుంది. రాజు చేసిన నియామకాలు, సైనిక దండయాత్రలు, ప్రాంతీయ పరిపాలనపై పర్యవేక్షణ, లిఖితపూర్వకంగా నమోదైన భూ లావాదేవీలు సామ్రాజ్యాధికారం కొనసాగిందని చూపుతాయి. పరిపాలనా వ్యవస్థలు గంగా మైదానంలోని ప్రధాన ప్రాంతం, బెంగాల్, పశ్చిమ భారతదేశాల మధ్య కూడా భిన్నంగా ఉండేవి.

  • మూలాధారాల విషయంలో జాగ్రత్త: ప్రశస్తులు రాజుల విజయాలను కీర్తిస్తాయి; అందువల్ల వాటిని విమర్శనాత్మకంగా చదవాలి.
  • పరీక్షకు ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం: రాజకీయ అధిసార్వభౌమాధికారం ఉన్నంత మాత్రాన ప్రత్యక్ష ప్రాదేశిక పరిపాలన ఉన్నట్లు కాదు.

2. రాజత్వం, కేంద్ర అధికారులు మరియు సైనిక వ్యవస్థ

రాజత్వం సాధారణంగా వంశపారంపర్యంగా సంక్రమించేది. అయితే, రాజ్య వారసత్వం ఎల్లప్పుడూ కఠినమైన జ్యేష్ఠపుత్రాధికార సూత్రానికి లోబడి ఉండేది కాదు. మహారాజాధిరాజ, పరమభట్టారక వంటి బిరుదులు సామ్రాజ్యాధిక్యాన్ని వ్యక్తపరిచేవి. మతపరమైన ప్రతీకలు, రాజవంశ వంశావళులు, సముద్రగుప్తుని అశ్వమేధం వంటి క్రతువులు రాజ్యాధికారానికి చట్టబద్ధతను బలపరిచాయి. ప్రజలను రక్షించడం, ధర్మాన్ని కాపాడటం, న్యాయం అందించడం, రాజకీయ సుస్థిరతను పరిరక్షించడం రాజు బాధ్యతలుగా భావించేవారు.

మంత్రులు, ఉన్నతాధికారులు పాలకునికి సహకరించేవారు. అయితే, వారి పదవులను ఎల్లప్పుడూ ఆధునిక ప్రభుత్వ శాఖలతో సమానంగా చూడలేం. కుమారామాత్య అనే పదం వివిధ సందర్భాల్లో విధులు నిర్వహించే ఒక ముఖ్యమైన అధికార వర్గాన్ని సూచించేది; అది కేవలం రాజు కుమారుడిని సూచించేది కాదు. సంధివిగ్రహికుడు శాంతి, యుద్ధం, దౌత్య వ్యవహారాలతో సంబంధం కలిగి ఉండేవాడు. మహాదండనాయక అనే పదం బలప్రయోగ సంబంధిత విధులతో ముడిపడిన ఉన్నత సైనిక నాయకత్వాన్ని లేదా అధికారాన్ని సూచించేది; దాని నిర్దిష్ట బాధ్యతలను సందర్భానుసారంగా అర్థం చేసుకోవాలి.

ఒకే వ్యక్తి చేతిలో అనేక పదవులు కేంద్రీకృతం కావడానికి హరిషేణుడు ఉదాహరణగా నిలుస్తాడు: ప్రయాగ శాసనం అతనిని కుమారామాత్యుడు, సంధివిగ్రహికుడు, మహాదండనాయకుడిగా పేర్కొంటుంది. కొన్ని పదవులు కుటుంబాల్లోనే వారసత్వంగా సంక్రమించేవి. ఈ పద్ధతులు రాజసేవలో ఉన్న ప్రభావశీల కుటుంబాలను బలోపేతం చేయగలిగేవి. అయితే, వంశపారంపర్య నియామకాలు గానీ, ఒకే వ్యక్తి అనేక పదవులను నిర్వహించడం గానీ సర్వత్రా అమలులో ఉండేవి కావు.

సైనిక శక్తి రాజు నియంత్రణలోని దళాలతోపాటు అధీన పాలకుల మద్దతుపై కూడా ఆధారపడి ఉండేది. పదాతిదళం, అశ్వికదళం, గజదళం ముఖ్యమైనవి. రాజులను ఆయుధాలతో చిత్రించిన నాణేలు వారి యోధ ప్రతిరూపాన్ని బలపరుస్తాయి. అయితే, సైన్యంలోని వివిధ విభాగాల సంఖ్యాబలాన్ని నిర్ధారించడానికి అవి విశ్వసనీయ ఆధారాలు కావు. అందువల్ల, మౌర్యుల కాలపు వర్ణనలు లేదా ఇతిహాసాల్లోని సైనిక వర్గీకరణల ఆధారంగా గుప్తుల సైనిక వ్యవస్థను యాంత్రికంగా పునర్నిర్మించకూడదు.

3. ప్రాంతాలు, జిల్లాలు మరియు స్థానిక సంస్థలు

భుక్తి ఒక ప్రధాన ప్రాంతీయ పరిపాలనా విభాగం; సాధారణంగా దీనిని ఉపరికుడు పరిపాలించేవాడు. జిల్లాలను సాధారణంగా విషయాలు అని పిలిచేవారు; వాటి పరిపాలన విషయపతితో ముడిపడి ఉండేది. వీటి దిగువన చిన్న ప్రాదేశిక విభాగాలు, గ్రామాలు ఉండేవి; కొన్ని నిర్దిష్ట ప్రాంతాల్లో వీథి వంటి పదాలు కనిపిస్తాయి. ఈ పరిపాలనా అంతరాల వ్యవస్థను శాసనాల ఆధారంగా అర్థం చేసుకోవడం సముచితం; ఇది అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే విధంగా ఉండేదని భావించకూడదు.

దామోదర్‌పూర్ శాసనాలు పుండ్రవర్ధన భుక్తిలోని కోటివర్ష విషయాన్ని వివరిస్తాయి. జిల్లా పరిపాలనలో అధికరణం అనే పరిపాలనా సంస్థ భాగస్వామిగా ఉండేది. ఇందులో పేర్లతో ప్రస్తావించిన సభ్యుల్లో నగరశ్రేష్ఠి—ప్రముఖ బ్యాంకరు లేదా వర్తకుడు; సార్థవాహుడు—వర్తక బిడారులతో సంబంధం ఉన్న వ్యక్తి; ప్రథమ కులికుడు—ప్రముఖ చేతివృత్తిదారుడు; ప్రథమ కాయస్థుడు—ప్రధాన లేఖకుడు ఉండేవారు. వారి భాగస్వామ్యం వాణిజ్య, చేతివృత్తి, లేఖక రంగాలకు చెందిన ప్రముఖ వర్గాల పరిపాలనాపరమైన ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ఈ సంస్థలు ఆధునిక ప్రజాస్వామ్య అర్థంలో ఎన్నికైన పురపాలక మండళ్లు కావు. వాటి సభ్యత్వం సామాజిక, ఆర్థిక స్థాయిని ప్రతిబింబించేది; వాటి కార్యకలాపాలు ప్రాంతీయ, రాజ అధికారంతో అనుసంధానమై ఉండేవి. అదేవిధంగా, శ్రేణుల ప్రస్తావనలు ఉన్నంత మాత్రాన ప్రతి శ్రేణి ఒక పట్టణ ప్రభుత్వాన్ని నియంత్రించేదని నిర్ధారించలేం.

గ్రామ స్థాయిలో గ్రామాధికారులు, పెద్దలు, స్థానికంగా ప్రముఖులైన భూస్వాములు వ్యవహారాల నిర్వహణలో, సరిహద్దుల గుర్తింపులో సహకరించడంతోపాటు లావాదేవీలలో పాల్గొనేవారు. సంబంధిత శాసనాల్లో మహత్తరులు, కుటుంబినులు కనిపిస్తారు. పుస్తపాలులు భూమికి సంబంధించిన పత్ర సమాచారాన్ని నిర్వహించేవారు లేదా తనిఖీ చేసేవారు. ఇటువంటి ఆధారాలు లిఖితపూర్వక రికార్డులు, స్థానిక పరిజ్ఞానం యొక్క ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తాయి; అయితే ఈ వర్గాల నిర్దిష్ట అధికారాలు ప్రాంతాన్నిబట్టి మారుతూ ఉండేవి.

4. రాజస్వం, భూ లావాదేవీలు మరియు న్యాయవ్యవస్థ

వ్యవసాయ మిగులు ప్రభుత్వ ఆదాయానికి ప్రధాన పునాదిగా ఉండేది. భాగం అనేది పంట దిగుబడిలో పాలకుని వాటాను సూచించేది; ఆరవ వంతు అనేది తరచుగా పేర్కొనే శాస్త్రనిర్దేశిత రేటు మాత్రమే, సామ్రాజ్యమంతటా ఏకరీతిగా విధించిన పన్ను రేటుగా నిరూపితమైనది కాదు. భోగం, కరం, ఉపరికరం, ఉద్రంగం వంటి పదాలు కూడా పన్నుల సంబంధిత చర్చల్లో, శాసనాల్లో కనిపిస్తాయి. వాటి అర్థాలు సందర్భాన్ని బట్టి మారేవి కాబట్టి, వాటికి స్థిరమైన అనువాదాలను ఉపయోగించడంలో జాగ్రత్త వహించాలి.

రాజస్వాన్ని పంట రూపంలో లేదా ద్రవ్య రూపంలో వసూలు చేయవచ్చు; వాణిజ్య సంబంధిత సుంకాలు కూడా ప్రభుత్వ వనరులను పెంచేవి. గుప్తుల బంగారు నాణేలు గణనీయమైన ద్రవ్య కార్యకలాపాలకు సాక్ష్యంగా నిలుస్తాయి; అయితే అన్ని పన్నులు లేదా జీతాలు బంగారంలోనే చెల్లించేవారని అవి నిరూపించవు. విష్టి, అంటే నిర్బంధ శ్రమ లేదా వెట్టిచాకిరి, ప్రజలపై విధించిన మరో భారం; దీనిని ప్రజా అవసరాలకు లేదా అధికారిక అవసరాలకు వినియోగించేవారు.

భూ బదిలీలకు తరచుగా నిర్దిష్ట ప్రక్రియాపరమైన తనిఖీలు అవసరమయ్యేవి. భూమిని పొందేందుకు దరఖాస్తులు, రికార్డుల సంరక్షకుల ద్వారా ధృవీకరణ, విక్రయం జరిగిన సందర్భంలో చెల్లింపు, సరిహద్దుల నిర్ధారణ, అధికారిక అనుమతి వంటి అంశాలను బెంగాల్ తామ్రపత్ర శాసనాలు నమోదు చేశాయి. కొనుగోలు చేసిన భూఖండాన్ని అనంతరం మతపరమైన ప్రయోజనానికి అంకితం చేయడాన్ని, రాజు నేరుగా చేసిన భూదానంతో కలిపి చూడకూడదు. ప్రతి లావాదేవీ యొక్క చట్టపరమైన స్వరూపాన్ని దానిలో ఉపయోగించిన పదజాలం ఆధారంగా నిర్ధారించాలి.

న్యాయపాలన రాజు, అతని అధికారులతో ముడిపడి ఉండేది. అయితే కుటుంబం, వృత్తి సంఘాలు, స్థానిక సంస్థలు కొన్ని వివాదాలను పరిష్కరించగలిగేవి. ఐదవ శతాబ్దం తొలినాళ్లలో భారతదేశంలో పర్యటించిన ఫాహియాన్, తాను పరిశీలించిన ప్రాంతాల్లో పాలన సాపేక్షంగా మృదువుగా ఉండేదని వివరించాడు. అతని వృత్తాంతం విలువైనదే అయినప్పటికీ, దాని ఆధారంగా సామ్రాజ్యమంతటా ఒకే విధమైన నియమాలు అమలయ్యాయని నిర్ధారించలేం; కఠిన శిక్షలు పూర్తిగా లేవని కూడా రుజువు చేయలేం.

5. భూదానాలు, తొలి మధ్యయుగానికి పునాదులు

బ్రాహ్మణులకు, మత సంస్థలకు చేసిన భూదానాల ద్వారా భూమి నుంచి వచ్చే ఆదాయాన్ని వసూలు చేసే హక్కులను బదిలీ చేయడం, మినహాయింపులను నిర్దేశించడం, కొన్నిసార్లు రాజ సిబ్బంది ప్రవేశాన్ని పరిమితం చేయడం జరిగేది. బదిలీ చేసిన హక్కులు దానశాసనాలను, కాలాలను బట్టి భిన్నంగా ఉండేవి. భూమిశిస్తు మినహాయింపు, పరిపాలనాపరమైన జోక్యం నుంచి మినహాయింపు, న్యాయాధికారం వేర్వేరు ప్రత్యేక హక్కులు. ప్రతి భూదానంలోనూ ఇవన్నీ కలిసే లభించాయని భావించకూడదు.

ఇటువంటి ఏర్పాట్లు సాగు విస్తరణకు, మత సంస్థల పోషణకు, స్థానిక ప్రముఖులను రాజకీయ సంబంధాల వ్యవస్థల్లో భాగస్వాములను చేయడానికి తోడ్పడ్డాయి. అదే సమయంలో, ఇవి రాజుకు నేరుగా అందే ఆదాయాన్ని తగ్గించి, సాగుదారులపై దానగ్రహీతల అధికారాన్ని పెంచే అవకాశం కూడా ఉండేది. వంశపారంపర్య పదవులు, అధీన పాలకులపై ఆధారపడటం వల్ల పాలకుడికి, గ్రామీణ సమాజానికి మధ్య అదనపు మధ్యవర్తులు ఏర్పడ్డారు.

చరిత్రకారులు ఈ పరిణామాలను భారతీయ భూస్వామ్య వ్యవస్థతో అనుసంధానించారు. ముఖ్యంగా భూదానాలు, ఆధారిత రైతులు, వికేంద్రీకరణకు సంబంధించిన వాదనల ద్వారా ఈ సంబంధాన్ని వివరించారు. అయితే ద్రవ్య వినియోగం, వాణిజ్యం, ప్రాంతీయ సంస్థలు, బదిలీ చేసిన హక్కుల పరిధి భిన్నంగా ఉన్నందున ఈ వ్యాఖ్యానం ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశంగానే ఉంది. గుప్తుల పరిపాలనను పూర్తిగా రూపుదిద్దుకున్న, ఏకరీతిలో ఉన్న భూస్వామ్య వ్యవస్థగా కాకుండా, తొలి మధ్యయుగ మార్పులకు ఒక ముఖ్యమైన పునాదిగా చూడటం సముచితం.

అదేవిధంగా, తరువాతి కాలంలోని సామంత వ్యవస్థను యథాతథంగా గుప్తుల కాలానికీ వర్తింపజేయకూడదు. గుప్తుల ఆధీనంలో పాలకులు ఉన్నప్పటికీ, ‘సామంత’ అనే పదం, దాని సంస్థాగత ప్రాధాన్యం కాలక్రమేణా పరిణామం చెందాయి. పరీక్షలో బలమైన సమాధానం రాయాలంటే, గుప్తుల కాలపు ఆచరణలకు సంబంధించిన ఆధారాలను, గుప్త సామ్రాజ్య పతనానంతరం మరింత ప్రాధాన్యం పొందిన పరిణామాల నుంచి వేరుచేసి వివరించాలి.

బెంగాల్ తామ్రపత్ర శాసనాల్లో కనిపించే భూమి కొనుగోలు ప్రక్రియకు ఉదాహరణ

  1. 1. నిర్దేశిత భూమిని కొనుగోలు చేయడానికి దరఖాస్తుదారు అభ్యర్థిస్తాడు
  2. 2. దస్త్రాల సంరక్షకులు ఆ భూమి స్థితిని, అందుబాటులో ఉందో లేదో నిర్ధారిస్తారు
  3. 3. పరిపాలనా అధికారి లావాదేవీని ఆమోదిస్తాడు
  4. 4. అవసరమైన చెల్లింపు జరుగుతుంది
  5. 5. సరిహద్దులు, భూమి బదిలీ అధికారికంగా నమోదు చేయబడతాయి
గుప్తుల పరిపాలనకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన పదాలు
పదంసాధారణ అర్థంవివరణాత్మక సూచన
భుక్తిప్రాంతంతరచుగా ఉపరికుడితో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది
విషయంజిల్లాసాధారణంగా విషయపతితో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది
కుమారామాత్యుడుఉన్నతస్థాయి అధికారితప్పనిసరిగా రాజకుమారుడు కానవసరం లేదు
సంధివిగ్రహికుడుసంధి, యుద్ధ వ్యవహారాలకు సంబంధించిన అధికారిఅదనపు పదవులను కూడా నిర్వహించవచ్చు
పుస్తపాలుడుదస్త్రాల సంరక్షకుడులిఖితపూర్వక భూ లావాదేవీలలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాడు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

దామోదర్‌పూర్: సామ్రాజ్య పరిపాలనలో స్థానిక ప్రముఖులు

బెంగాల్‌లో లభించిన ఐదవ శతాబ్దపు దామోదర్‌పూర్ తామ్రశాసనాలు ప్రాంతీయ అధికారం, జిల్లా పరిపాలన, స్థానిక ఆర్థిక ప్రముఖుల మధ్య సంబంధాన్ని తెలియజేస్తాయి. వాటిలోని భూ లావాదేవీల విధానాలు, వికేంద్రీకరణతోపాటు పత్రాల పరిశీలన, అధికారిక ఆమోదం కూడా కొనసాగగలవని చూపుతున్నాయి.

సుదర్శన సరస్సు: ప్రజోపయోగ పనుల పట్ల ప్రాంతీయ పాలకుల బాధ్యత

సౌరాష్ట్ర రాజ్యపాలకుడైన పర్ణదత్తుని కుమారుడు చక్రపాలితుడు, దెబ్బతిన్న సుదర్శన సరస్సు కట్టకు మరమ్మతులు చేయించినట్లు స్కందగుప్తుని జునాగఢ్ శాసనం నమోదు చేసింది. మౌలిక సదుపాయాల పట్ల ప్రాంతీయ పాలకుల బాధ్యతను, సామ్రాజ్య కేంద్రం చేసిన నియామకాల ప్రభావం కొనసాగడాన్ని ఇది తెలియజేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

గుప్తుల పరిపాలనకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. భుక్తి సాధారణంగా ఒక ప్రాంతీయ పరిపాలనా విభాగాన్ని సూచించేది. 2. కుమారామాత్యుడు అంటే తప్పనిసరిగా రాజు కుమారుడే. 3. పుస్తపాలులు భూమి రికార్డులతో సంబంధం కలిగి ఉండేవారు. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

జిల్లా పరిపాలనలో నగరశ్రేష్ఠి, సార్థవాహుడు, ప్రథమ కులికుడు పాల్గొనడం ప్రధానంగా దేనిని సూచిస్తుంది?

  • A. గుప్తుల పట్టణాల్లో సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు
  • B. రాజు నుంచి వృత్తి, వాణిజ్య శ్రేణులకు సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం
  • C. పరిపాలనలో ఆర్థికంగా పలుకుబడి గల వర్గాల భాగస్వామ్యం
  • D. జిల్లా అధికారుల స్థానంలో బౌద్ధ భిక్షువుల నియామకం

ప్రశ్న 3

గుప్తుల కాలం నాటి భూదానాలకు సంబంధించి ఏ వాక్యం అత్యంత ఖచ్చితమైనది?

  • A. ప్రతి భూదానం సంపూర్ణ న్యాయాధికార సార్వభౌమత్వాన్ని బదిలీ చేసింది
  • B. ప్రతి ధార్మిక దానం రాజు చేసిన దానంగానే ఆవిర్భవించింది
  • C. అన్ని భూదానాలు సాగుదారుల బాధ్యతలను రద్దు చేశాయి
  • D. బదిలీ చేసిన హక్కులను ప్రతి దానపత్రం ఆధారంగా నిర్ధారించాలి
మెయిన్స్: గుప్తుల పరిపాలనలో సామ్రాజ్యాధికారంతో పాటు శక్తిమంతమైన ప్రాంతీయ, స్థానిక మధ్యవర్తులు కూడా భాగస్వాములుగా ఉండేవారు. శాసన ఆధారాలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. (250 పదాలు)
  • ప్రయాగ ప్రశస్తి ఆధారంగా ప్రత్యక్ష పాలనకు, కప్పం చెల్లించే సంబంధాలకు మధ్య తేడాను వివరించండి.
  • రాజాధికారులు, ప్రాంతాలు, జిల్లాల గురించి వివరించండి.
  • ప్రముఖుల భాగస్వామ్యాన్ని, లిఖిత రికార్డుల ఆధారిత పరిపాలనను వివరించడానికి దామోదర్‌పూర్ ఆధారాలను ఉపయోగించండి.
  • ప్రాంతీయ స్థాయిలో ప్రజోపయోగ పనులను వివరించడానికి జునాగఢ్ ఆధారాన్ని ఉపయోగించండి.
  • వికేంద్రీకరణ అంతటా ఒకే విధంగా జరిగిందని భావించకుండా, భూదానాలను, వంశపారంపర్య పదవులను అంచనా వేయండి.
  • తొలి మధ్యయుగ రాజకీయ నిర్మాణాల దిశగా సాగిన పరిణామాల్లో కొనసాగింపును, మార్పును వివరిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • R. S. Sharma, India’s Ancient Past, Oxford University Press.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India.
  • NCERT, Our Pasts–I, chapter New Empires and Kingdoms.
  • Corpus Inscriptionum Indicarum, Volume III, Inscriptions of the Early Gupta Kings and Their Successors.
  • Epigraphia Indica, editions and studies of the Damodarpur copper-plate inscriptions.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp