New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · వేద యుగం

ఇనుప సాంకేతికత

భారత ఉపఖండంలో క్రీ.పూ. రెండవ, మొదటి సహస్రాబ్దాల్లో ఇనుప సాంకేతికత అసమానంగా అభివృద్ధి చెందింది. దీని విస్తృత వినియోగం మలి వేద కాలంతో సమకాలీనంగా సాగింది; ముఖ్యంగా ఎగువ గంగా–యమునా ప్రాంతంలో ఇది కనిపిస్తుంది. అయితే, పురావస్తు ఆధారాలను వైదిక గ్రంథాలతో లేదా నిర్దిష్ట సముదాయాలతో యాంత్రికంగా సమీకరించలేము. ఇనుము క్రమంగా వ్యవసాయ పనిముట్లు, ఆయుధాలు, చేతివృత్తుల పనిముట్ల వైవిధ్యాన్ని విస్తరించింది. జనావాసాల వృద్ధికి, రాజ్యాల ఆవిర్భావానికి ఇనుము అందించిన తోడ్పాటు ముఖ్యమైనదే అయినప్పటికీ, దాని ప్రభావం తక్షణమే కనిపించలేదు; ఆ మార్పులకు ఇనుము ఒక్కటే సరిపోలేదు.

సుమారు క్రీ.పూ. 1100-800 కాలానికి చెందిన కొన్ని చిత్రిత బూడిదరంగు మృణ్మయ పాత్రల స్థలాలు పటంలో చూపబడ్డాయి. అంతకుముందు కాలానికి చెందిన మలి హరప్పా, శ్మశాన H, కాషాయ వర్ణ మృణ్మయ పాత్రలు, రాగి నిక్షేపాల స్థలాలు కూడా చూపబడ్డాయి

సుమారు క్రీ.పూ. 1100-800 కాలానికి చెందిన కొన్ని చిత్రిత బూడిదరంగు మృణ్మయ పాత్రల స్థలాలు పటంలో చూపబడ్డాయి. అంతకుముందు కాలానికి చెందిన మలి హరప్పా, శ్మశాన H, కాషాయ వర్ణ మృణ్మయ పాత్రలు, రాగి నిక్షేపాల స్థలాలు కూడా చూపబడ్డాయి

Credit: Merikanto · CC BY 4.0 · source

1. కాలక్రమం, ఆధారాల స్వభావం

భారతదేశంలో ఇనుప సాంకేతికత ఆరంభాన్ని ఒకే ఆవిష్కరణకు, వలసకు లేదా నిర్దిష్ట ప్రారంభ తేదీకి పరిమితం చేయలేం. తవ్వకాల్లో లభించిన వస్తువులు, కొలిములు, లోహమలం (స్లాగ్), గాలి ఊదే మట్టి గొట్టాలు (ట్యూయేర్లు), వాటితో సంబంధం ఉన్న నిక్షేపాల కాలనిర్ణయం ఆధారంగా పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు దాని వికాసక్రమాన్ని పునర్నిర్మిస్తారు. లోహపు పనుల సమయంలో ఉత్పన్నమయ్యే వ్యర్థమే లోహమలం; కొలిమిలోకి గాలిని పంపే మట్టి నాజిళ్లను ట్యూయేర్లు అంటారు. ఇటువంటి అవశేషాలు సమష్టిగా లభించినప్పుడు, అవి కేవలం దిగుమతి చేసుకున్న వస్తువును కలిగి ఉండటాన్ని కాకుండా స్థానికంగా ఉత్పత్తి జరిగిందని సూచించవచ్చు. అయినప్పటికీ, విడిగా లభించిన ఒక ఇనుప ముక్క ఆధారంగా ఇనుమును విస్తృతంగా వినియోగించారని లేదా పరిణతి చెందిన ఇనుము ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ ఉండేదని నిర్ధారించలేం.

ప్రస్తుత ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మల్హర్, రాజా నల కా టీలా వంటి ప్రదేశాల నుంచి లభించిన ఆధారాలు క్రీ.పూ. రెండవ సహస్రాబ్దిలో ఇనుప పనులు జరిగాయని సూచిస్తున్నట్లు వ్యాఖ్యానించబడ్డాయి. ప్రతిపాదించిన కొన్ని కాలనిర్ణయాలు సుమారు క్రీ.పూ. 1800 వరకు వెనక్కి వెళ్తాయి. ఇంత ప్రాచీన కాలానికి సంబంధించిన ఈ వాదనలను పరిశీలించేటప్పుడు, భూస్తరాల క్రమం చెదరకుండా ఉందా, కాలనిర్ణయం చేసిన నమూనాలకు లోహపు పనుల అవశేషాలతో ఉన్న సంబంధం ఏమిటి, అప్పుడప్పుడు జరిగిన వినియోగానికి నిరంతర ఉత్పత్తికి మధ్య తేడా ఏమిటి అనే అంశాలపై దృష్టి పెట్టాలి. విభిన్న ప్రాంతీయ పురావస్తు క్రమాల్లో ఇనుము కనిపించిందని, క్రీ.పూ. రెండవ సహస్రాబ్ది చివరి దశలోనూ మొదటి సహస్రాబ్ది ప్రారంభ దశలోనూ దానికి సంబంధించిన ఆధారాలు క్రమంగా మరింత ఎక్కువగా లభిస్తున్నాయని చెప్పడం మరింత జాగ్రత్తతో కూడిన స్థూల నిర్ధారణ.

సాంప్రదాయకంగా సుమారు క్రీ.పూ. 1000–600గా పరిగణించే మలి వేద కాలం, ముఖ్యంగా ఉత్తర భారతదేశంలో, ఈ విస్తరణ కాలంతో కొంతమేర కలుస్తుంది. అయితే, ‘వేద’ మరియు ‘ఇనుప యుగం’ అనే పదాలు భిన్న రకాల ఆధారాలను సూచిస్తాయి: మొదటిది ప్రధానంగా గ్రంథాధారిత, సాంస్కృతిక అంశాలకు సంబంధించినది కాగా, రెండవది భౌతిక సాంకేతికతకు సంబంధించినది. తవ్వకాల్లో బయటపడిన ఇనుమును ఉపయోగించిన ఒక ఆవాసానికి స్వయంచాలకంగా వేద సంస్కృతికి చెందిన గుర్తింపును ఆపాదించలేం. అదేవిధంగా, ఇనుముకు సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన పురావస్తు కాలనిర్ణయాన్ని, వ్యవసాయ సమాజాలన్నీ ఇనుప నాగలి కర్రులను ఉపయోగించడం ప్రారంభించిన కాలంగా పరిగణించకూడదు.

2. వేద పరిభాష మరియు పురావస్తు సంస్కృతులు

ఋగ్వేదంలో ‘అయస్’ అనే పదం కనిపిస్తుంది; అయితే దాని కచ్చితమైన అర్థం సందర్భాన్ని బట్టి ఉంటుంది. తొలి భాగాల్లో దీనిని తప్పనిసరిగా ఇనుముగా కాకుండా, లోహంగా అర్థం చేసుకోవడం సముచితం; తరచుగా దీనిని రాగి లేదా కంచుగా వ్యాఖ్యానిస్తారు. అందువల్ల, ‘అయస్’ అనే పదం కనిపించినంత మాత్రాన ఋగ్వేద సమాజంలో విస్తృతమైన ఇనుప పరిశ్రమ ఉండేదని రుజువు కాదు. మలి వేద సాహిత్యంలో ‘శ్యామ అయస్’, ‘కృష్ణ అయస్’, అంటే ముదురు రంగు లోహం, నల్లని లోహం అనే ప్రస్తావనలు సాధారణంగా ఇనుమును సూచిస్తున్నట్లు పరిగణిస్తారు. ‘లోహిత అయస్’, అంటే ఎర్రని లోహాన్ని సాధారణంగా రాగిగా వ్యాఖ్యానిస్తారు.

సాధారణంగా PGW అని సంక్షిప్తంగా పిలిచే చిత్రిత బూడిదరంగు మృణ్మయ పాత్రలు (Painted Grey Ware) ఇనుముతో సంబంధం ఉన్న ముఖ్యమైన పురావస్తు అంశం. ఇవి నల్లరంగుతో చిత్రించిన రేఖాగణిత ఆకృతులతో అలంకరించిన సున్నితమైన బూడిదరంగు మట్టి పాత్రలు. ఇవి ముఖ్యంగా ఎగువ గంగా–యమునా దోయాబ్‌లోనూ, పరిసర ప్రాంతాల్లోనూ లభిస్తాయి. వీటి కాలక్రమం ప్రదేశాన్ని బట్టి మారుతుంది; స్థూలంగా క్రీ.పూ. మొదటి సహస్రాబ్ది తొలి భాగంలోని అధిక కాలం అంతటా విస్తరించి ఉంది. కొన్ని పురావస్తు క్రమాల్లో వీటి ఆరంభం ఇంకా ముందుగానే కనిపిస్తుంది. అనేక PGW ఆవాసాల్లో ఇనుప వస్తువులు లభిస్తాయి; అయితే ప్రతి PGW పొరలోనూ లేదా ప్రదేశంలోనూ ఒకే రకమైన పనిముట్ల సముదాయం లేదా ఉత్పత్తికి సంబంధించిన ఆధారాలు ఉండవు.

ఎగువ గంగా ప్రాంతంలో తొలి ఇనుము వినియోగానికి సంబంధించిన ఆధారాల విషయంలో ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని అత్రంజిఖేరా ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. విస్తృతమైన PGW వ్యాప్తి ప్రాంతంలో తరచుగా చర్చించే ఇతర స్థలాలు హస్తినాపురం, నోహ్. అయినప్పటికీ, మృణ్మయ పాత్రల కాలక్రమ శ్రేణులను, లోహకర్మ అవశేషాలను స్వతంత్రంగా అంచనా వేయాలి. PGWను ఒక నిర్దిష్ట జనసమూహంతో లేదా మహాభారతంలోని సంఘటనలతో నేరుగా సమానం చేయలేం. అదేవిధంగా, నలుపు-ఎరుపు మృణ్మయ పాత్రలు అనేక ప్రాంతాల్లో, కాలాల్లో కనిపిస్తాయి; అవి ఇనుము సాంకేతికతకు మాత్రమే ప్రత్యేకమైన సూచిక కావు.

3. ఉత్పత్తి పద్ధతులు, పనిముట్లు, ప్రాంతీయ వైవిధ్యం

తొలి ఇనుము ఉత్పత్తిలో సాధారణంగా బ్లూమరీ తరహా లోహ నిష్కర్షణ (smelting) పద్ధతిని ఉపయోగించేవారు. గాలిని సరఫరా చేసే కొలిమిలో ఇనుప ఖనిజాన్ని చెక్కబొగ్గుతో కలిపి వేడి చేసేవారు. రసాయనిక క్షయకరణం ద్వారా ఇనుము దాని ఆక్సైడ్ల నుంచి వేరుపడి, లోహమలినాలతో (slag) కలిసిన స్పాంజి వంటి ఇనుప ముద్ద ఏర్పడేది. దీనిని బ్లూమ్ (bloom) అంటారు. రాగి లేదా కంచును కరిగించి పోతపోసే పద్ధతికి భిన్నంగా, ఈ ప్రక్రియలో సాధారణంగా ఇనుమును పూర్తిగా కరిగించాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు. పదేపదే వేడి చేసి సుత్తితో కొట్టడం ద్వారా ఈ ఇనుప ముద్దను ఘనపరిచి, అందులోని లోహమలినాలను చాలావరకు తొలగించేవారు. ఆ తరువాత కమ్మరులు దానిని కొట్టి మలిచి, ఉపయోగించదగిన వస్తువులను తయారుచేసేవారు.

ఉత్పత్తికి ఖనిజం, పెద్ద మొత్తంలో ఇంధన సరఫరా, తగిన బంకమట్టి, శ్రమశక్తి, ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం అవసరమయ్యేవి. లోహ నిష్కర్షణ, కమ్మరి పని పరస్పర సంబంధం ఉన్నప్పటికీ వేర్వేరు ప్రక్రియలు: లోహ నిష్కర్షణలో ఖనిజం నుంచి లోహాన్ని వెలికితీసేవారు; కమ్మరి పనిలో దానికి ఆకారం ఇచ్చేవారు లేదా దానితో చేసిన వస్తువులను మరమ్మతు చేసేవారు. ఒక జనావాసంలో లభించే ఇనుము పనికి సంబంధించిన వ్యర్థ అవశేషాలు ఈ రెండు కార్యకలాపాల్లో దేనినైనా సూచించవచ్చు. అందువల్ల, కొలిమి లేదా లోహమలినాల నిక్షేపాన్ని జాగ్రత్తగా విశ్లేషించాలి. తొలినాటి ఇనుము నాణ్యతలోనూ తేడాలు ఉండేవి. దాని ఉపయోగకరత, దానిని కొట్టి మలిచే విధానంపైనా, అందులోని కర్బన పరిమాణ నియంత్రణపైనా ఆధారపడి ఉండేది; ప్రతి వినియోగంలోనూ అది కంచు కంటే స్వతహాగా మెరుగైనది కాదు.

పురావస్తు సమాహారాల్లో బాణపు మొనలు, ఈటె మొనలు, కత్తులు, గొడ్డళ్లు, ఉలులు, ఇతర పనిముట్లు కనిపిస్తాయి. అయితే, వాటి నిష్పత్తులు ప్రాంతాన్ని, కాలాన్ని బట్టి మారుతూ ఉంటాయి. కాలక్రమేణా వ్యవసాయ పనిముట్ల ప్రాధాన్యం పెరిగింది. రాగి, కంచు అనేక అవసరాలకు ఉపయోగపడుతూనే ఉండగా, చెక్క, రాతి పనిముట్లు కూడా ప్రాముఖ్యతను నిలుపుకున్నాయి. వైదిక కేంద్ర ప్రాంతానికి వెలుపల, ద్వీపకల్పంలోని బృహత్‌శిలాయుగ పురావస్తు సందర్భాల్లో ఇనుప ఆయుధాలు, పనిముట్లు తరచుగా కనిపిస్తాయి. తూర్పు, మధ్య భారతదేశాలు తమదైన ప్రాంతీయ పరిణామ మార్గాలను అనుసరించాయి. ఈ సంప్రదాయాలన్నింటినీ మలి వైదిక సమాజం దక్షిణం వైపు విస్తరించిన ఒకే ప్రక్రియగా వివరించకూడదు.

4. వ్యవసాయం, జనావాసాలు, రాజకీయ మార్పు

గొడ్డళ్లు, కోసే పనిముట్లు, అలాగే వినియోగంలోకి వచ్చిన చోట్ల మన్నికైన నాగలి కర్రుల ద్వారా ఇనుము అడవులను తొలగించడానికి, చెక్క పనికి, సాగుకు తోడ్పడగలిగింది. జనావాసాలు గంగా మైదానాల వైపు విస్తరిస్తున్న సమయంలో ఈ ప్రయోజనాలు ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్నాయి. అయితే, వ్యవసాయ మార్పు పశువుల లాగుడు శక్తి, వర్షపాతం, నేల పరిస్థితులు, పంటల ఎంపిక, అందుబాటులో ఉన్న శ్రమశక్తి, స్థానిక పరిజ్ఞానంపై కూడా ఆధారపడి ఉండేది. అడవులను తొలగించడంలో నిప్పు పెట్టడం, ఇనుముతో తయారుచేయని పనిముట్లను ఉపయోగించడం కూడా భాగమై ఉండవచ్చు. అంతేకాక, వ్యవసాయంలో ఇనుము విస్తృతంగా వినియోగంలోకి రాకముందే సాగు ఉనికిలో ఉంది. అందువల్ల, ఇనుము లేకపోతే ప్రవేశించడానికే సాధ్యంకాని గంగా లోయను ఇనుము ఒక్కటే అందుబాటులోకి తెచ్చిందనే వాదన అతిసరళీకరణ అవుతుంది.

దీర్ఘకాలంలో, మెరుగైన పనిముట్లు, సాగు విస్తరణ మరింత జనాభాను పోషించడానికి, ఉత్పత్తిని పెంచడానికి, వృత్తిపరమైన ప్రత్యేకీకరణను విస్తరించడానికి దోహదపడగలిగాయి. కమ్మరులు, కుమ్మరులు, ఇతర చేతివృత్తులవారు అంతకంతకూ వైవిధ్యభరితమవుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థల్లో భాగమయ్యారు. వ్యవసాయ మిగులు పాలకులను, పురోహితులను, యోధులను, వ్యవసాయేతర జనావాసాలను పోషించగలిగింది; అయితే, ఈ మిగులును సేకరించడానికి సామాజిక, రాజకీయ సంస్థలు అవసరమయ్యాయి. అందువల్ల, మలి వేద కాలంలో మరింత విస్తృత రూపం సంతరించుకున్న రాజరికం, కర్మకాండల గురించిన ప్రస్తావనలను ఒకే లోహం వల్ల కలిగిన ప్రత్యక్ష ప్రభావాలుగా కాకుండా, భూవినియోగం, సామాజిక అంతస్తుల వ్యవస్థ, వనరుల సమీకరణలో వచ్చిన మార్పులతో కలిపి అర్థం చేసుకోవాలి.

క్రీ.పూ. ఆరవ శతాబ్దం ప్రాంతంలో మహాజనపదాల ఆవిర్భావం, రెండో పట్టణీకరణ అనేవి సాంకేతిక, ఆర్థిక, సంస్థాగత మార్పుల విస్తృత సమ్మేళనం ఫలితంగా చోటుచేసుకున్నాయి. అనంతర తొలి చారిత్రక దశకు చెందిన అనేక జనావాసాలతో ఉత్తర నలుపు మెరుగు పాత్రలు (Northern Black Polished Ware) సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి; అయితే, అవి ఇనుము తొలిసారిగా కనిపించిన దశను సూచించవు. తూర్పు భారతదేశంలోని ఖనిజసంపద గల ప్రాంతాలకు మగధకు ఉన్న అందుబాటును దాని అనుకూలతల్లో ఒకటిగా తరచుగా పేర్కొంటారు; అయితే, దాని ఎదుగుదల సారవంతమైన మైదానాలు, నదీ రవాణా మార్గాలు, వ్యూహాత్మక ప్రదేశాలు, రాజకీయ వ్యవస్థీకరణపై కూడా ఆధారపడింది.

5. UPSC ప్రశ్నల్లో ఇనుప సాంకేతికతను ఎలా మూల్యాంకనం చేయాలి

ప్రిలిమ్స్ కోసం మూడు వేర్వేరు ప్రశ్నల మధ్య తేడాను గుర్తించండి: ఇనుము తొలిసారిగా ఎప్పుడు కనిపించింది, స్థానిక ఉత్పత్తి ఎప్పుడు స్థిరపడింది, దాని వినియోగం ఆర్థిక కార్యకలాపాల్లో ఎప్పుడు విస్తృతమైంది. ఈ పరిణామాలు ఒకేసారి జరిగి ఉండాల్సిన అవసరం లేదు. కాలనిర్ధారణ నిశ్చితంగా జరిగిన ఒక ఆయుధం ఇనుముపై పరిజ్ఞానం లేదా దాని లభ్యత ఉన్నట్లు నిరూపిస్తుంది; కానీ, విస్తృతమైన ఇనుము ఆధారిత వ్యవసాయ వ్యవస్థ ఉన్నట్లు తప్పనిసరిగా నిరూపించదు. వ్యవసాయ పనిముట్టు వ్యవసాయంలో ఇనుము వినియోగానికి మరింత బలమైన ఆధారం కాగా, కొలుములు, ఉత్పత్తిని నిర్ధారించగల వ్యర్థ అవశేషాలు తయారీ కార్యకలాపాలను నిర్ధారించడానికి తోడ్పడతాయి.

సాంకేతిక నిర్ణాయకవాదాన్ని నివారించండి. సాంకేతిక ఆవిష్కరణ స్వయంచాలకంగా ఒక నిర్దిష్ట సమాజాన్ని లేదా రాజ్యాన్ని సృష్టిస్తుందనే భావనే సాంకేతిక నిర్ణాయకవాదం. ఇనుము మార్పులకు వీలు కల్పించిన ఒక వనరు; దాని ప్రభావాలు పర్యావరణ పరిస్థితులు, శ్రమ, వినిమయం, సంస్థలపై ఆధారపడ్డాయి. అలాగే, అనంతర కాలపు విజయాలను వేద కాలపు ఆధారాల నుంచి వేరుగా చూడాలి: ప్రసిద్ధ భారతీయ మూస ఉక్కు (crucible steel) సంప్రదాయాలు, గుప్తుల కాలం నాటి ఢిల్లీ ఇనుప స్తంభం అనంతర లోహశాస్త్ర పరిణామాలను తెలియజేస్తాయి; అవి మలి వేద కాలపు సాంకేతిక సామర్థ్యాలకు ప్రత్యక్ష ఆధారాలు కావు.

కాలరేఖ

  1. Second millennium BCE

    కొన్ని ప్రాంతీయ కాలక్రమ శ్రేణుల్లో తొలి ఇనుప పనికి సంబంధించిన ఆధారాలు కనిపిస్తాయి; ప్రతిపాదించిన అత్యంత ప్రాచీన తేదీలను, వాటి సందర్భాలను జాగ్రత్తగా మూల్యాంకనం చేయాలి.

  2. Late second to early first millennium BCE

    ఉత్తర భారతదేశపు పురావస్తు సమాహారాల్లో, PGWతో సంబంధం ఉన్న అనేక జనావాసాలతో సహా, ఇనుము ఉనికి క్రమంగా మరింత స్పష్టమవుతుంది.

  3. About 1000–600 BCE

    సాంప్రదాయికంగా నిర్ధారించిన మలి వేద కాలం, ఇనుము వినియోగ విస్తరణ, జనావాసాల పెరుగుదల, మరింత సంక్లిష్టమైన రాజకీయ వ్యవస్థీకరణ జరిగిన కాలంతో కలిసి ఉంటుంది.

  4. Around the sixth century BCE onward

    విస్తృతమైన వ్యవసాయ, సాంకేతిక, సంస్థాగత మార్పుల నేపథ్యంలో మహాజనపదాలు, రెండో పట్టణీకరణ అభివృద్ధి చెందాయి.

తొలినాటి ఇనుప ఉత్పత్తి ప్రక్రియలోని దశలు — సరళీకృత రూపం

  1. 1. తగిన ఇనుప ఖనిజాన్ని సేకరించి, సిద్ధం చేయడం
  2. 2. చెక్కబొగ్గును ఉత్పత్తి చేసి, కొలిమికి అవసరమైన పదార్థాలను సిద్ధం చేయడం
  3. 3. చెక్కబొగ్గు, గాలి సరఫరా సహాయంతో ఖనిజాన్ని కరిగించి లోహాన్ని వెలికితీయడం
  4. 4. మలినాలు (స్లాగ్) చిక్కుకొని ఉన్న ఇనుప ముద్దను బయటకు తీయడం
  5. 5. లోహాన్ని సంఘటితం చేయడానికి మళ్లీ వేడిచేసి, సుత్తితో కొట్టడం
  6. 6. పనిముట్లు లేదా ఆయుధాలను కొట్టి ఆకారం ఇవ్వడం, తుది మెరుగులు దిద్దడం, మరమ్మతు చేయడం
ఆధారాలు, వాటి నుంచి నిర్ధారణలు చేయడంలో పరిమితులు
ఆధారంసహేతుకంగా నిర్ధారించగల అంశంచేయకూడని నిర్ధారణ
ఋగ్వేదంలో అయస్లోహం గురించి పరిజ్ఞానందానిని కచ్చితంగా ఇనుముగా గుర్తించడం
శ్యామ అయస్ లేదా కృష్ణ అయస్సాధారణంగా ఇనుముగా అర్థం చేసుకుంటారుఇనుప పనిముట్లు సర్వత్రా ఉపయోగించబడ్డాయని రుజువు
తవ్వకాల్లో లభించిన ఇనుప పనిముట్టుఆ సందర్భంలో ఇనుము అందుబాటులో ఉండేదిఇనుము తప్పనిసరిగా స్థానికంగానే తయారైందని నిర్ధారించడం
కొలిములు, మలినాలు (స్లాగ్), గాలి ఊదే గొట్టాలు (ట్యూయర్లు)స్థానిక లోహ పనులను గుర్తించడానికి ఉపయోగపడగల ఆధారాలుఅవశేషాలన్నీ తప్పనిసరిగా ఖనిజాన్ని కరిగించి లోహాన్ని వెలికితీసిన ప్రక్రియకు సంబంధించినవేనని భావించడం
ఇనుప వస్తువులతో పాటు లభించిన చిత్రిత బూడిదరంగు మృణ్మయ పాత్రలు (PGW)ఆ స్థలంలో మృణ్మయ పాత్రలకు, ఇనుముకు మధ్య అనుబంధంఒక నిర్దిష్ట పేరుగల వైదిక సముదాయంతో నేరుగా సమీకరించడం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

అత్రంజిఖేరా: జనావాస పరిణామ క్రమంలో సాంకేతికత

ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని అత్రంజిఖేరాలో జరిపిన తవ్వకాల్లో, PGW దశతో సహా అక్కడి తొలి జనావాస కాలక్రమ శ్రేణిలో ఇనుప వస్తువులు, ఇనుప పనికి సంబంధించిన ఆధారాలు బయటపడ్డాయి. సాంకేతిక మార్పును అక్కడి జనావాస చరిత్రతో అనుసంధానించడానికి ఈ స్థలం తోడ్పడుతుంది. అయితే, ఇక్కడ లభించిన ఆధారాలను అన్ని PGW జనావాసాలకూ ఒకే విధంగా వర్తింపజేయకూడదు.

మల్హర్ మరియు రాజా నలా కా తిలా: తొలి కాలక్రమంపై పునఃపరిశీలన

ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఈ ప్రదేశాల్లో నిర్వహించిన పరిశోధనల్లో క్రీ.పూ. రెండవ సహస్రాబ్దికి చెందిన ఇనుము పనుల అవశేషాలు వెలుగుచూశాయి. భారతదేశమంతటా ఇనుము వినియోగం క్రీ.పూ. 1000 ప్రాంతంలోనే ప్రారంభమైందనే కఠినమైన ఊహను ఈ ఆధారాలు సవాలు చేస్తున్నాయి. పురావస్తు ఆధారాలను అర్థం చేసుకోవడంలో కాలనిర్ణయం, స్తరశాస్త్రం, ఉత్పత్తి అవశేషాలతో కలప బొగ్గు నమూనాలకు ఉన్న సంబంధం ఎందుకు అత్యవసరమో కూడా ఇవి తెలియజేస్తున్నాయి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

వేద సాహిత్యంలో లోహాలకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఋగ్వేదంలో ‘అయస్’ అంటే ఎల్లప్పుడూ ఇనుమే. 2. మలి వేద సాహిత్యంలోని ‘శ్యామ అయస్’ను సాధారణంగా ఇనుముగా అర్థం చేసుకుంటారు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏది/ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 రెండూ
  • D. 1 గానీ 2 గానీ కాదు

ప్రశ్న 2

కింది వాటిలో ఏది తొలి బ్లూమరీ పద్ధతిలో ఇనుము ఉత్పత్తిని అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?

  • A. పూర్తిగా కరిగిన ఇనుమును నేరుగా అచ్చుల్లో పోసి తుది పనిముట్లుగా తయారుచేయడం
  • B. రాగి, తగరాన్ని కలిపి గట్టి ఇనుము మిశ్రలోహాన్ని పొందడం
  • C. ఇనుప ఖనిజాన్ని క్షయీకరించి స్పంజి వంటి ఇనుప ముద్దను పొందిన తరువాత, దానిని వేడిచేసి సుత్తితో కొట్టడం
  • D. కొలిములను ఉపయోగించకుండా కేవలం ఉల్కల నుంచే ఇనుమును వెలికితీయడం

ప్రశ్న 3

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. చిత్రిత బూడిదరంగు మృణ్మయపాత్రల సంస్కృతికి చెందిన ప్రతి జనావాసంలో తప్పనిసరిగా ఇనుప వస్తువులు ఉంటాయి. 2. వ్యవసాయ విస్తరణకు ఇనుప పనిముట్లు ఏకైక కారణం కాకపోయినా, అవి దానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు. 3. ద్వీపకల్పంలోని బృహత్‌శిలాయుగ పురావస్తు సందర్భాలు ప్రధాన మలి వేద ప్రాంతం వెలుపల కూడా ఇనుము వినియోగానికి ఆధారాలను అందిస్తున్నాయి. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: ఇనుము సాంకేతికత మలి వేద సమాజ పరివర్తనకు దోహదపడింది; అయితే అది స్వతంత్రంగా ఆ పరివర్తనకు కారణం కాలేదు. పురావస్తు, సాహిత్య ఆధారాలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ఋగ్వేదంలోని ‘అయస్’ అనే పదాన్ని, తరువాతి కాలంలో ముదురు లేదా నల్లని లోహాన్ని సూచించే ప్రస్తావనల నుంచి వేరు చేసి వివరించండి.
  • PGWతో సంబంధమున్న ఇనుము ఆధారాలను, అత్రంజిఖేరా ప్రాముఖ్యతను పేర్కొనండి.
  • వ్యవసాయం, చేతివృత్తులు, ఆయుధాల ఉత్పత్తికి ఇనుము అందించి ఉండగల తోడ్పాటును వివరించండి.
  • ఇనుము వినియోగం అన్ని ప్రాంతాల్లో సమానంగా వ్యాప్తి చెందకపోవడాన్ని, ఇతర పదార్థాల వినియోగం కొనసాగడాన్ని గుర్తించండి.
  • పర్యావరణ పరిస్థితులు, పశువుల లాగుడు శక్తి, శ్రమ, సంస్థలను అనుబంధ కారకాలుగా చేర్చండి.
  • పట్టణీకరణ, రాజ్యాల ఆవిర్భావాన్ని దీర్ఘకాలికమైన, బహుళ కారణాలతో కూడిన ప్రక్రియలుగా పరిగణించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • R. S. Sharma, India's Ancient Past, Oxford University Press.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India, Pearson.
  • NCERT, Our Pasts–I, chapters on early states, villages and towns.
  • Archaeological Survey of India, Indian Archaeology: A Review, excavation reports and notices.
  • Rakesh Tewari, The Origins of Iron Working in India: New Evidence from the Central Ganga Plain and the Eastern Vindhyas, Antiquity, 2003.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp