New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · సింధు లోయ నాగరికత

హరప్పా

పాకిస్థాన్‌లోని పంజాబ్ ప్రావిన్స్‌లో రావి నదికి సమీపంలో ఉన్న హరప్పా, హరప్పా నాగరికతకు తన పేరును ఇచ్చిన పురావస్తు స్థలం. ఇక్కడి ఆవాసాలు, రక్షణ ప్రాకారాలు, చేతివృత్తుల కార్యశాలలు, ముద్రలు, శ్మశానవాటికలు క్రీ.పూ. మూడవ సహస్రాబ్దిలో వాయవ్య దక్షిణాసియాలో జరిగిన పట్టణ అభివృద్ధికి ఆధారాలను అందిస్తాయి. UPSC అధ్యయనంలో హరప్పా స్థలాన్ని, విస్తృతమైన హరప్పా నాగరికత నుంచి, మొహెంజోదారో, ధోలవీరా, లోథల్ వంటి ఇతర ప్రధాన స్థలాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

హరప్పా ఆవాస విస్తీర్ణంలో మార్పులను చూపుతున్నట్లు వర్ణించిన రేఖాచిత్రం.

హరప్పా ఆవాస విస్తీర్ణంలో మార్పులను చూపుతున్నట్లు వర్ణించిన రేఖాచిత్రం.

Credit: Merikanto · CC BY 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

పరిపక్వ హరప్పా నాగరికత, సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900: ఇది ఆవాసాల విస్తరణను సూచిస్తుంది; ఒకే సామ్రాజ్యపు భూభాగాన్ని కాదు.

Map study

పరిపక్వ హరప్పా నాగరికత, సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900: ఇది ఆవాసాల విస్తరణను సూచిస్తుంది; ఒకే సామ్రాజ్యపు భూభాగాన్ని కాదు.

  • ప్రాదేశిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవాలి.
  • ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చాలి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు ఉజ్జాయింపులే; అవి కాలక్రమేణా మారాయి.

Credit: Avantiputra7 · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. స్థానం, ఆవిష్కరణ, చారిత్రక ప్రాముఖ్యత

పాకిస్థాన్‌లోని సాహివాల్ జిల్లాలో ఆధునిక హరప్పా గ్రామానికి సమీపంలో, పంజాబ్ మైదానంలో హరప్పా ఉంది. సింధు నదీ వ్యవస్థకు ఉపనది అయిన రావి నది పాత ప్రవాహ మార్గం పక్కన ఉన్న ఈ ప్రదేశానికి సారవంతమైన ఒండ్రు భూములతోనూ, హిమాలయ పర్వత పాద ప్రాంతాలు, బలూచిస్థాన్, విస్తృత సింధు ప్రాంతం వైపు విస్తరించిన మార్గాలతోనూ సంబంధం ఏర్పడింది. పటాల ఆధారిత ప్రశ్నల కోసం హరప్పాను రావి నది, పాకిస్థాన్‌లోని పంజాబ్‌తో అనుసంధానించాలి; మొహెంజోదారో ఉన్న సింధ్‌లోని సింధు నదితో కాదు.

పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో చార్లెస్ మాసన్ ఈ శిథిలాలను వర్ణించాడు. తరువాత అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ ఈ స్థలాన్ని పరిశోధించి, హరప్పాకు చెందిన ఒక ముద్రను ప్రచురించాడు. అయితే, ఆ సమయంలో ఈ అవశేషాల ప్రాచీనత, ప్రాముఖ్యతను అర్థం చేసుకోలేదు. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో రైల్వే నిర్మాణంతో సహా వివిధ అవసరాల కోసం ప్రాచీన ఇటుకలను భారీగా తరలించడం వల్ల ఈ స్థలం దెబ్బతింది; పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు అందుబాటులో ఉన్న నిర్మాణ ఆధారాలు తగ్గిపోయాయి.

1920–21లో దయా రామ్ సాహ్ని ఆధ్వర్యంలో జరిగిన క్రమబద్ధమైన తవ్వకాలు హరప్పాను ఒక ప్రధాన పురావస్తు స్థలంగా స్థాపించాయి. హరప్పా, మొహెంజోదారోల్లో జరిగిన ఆవిష్కరణల ఆధారంగా భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ డైరెక్టర్ జనరల్ జాన్ మార్షల్ 1924లో సింధు నాగరికత ఉనికిని ప్రకటించాడు. అనంతరం ఎం. ఎస్. వత్స, మార్టిమర్ వీలర్, తరువాతి పరిశోధక బృందాలు చేసిన పరిశోధనలు దాని కాలక్రమాన్ని, ఆవాస చరిత్రను మరింత స్పష్టీకరించాయి.

ఈ పురావస్తు సంస్కృతిని హరప్పా పేరుతో గుర్తిస్తారు కాబట్టి హరప్పాను నామకరణ ప్రాతిపదిక స్థలం (type-site) అంటారు. దీనివల్ల అది ఆ నాగరికతకు రాజధాని అని గానీ, అత్యంత ప్రాచీన నగరం అని గానీ నిర్ధారణ కాదు. ఇప్పటివరకు అర్థాన్ని ఛేదించిన సమకాలీన లిఖిత ఆధారాలేవీ హరప్పా నాగరికతకు రాజధానిని గుర్తించలేదు. ప్రధాన నగరాల మధ్య రాజకీయ సంబంధం ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశంగానే ఉంది.

2. ఆవాస వికాస క్రమం, పట్టణ వ్యవస్థీకరణ

హరప్పా పూర్తిగా రూపుదిద్దుకున్న నగరంగా అకస్మాత్తుగా ఆవిర్భవించలేదు; అనేక దశల ద్వారా అభివృద్ధి చెందింది. తవ్వకాలు జరిపిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు సుమారు క్రీ.పూ. 3300–2800 మధ్యకాలాన్ని తొలి రావి దశగా, దాని తరువాత సుమారు క్రీ.పూ. 2800–2600 మధ్యకాలాన్ని కోట్ డిజి దశగా గుర్తించారు. వీటి తరువాత సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 మధ్య పరిపక్వ హరప్పా పట్టణీకరణ దశ, అనంతరం పరివర్తన దశ, మలి హరప్పా దశలకు చెందిన జనావాస దశలు కొనసాగాయి. ఈ తేదీలు పురావస్తు ఆధారాలపై నిర్ణయించిన సుమారు కాల పరిధులే తప్ప, కచ్చితమైన తేదీలతో నిర్ధారించిన రాజకీయ కాలఖండాలు కావు.

ఈ ఆవాసంలో దిబ్బ AB, దిబ్బ E, దిబ్బ Fతో సహా అనేక దిబ్బలు, ప్రాకారాలతో చుట్టబడిన విభాగాలు ఉండేవి. పాఠ్యపుస్తకాల్లో సాధారణంగా పేర్కొనే ఎత్తైన కోట ప్రాంతం, దిగువ పట్టణం అనే విభజన పరిచయానికి ఉపయోగకరమైనదే అయినప్పటికీ, అది హరప్పాకు చెందిన మరింత సంక్లిష్టమైన, కాలానుగుణంగా మారిన స్థల విన్యాసాన్ని సరళీకరిస్తుంది. పటిష్ఠమైన ప్రాకారాలు, ప్రవేశ ద్వారాలు రాకపోకలను నియంత్రించాయి. అవి రక్షణ, వరదల నిర్వహణ లేదా పరిపాలనా అవసరాలకు ఉపయోగపడి ఉండవచ్చు. అవి ఉన్నంత మాత్రాన సైనికీకృత రాజ్యం ఉండేదని నిరూపణ కాదు.

భవనాల నిర్మాణంలో పచ్చి మట్టి ఇటుకలు, కాల్చిన ఇటుకలను ఉపయోగించారు. ఇటుకల మందం, వెడల్పు, పొడవులలో తరచుగా 1:2:4 నిష్పత్తిని పాటించారు. వీధులు, సందులు, స్నాన ప్రదేశాలు, మురుగునీటి పారుదల ఏర్పాట్లు పట్టణ మౌలిక సదుపాయాల కల్పనకు వనరులను వెచ్చించినట్లు సూచిస్తున్నాయి. అయినప్పటికీ, అవశేషాలు అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే స్థాయిలో పరిరక్షించబడలేదు. మొహెంజోదారోలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ లక్షణాలు హరప్పాలోనూ యథాతథంగా ఉండేవని ఆధారాలు లేకుండా భావించకూడదు.

F దిబ్బలో ఇటుక పునాదులు ఉన్నాయి; వీటిని సంప్రదాయంగా ధాన్యాగారానికి చెందినవిగా గుర్తించారు. సమీపంలోని వృత్తాకార ఇటుక వేదికలను ధాన్యాన్ని శుద్ధి చేసే నిర్మాణాలుగా వ్యాఖ్యానించగా, వరుసలుగా ఉన్న చిన్న భవనాలను కార్మికుల నివాసాలుగా పేర్కొన్నారు. అయితే, ఈ గుర్తింపులు ఇప్పటికీ అనిశ్చితంగానే ఉన్నాయి: అవి నిల్వ కోసం ఉపయోగించబడ్డాయనిగానీ, వాటిలో నివసించిన వారి సామాజిక గుర్తింపునుగానీ నిశ్చయాత్మకంగా నిరూపించలేదు. UPSC సమాధానాల్లో తవ్వకాల్లో బయటపడిన నిర్మాణాలకు, వాటి గురించి ప్రతిపాదించిన వివరణలకు మధ్య తేడాను స్పష్టంగా చూపాలి.

3. జీవనాధారం, చేతివృత్తులు మరియు వినిమయం

హరప్పా పట్టణ ఆర్థిక వ్యవస్థ దాని పరిసర గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, పశుపోషణపై ఆధారపడి ఉండేది. హరప్పా నాగరికతకు చెందిన వాయవ్య ప్రాంతాల్లో గోధుమ, బార్లీ, పప్పుధాన్యాలు ముఖ్యమైన పంటలుగా ఉండగా, పశువులు, గొర్రెలు, మేకలు జీవనాధారానికి తోడ్పడ్డాయి. వృక్ష, జంతు అవశేషాలు ఆహారం, ఉత్పత్తి విధానాలను పునర్నిర్మించడానికి సహాయపడతాయి. అయితే, అవశేషాల పరిరక్షణ స్థితి, నమూనాల సేకరణ విధానం పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించగల అంశాలను ప్రభావితం చేస్తాయి. ఇతర హరప్పా స్థలాల్లో నమోదైన ప్రతి పంటకూ హరప్పాలో సమానమైన ప్రాధాన్యం ఉండేదని భావించడం సముచితం కాదు.

పూసలు, శంఖపు వస్తువులు, మృణ్మయ పాత్రలు, ఫయాన్స్ మరియు లోహాలకు సంబంధించిన ప్రత్యేక నైపుణ్యంతో కూడిన తయారీ కార్యకలాపాలను తవ్వకాలు వెల్లడిస్తున్నాయి. చేతివృత్తులవారు కార్నీలియన్, స్టియటైట్, రాగి, శంఖం వంటి ముడిపదార్థాలతో వస్తువులను తయారు చేసేవారు; వీటిలో కొన్ని సుదూర ప్రాంతాల నుంచి సమకూర్చుకున్నవి. ఉత్పత్తి వ్యర్థాలు, అసంపూర్తి వస్తువులు, పనిముట్ల నుంచి లభించే ఆధారాలు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉన్నాయి. ఎందుకంటే, పూర్తయిన వస్తువులు మాత్రమే అందించే ఆధారాల కంటే ఇవి స్థానిక తయారీని మరింత నిర్దిష్టంగా నిర్ధారిస్తాయి. ప్రామాణీకృత సాంకేతిక పద్ధతులతోపాటు, కార్యశాలల నిర్వహణలోనూ ఉత్పత్తుల నాణ్యతలోనూ వైవిధ్యాలు ఉండేవి.

ఘనాకార రాతి తూనికరాళ్లు, పదేపదే కనిపించే బరువు నిష్పత్తులు వస్తువులను కొలవడానికి ఉమ్మడి ప్రమాణాలు ఉండేవని సూచిస్తున్నాయి. తరచుగా స్టియటైట్‌తో తయారై, జంతు ఆకృతులు, సంక్షిప్త లిపి రాతలు కలిగిన ముద్రలు వ్యక్తులను, సంస్థలను లేదా సరుకు రవాణా సముదాయాలను గుర్తించడానికి ఉపయోగపడి ఉండవచ్చు. తరచుగా చిత్రించిన ఏకశృంగి సంప్రదాయబద్ధమైన ఒంటికొమ్ము జంతు ఆకృతి; అటువంటి జంతువు నిజంగా ఉనికిలో ఉండేదనడానికి దానిని రుజువుగా పరిగణించకూడదు.

నగరాలు, చిన్న జనావాసాలు, వనరుల ప్రాంతాలను అనుసంధానించే సంబంధాల వ్యవస్థల్లో హరప్పా భాగస్వామిగా ఉండేది. నాగరికత మొత్తాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటే, లభించిన వస్తువులు, మెసొపొటేమియా గ్రంథాలు గల్ఫ్ ప్రాంతంతోనూ, సింధు నాగరికత ప్రాంతంతో విస్తృతంగా అనుసంధానించే మెలుహ్హా అనే ప్రాంతంతోనూ పరస్పర సంబంధాలు ఉన్నట్లు సూచిస్తున్నాయి. అయితే, నాగరికతవ్యాప్తంగా సముద్రాంతర వినిమయానికి లభించిన ఆధారాలు హరప్పా స్వయంగా సముద్ర ఓడరేవుగా ఉండేదని నిర్ధారించవు. దాని భౌగోళిక ప్రాధాన్యం ప్రధానంగా అంతర్భూభాగంలోని నదీ మార్గాలు, భూ మార్గాల అనుసంధానంలో ఉంది.

4. సమాజం, విశ్వాసాలు, లిపి మరియు ఖనన ఆధారాలు

గృహాలు, ఆస్తులు, వనరులను పొందే అవకాశాల్లోని తేడాలు సామాజిక అంతరాలను సూచిస్తుండగా, ఉమ్మడి తూనిక ప్రమాణాలు, ఇటుకల కొలతల నిష్పత్తులు, చేతివృత్తుల సంప్రదాయాలు విస్తృత సమన్వయాన్ని సూచిస్తున్నాయి. అయినప్పటికీ, హరప్పాలో నిస్సందేహంగా రాజభవనమని చెప్పగల నిర్మాణంగానీ, కచ్చితంగా గుర్తించిన భారీ దేవాలయంగానీ లభించలేదు. అందువల్ల అధికారం పాలకులు, సమష్టి సంఘాలు, వర్తకులు, ఆచారకర్మల నిపుణులు లేదా వీరి కలయికల్లో కేంద్రీకృతమై ఉండేదా అనే అంశంపై పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు చర్చిస్తున్నారు. ప్రామాణీకరణ అనేది ఉమ్మడి పద్ధతులకు ఆధారం మాత్రమే; అది ఒకే సామ్రాజ్యం ఉనికిని దానంతటదే నిరూపించదు.

హరప్పా లిపి ముద్రలపై, ఇతర చిన్న వస్తువులపై కనిపిస్తుంది; దీనిని ఇప్పటికీ అర్థం చేసుకోలేకపోయారు. లిపి రాతలు సాధారణంగా చిన్నవిగా ఉండటం వల్ల వాటిని నిశ్చయంగా అర్థం చేసుకోవడానికి పరిమితులు ఉన్నాయి. ఈ సంకేతాల ఆధారంగా ప్రస్తుతం భాషను గానీ, పాలకులు ఎవరో గానీ నిర్ధారించలేము. కాల్చిన మట్టితో చేసిన బొమ్మలు, జంతు చిత్రాలు, ఇతర వస్తువులు వారి ప్రతీకాత్మక జీవనానికి సంబంధించిన సూచనలను అందిస్తాయి. అయితే, ప్రతి స్త్రీ బొమ్మనూ మాతృదేవతగా గుర్తించడం లేదా హరప్పా బొమ్మలకు తరువాతి కాలపు హిందూ దేవతల పేర్లను ఆపాదించడం అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలకు మించిన వ్యాఖ్యానం అవుతుంది.

R-37 సమాధి ప్రదేశం పరిపక్వ హరప్పా దశకు చెందిన జనాభాతో సంబంధం కలిగి ఉంది. ఇందులో మృతదేహాలను నిటారుగా పడుకోబెట్టి పూడ్చిన సమాధులు ఉన్నాయి. వీటిలో సాధారణంగా మట్టి పాత్రలు, అప్పుడప్పుడు ఆభరణాలు కనిపిస్తాయి. ఇటువంటి సమాధులు అంత్యక్రియల ఆచారాలు, ఆరోగ్యం, సామాజిక అస్తిత్వంలోని కొన్ని అంశాలకు సంబంధించిన ఆధారాలను అందిస్తాయి. కొన్ని సమకాలీన నాగరికతల రాజ సమాధుల్లో కనిపించే అపారమైన సంపదతో పోల్చదగిన స్థాయిలో ఈ సమాధుల్లోని వస్తువులు సాధారణంగా లేవు. అయితే, దీనిని బట్టి అది పూర్తిగా సమానత్వంతో కూడిన సమాజమని నిర్ధారించలేము.

H సమాధి ప్రదేశం హరప్పాలోని తరువాతి కాలపు అంత్యక్రియల ఆచారాలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. దీని పేరు మీదనే ‘సెమెటరీ H సంస్కృతి’ అనే పేరు వచ్చింది. చిత్రించిన మట్టి పాత్రలు, అస్థికలశాలతో సంబంధం ఉన్న నిక్షేపాలు అంత్యక్రియల సంప్రదాయాల్లో వచ్చిన మార్పులను సూచిస్తాయి. ఈ మార్పులను ఒక నిర్దిష్ట జాతి లేదా భాషకు చెందిన జనాభా రాకతో యాంత్రికంగా సమానం చేయకూడదు. పురావస్తు సంస్కృతులు పదేపదే కనిపించే భౌతిక అవశేషాల నమూనాలను వివరిస్తాయి; అవి నిర్దిష్ట పేర్లతో పిలిచే ప్రజా సమూహాలకు నేరుగా ప్రత్యామ్నాయాలు కావు.

5. పట్టణ పరివర్తన మరియు పరీక్షల దృష్ట్యా ప్రాధాన్యం

సుమారు క్రీ.పూ. 1900 తరువాత, సమగ్రంగా అనుసంధానమైన పరిపక్వ హరప్పా పట్టణ వ్యవస్థ బలహీనపడింది. అయితే, హరప్పాలో జనావాసం వెంటనే అంతరించిపోలేదు. విస్తృత స్థాయిలో ప్రాంతీయీకరణ జరుగుతున్న క్రమంలో జనావాసాల వ్యవస్థీకరణ, చేతివృత్తులు, వస్తు వినిమయం, అంత్యక్రియల ఆచారాల్లో మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. ఈ పరివర్తనకు ప్రతిపాదించిన వివరణల్లో వాతావరణపరమైన ఒత్తిడి, నదీ పరిస్థితుల్లో మార్పులు, వాణిజ్య వ్యవస్థల్లో మార్పులు, ఉత్పత్తి మరియు జనాభా విస్తరణలో మార్పులు ఉన్నాయి. వీటి ప్రాముఖ్యం ప్రాంతాన్నిబట్టి మారింది; అన్ని ప్రాంతాలకూ వర్తించే ఒకే కారణంతో దీనిని వివరించడం సరిపోదు.

గతంలోని వివరణలు తరచుగా ఈ నాగరికత క్షీణతను విధ్వంసకరమైన ఆర్యుల దండయాత్రతో ముడిపెట్టాయి. దీనిని తగిన సాధారణ వివరణగా పురావస్తు ఆధారాలు సమర్థించడం లేదు. అలాగే, మొహెంజొదారోలోని అస్థిపంజర అవశేషాలపై ఉన్న చర్చలను హరప్పాకు అన్వయించకూడదు. పెద్దవైన, సమగ్రంగా అనుసంధానమైన పట్టణ సంస్థల క్షీణతను ఒకవైపు, ప్రజా సమూహాలు మరియు సాంస్కృతిక ఆచారాల కొనసాగింపు లేదా మారిన పరిస్థితులకు వాటి అనుకూలనను మరోవైపు వేరుచేసి చూడటం మరింత ఉపయోగకరం.

ప్రిలిమ్స్ కోసం, ప్రదేశం–ప్రత్యేక లక్షణం జతల రూపంలో వాస్తవాలను క్రమబద్ధీకరించుకోండి: హరప్పా—రావి నది, దయారాం సాహ్ని, R-37 మరియు H సమాధి ప్రదేశాలు; మొహెంజొదారో—మహా స్నానవాటిక; ధోలవీరా—విస్తృతమైన జలాశయాలు, విశిష్టమైన పట్టణ విభాగాలు; లోథల్—సాధారణంగా నౌకాశ్రయ నిర్మాణంగా అర్థం చేసుకునే జలాశయ నిర్మాణం. ఈ నాగరికతకు హరప్పా పేరు ఉన్నంత మాత్రాన ప్రసిద్ధ హరప్పా కళాఖండాలు లేదా నిర్మాణాలన్నింటినీ హరప్పా ప్రదేశానికే ఆపాదించకండి.

హరప్పా: జనావాస విస్తరణ, పట్టణ మార్పులు

అందించిన మెటాడేటా ఈ రేఖాచిత్రాన్ని హరప్పా వైశాల్యంలో వచ్చిన మార్పుల వివరణగా గుర్తిస్తోంది. అందువల్ల ఇది ఈ నిర్దిష్ట స్థలంలోని జనావాస చరిత్ర అధ్యయనానికి ప్రాసంగికమైనది. ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లోని పంజాబ్‌లో రావి నదికి సమీపంలో ఉన్న హరప్పా పేరు మీదుగానే విస్తృతమైన హరప్పా నాగరికతకు పేరు వచ్చింది. అక్కడ జనావాసం ఉన్న విస్తీర్ణంలో మార్పులను అధ్యయనం చేయడం వల్ల పట్టణీకరణను ఒకే సంఘటనగా కాకుండా ఒక ప్రక్రియగా అర్థం చేసుకోవచ్చు: జనావాసాలు అభివృద్ధి చెందాయి, విస్తరించాయి, పునర్వ్యవస్థీకరణ చెందాయి; కొన్నిసార్లు కుంచించుకుపోయాయి. అయితే, మెటాడేటా మాత్రమే ఈ రేఖాచిత్రంలోని కాల విభజనలను, కొలతలను లేదా దానికి ఆధారమైన పురావస్తు మూలాలను నిర్ధారించదు.

జనావాస విస్తీర్ణం ఒక ముఖ్యమైన పురావస్తు సూచిక. అయితే, అది జనాభా లేదా రాజకీయ అధికారానికి ప్రత్యక్ష కొలమానం కాదు. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ప్రాదేశిక మార్పులను స్తర విన్యాసం, మృణ్మయ పాత్రల కాలక్రమ శ్రేణులు, భవనాలు, చేతివృత్తుల అవశేషాలు, ఖనన ఆధారాలతో కలిపి విశ్లేషిస్తారు. వేర్వేరు విభాగాల్లో వేర్వేరు కాలాల్లో జనావాసం ఉండి ఉండవచ్చు. కాబట్టి, మొత్తం పురావస్తు అవశేషాలు విస్తరించి ఉన్న ప్రాంతమంతా ఒకే సమయంలో ప్రజలు నివసించిన ఒక నగరాన్ని సూచించాల్సిన అవసరం లేదు. ప్రాచీన భారత చరిత్ర దృష్ట్యా, హరప్పా ఆధునిక భారతదేశం వెలుపల ఉన్నప్పటికీ, అది వాయవ్య దక్షిణాసియా ఉమ్మడి పురావస్తు వారసత్వంలో భాగమే. దాని స్థానిక పరిణామ క్రమాన్ని ప్రతి హరప్పా జనావాసానికీ యథాతథంగా వర్తింపజేయకూడదు.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తుంచుకోవాల్సిన భేదం: హరప్పా ఒక నిర్దిష్ట పురావస్తు ప్రదేశం; ‘హరప్పా నాగరికత’ అనేది మరింత విస్తృతమైన సాంస్కృతిక, జనావాసాల వ్యవస్థను సూచిస్తుంది.
  • ఆధారాల పరిమితి: విస్తీర్ణంలో మార్పును చూపే రేఖాచిత్రం ఒక్కటే మొత్తం జనాభాను, క్షీణతకు కారణాలను లేదా కేంద్రీకృత సామ్రాజ్యం ఉనికిని నిర్ధారించలేదు.
  • మెయిన్స్ దృక్పథం: ప్రాదేశిక విస్తరణను చేతివృత్తుల ఉత్పత్తి, వస్తు వినిమయం, పౌర వ్యవస్థీకరణతో అనుసంధానించండి. అయితే, ఆధారాలతో నిర్ధారితమైన పరస్పర సంబంధాలను కారణ–ఫలిత సంబంధాలుగా చేసే వాదనల నుంచి వేరు చేయండి.

కాలరేఖ

  1. Approximately 3300–2800 BCE

    రావి దశ నాటి నివాసం హరప్పాలో జనావాస వికాసపు తొలి దశను సూచిస్తుంది.

  2. Approximately 2800–2600 BCE

    కోట్ డిజి దశ అభివృద్ధి, పరిపక్వ హరప్పా పట్టణీకరణకు ముందు జరిగింది.

  3. Approximately 2600–1900 BCE

    పరిపక్వ హరప్పా పట్టణ వ్యవస్థలో హరప్పా వర్ధిల్లింది.

  4. After approximately 1900 BCE

    పట్టణ పరివర్తన, తదనంతర జనావాస దశల్లో సెమెటరీ H సాంస్కృతిక దశ కూడా భాగంగా ఉంది.

  5. 1920–21

    దయా రామ్ సాహ్ని క్రమబద్ధమైన తవ్వకాలను ప్రారంభించారు.

  6. 1924

    జాన్ మార్షల్ సింధు నాగరికత ఆవిష్కరణను ప్రకటించారు.

పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు హరప్పా గతాన్ని ఎలా పునర్నిర్మిస్తారు?

  1. 1. నిర్మాణాలను, వస్తువులను అవి లభించిన భూస్తర సందర్భాలతో సహా నమోదు చేయాలి.
  2. 2. సాపేక్ష కాలక్రమాలను నిర్ధారించి, సాధ్యమైన చోట శాస్త్రీయ పద్ధతులతో కాలనిర్ణయం చేయాలి.
  3. 3. మృణ్మయ పాత్రలు, పనిముట్లు, వృక్ష అవశేషాలు, జంతు ఎముకలు, మానవ సమాధులను విశ్లేషించాలి.
  4. 4. ఆవాసంలోని వివిధ విభాగాల్లోనూ, ఇతర స్థలాల్లోనూ లభించిన ఆధారాలను పోల్చాలి.
  5. 5. ప్రత్యక్ష ఆధారాలను పరికల్పనల నుంచి వేరుచేస్తూ వ్యాఖ్యానాలను రూపొందించాలి.
హరప్పా: ఆధారాలు, వ్యాఖ్యాన పరిమితులు
అంశంనిర్ధారిత అనుబంధంజాగ్రత్త
దిబ్బ Fలోని ఇటుక పునాదులుసాంప్రదాయికంగా ధాన్యాగారం అని పిలుస్తారుదీని కచ్చితమైన ఉపయోగం ఇప్పటికీ వివాదాస్పదంగానే ఉంది.
శ్మశానవాటిక R-37పరిపక్వ హరప్పా దశకు చెందిన సమాధులుసమాధుల్లో ఉంచిన వస్తువుల ఆధారంగా మాత్రమే సామాజిక అంతరాల వ్యవస్థను పూర్తిగా పునర్నిర్మించలేము.
శ్మశానవాటిక Hతరువాతి కాలపు అంత్యక్రియల సంప్రదాయాలుభౌతిక సంస్కృతిలో మార్పు జరిగినంత మాత్రాన జాతిపరమైన గుర్తింపు నిర్ధారణ కాదు.
ముద్రలు, తూనిక రాళ్లుఉమ్మడి పరిపాలనా, వినిమయ పద్ధతులుఇవి ఒకే కేంద్రీకృత సామ్రాజ్యం ఉనికిని నిరూపించవు.
లిఖితాలుఇంకా చదివి అర్థం చేసుకోలేని హరప్పా లిపికి ఉదాహరణలుభాష, రాజుల గుర్తింపులు ఇప్పటికీ అనిశ్చితంగానే ఉన్నాయి.

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ధాన్యాగారం: గతం నుంచి కొనసాగుతున్న వ్యాఖ్యానాన్ని పునఃపరిశీలించడం

హరప్పాలోని F దిబ్బపై ఉన్న ఇటుక పునాదులు ధాన్యాగారంగా విస్తృతంగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. దీనితో వ్యవసాయ మిగులును కేంద్రీకృత పద్ధతిలో సేకరించి, పునఃపంపిణీ చేసేవారనే పునర్నిర్మిత వివరణలు ప్రాచుర్యం పొందాయి. అయితే, ఆ నిర్మాణం ఆ ప్రయోజనానికే ఉపయోగపడిందని నిర్ధారించే ఆధారాలు లేవని తదనంతర నిశిత పరిశీలన వెల్లడించింది. పాఠ్యపుస్తకాలలో పదేపదే కనిపిస్తున్నాయనే కారణంతోనే పురావస్తు నిర్మాణాలకు ఇచ్చిన పేర్లను వాస్తవాలుగా పరిగణించకూడదని ఈ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది.

రైల్వే నిర్మాణం, పురావస్తు సంపద నష్టం

పందొమ్మిదవ శతాబ్దంలో రైల్వే పనులతో సహా ఆధునిక నిర్మాణాల కోసం హరప్పా నుంచి ప్రాచీన ఇటుకలను తరలించారు. క్రమబద్ధమైన పురావస్తు నమోదు ప్రారంభం కావడానికి ముందే దీనివల్ల నిర్మాణాలు దెబ్బతిన్నాయి. మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి, తిరిగి పొందలేని చారిత్రక ఆధారాలను ఎలా నాశనం చేయగలదో ఈ ఉదంతం వివరిస్తుంది. అలాగే, సంరక్షణ అనేది కంటికి ఆకట్టుకునే స్మారక కట్టడాలకే పరిమితం కాకుండా వాటికి మించి ఎందుకు విస్తరించాలో తెలియజేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

హరప్పాకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది రావి నది పాత ప్రవాహ మార్గానికి సమీపంలో ఉంది. 2. దయా రామ్ సాహ్ని దాని తొలి క్రమబద్ధమైన తవ్వకాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. 3. అర్థం చేసుకున్న శాసనాల ద్వారా ఇది ఏకీకృత హరప్పా సామ్రాజ్యానికి రాజధాని అని నిర్ధారించబడింది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతల్లో ఏది సరిగ్గా జతపరచబడింది?

  • A. సమాధి స్థలం R-37 — హరప్పాలోని పరిపక్వ హరప్పా దశకు చెందిన ఖననాలు
  • B. మహా స్నానవాటిక — హరప్పా
  • C. సమాధి స్థలం H — నిస్సందేహంగా గుర్తించబడిన రాజభవనం
  • D. హరప్పా — ఖంభాత్ సింధుశాఖ తీరంలోని ఓడరేవు

ప్రశ్న 3

హరప్పా స్థలాల్లో తూనికలు, ఇటుకల కొలతల నిష్పత్తుల ప్రామాణీకరణ ఏ నిర్ధారణకు అత్యంత ప్రత్యక్షంగా మద్దతునిస్తుంది?

  • A. ప్రతి నివాస స్థావరం ఒకే విధమైన వంశపారంపర్య రాచరిక వ్యవస్థ కింద పాలించబడింది.
  • B. నివాస స్థావరాలన్నింటిలోనూ ఉమ్మడి సాంకేతిక, ఆర్థిక పద్ధతులు ఉండేవి.
  • C. ఉత్పత్తి మొత్తం ఆలయ అధికారుల నియంత్రణలో ఉండేది.
  • D. ప్రతి కుటుంబం సమాన సంపదను కలిగి ఉండేది.
మెయిన్స్: హరప్పా తొలి పట్టణీకరణ సాధనలతోపాటు పురావస్తు ఆధారాల వ్యాఖ్యానంలోని పరిమితులను కూడా వెల్లడిస్తుంది. దాని నివాస స్థావరం, ఆర్థిక వ్యవస్థ, అంత్యక్రియల ఆధారాలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • రావి నదికి సమీపంలో ఉన్న హరప్పాను, నాగరికతకు పేరు అందించిన ప్రామాణిక పురావస్తు స్థలంగా పరిచయం చేయండి. అక్కడ పరిపక్వ హరప్పా దశ నాటి జనావాసం సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 కాలానికి చెందినదని పేర్కొనండి.
  • ఒకే స్థిరమైన నగర ప్రణాళిక ఉందని ఊహించకుండా, ప్రాకారాలతో కూడిన విభాగాలు, ఇటుకల తయారీ–వినియోగ ప్రమాణాలు, పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలను వివరించండి.
  • చేతివృత్తుల ప్రత్యేకీకరణ, తూనికలు, ముద్రలు, అంతర్భూభాగ వస్తు వినిమయ వ్యవస్థలను చర్చించండి.
  • ఆధారాలను వ్యాఖ్యానం నుంచి వేరు చేయడానికి, ధాన్యాగారంగా గుర్తించడంపై ఉన్న వివాదాన్ని ఉపయోగించండి.
  • భౌతిక సంస్కృతులను జాతి సమూహాలతో సమానంగా పరిగణించకుండా, సమాధి స్థలం R-37లోని ఆచారాలను తరువాతి సమాధి స్థలం Hలోని ఆచారాలతో పోల్చండి.
  • లిపిని ఇంకా అర్థం చేసుకోలేకపోవడం వల్ల పాలకులు, భాష, మతం గురించి నిర్ధారణలకు రావడంలో పరిమితులు ఉన్నాయని గుర్తించండి.
  • అకస్మాత్తుగా పతనమైందనే అతి సరళీకృత కథనానికి బదులుగా, పట్టణ పరివర్తన, సాంస్కృతిక కొనసాగింపును ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part I: Bricks, Beads and Bones — The Harappan Civilisation.
  • NCERT, Our Pasts I: In the Earliest Cities.
  • Archaeological Survey of India: official publications and historical accounts of Harappan discoveries.
  • Jonathan Mark Kenoyer, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization.
  • Rita P. Wright, The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society.
  • UNESCO World Heritage Centre, Tentative Lists: Archaeological Site of Harappa.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Evolution_of_area_of_harappa_1_1_1_1.png

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp